Кіріспе

Креационисттер қолданатын, бірнеше геологиялық қабатты аралап өтетін қазбаға арналған термин.

Полистраттық қазба – бір организмнің (мысалы, ағаш діңінің) бірнеше геологиялық қабатты аралап өтетін қазбасы. Полистрат сөзі стандартты геологиялық термин емес. Бұл термин көбінесе креационисттік жарияланымдарда кездеседі. Бұл термин әдетте бүкіл әлемде, атап айтқанда Шығыс АҚШ, Шығыс Канада, Англия, Франция, Германия және Австралияда табылған тік қазба ағаш діңдері мен түбірлерінің "қазба ормандарына" қолданылады, олар көбінесе көмірлі қабаттармен байланысты. Көмірлі қабаттардың ішінде, сондай-ақ, сол қабатта Стигмария (тамыр сабақтары) деп аталатын нәрселерді табу да жиі кездеседі. Стигмариялар көмірден кейінгі қабаттарда мүлдем кездеспейді, онда көмір, полистрат ағаштар немесе екеуі де болуы мүмкін.

Геологиялық түсіндірме

Геологияда мұндай қазбалар тік қазбалар, тік ағаштар немесе T0 жинақтары деп аталады. Шөгінді ортаның қалыпты модельдеріне сәйкес, олар ұзақ жылдар бойы баяу шөгінді жиналуымен, шөгіндінің тоқтауымен немесе олардың үйлесімімен бөлінген сирек және қысқа мерзімді тез шөгінді жиналу эпизодтары арқылы қалыптасады. Тік қазбалар көбінесе белсенді түрде шөгіп жатқан жағалау жазығы немесе жарық алабында, немесе уақыт-уақыт атқылайтын стратовулкан төңірегінде жанартау материалдарының жиналуымен байланысты қабаттарда кездеседі. Әдетте, бұл тез шөгінді жиналу кезеңінен кейін ондаған жылдардан мыңдаған жылдарға созылатын өте баяу немесе шөгінділердің жиналмауы кезеңі келеді. Өзен дельталары және басқа да жағалау жазықтарында тез шөгінді жиналу көбінесе тұз тектоникасы, жаһандық теңіз деңгейінің көтерілуі, өсу бұзылыстары, континенттік шеттердің құлауы немесе осы факторлардың бірігуі салдарынан теңіз деңгейіне қатысты жағалау жазықтарының қысқа мерзімдік үдемелі құлауының нәтижесі болып табылады. Полистраттық қазбаларды қамтитын нақты қабаттар мұндай алаптардың жалпы ауданының өте шағын бөлігін ғана құрайды.

Йеллоустоун

Галлатин тауларындағы Галлатин тас орманының тік қазба ағаштары және Йеллоустоун ұлттық паркіндегі Аметист тауы мен Ерекшелік жотасындағы Йеллоустоун тас орманы, Эоцендік Ламар өзені құрамына кіретін лахарлар мен басқа да жанартаулық шөгінділердің ішінде көмілген. Бұл жанартау белсенділігінің нәтижесінде вулканның беткейіне үлкен көлемде бос жанартаулық материал жиналып, жабылады, мысалы, 1991 жылы Пинатубо тауының жарылуы кезінде болғандай. Жанарыс кезінде де, одан кейінгі жылдарда да лахарлар мен су ағындары осы бос жанартаулық материалды төмен қарай жуып тасымалдайды. Бұл процестердің нәтижесінде айналадагы кең аумақ бірнеше метр шөгіндінің астында жылдам көміледі, бұл 1991 жылы Пинатубо тауының жарылуы кезінде тікелей байқалды. Қазіргі лахар шөгінділері сияқты, Йеллоустоун тас орманының тік ағаштарды қамтитын шөгінді қабаттары үзіліссіз және аумағы өте шектеулі. Жеке қабаттар, тік ағаштарды және көмілген орманды қамтитын қабаттар, Йеллоустоун ұлттық паркінің жалпы аумағының өте шағын бөлігін ғана құрайды.

Қалдық топырақ

Геологтар Жаңа Шотландиядағы Джоггинсте, Йеллоустондағы тас ағаштары бар ормандарда, Алабама штатындағы Қара жауынгер бассейніндегі көмір шахталарында және тағы да көптеген жерлерде тік қазбаларды қамтитын қабаттарда сансыз қазба топырақтарды (палеозольдерді) анықтады. Көмір қабаттарының тікелей астындағы қабат, көбінесе «теңіз топырағы» немесе «көмір асты» деп аталатын қабат, әдетте палеозольден тұрады немесе оны қамтиды. Палеозольдер – бұл шөгінділердің өте баяу немесе тоқтау жиналу кезеңдерінде жер бетіндегі әуе-райының әсерінен пайда болған топырақтар. Кейіннен, жаңадан шөгінділер жиналуы осы топырақтарды жауып, палеозольдерді құрады. Бұл палеозольдер топыраққа тән құрылымдар мен микроқұрылымдардың болуымен, әртүрлі өлшемдегі және түрдегі жануарлардың қуыстары мен өсімдік тамырларының іздерімен, анық топырақ профилінің қалыптасуымен және топырақ процестері арқылы минералдардың өзгеруімен анықталады. Көп жағдайда бұл палеозольдер қазіргі топырақтарға өте ұқсас. Онжылдықтар бойы әртүрлі аймақтардағы шөгінді тау жыныстарында табылған тік қазбаларды зерттеген геологтар, тік ағаштардың тереңге тамырланғанын және әдетте анық палеозольдерде тамырланғанын сипаттады. Falcon және Rygel және т.б. сияқты зерттеушілер танымал палеозольдерде тамырланған, сақталған тамыр жүйесі бар тік ағаштардың егжей-тегжейлі далалық суреттемелерін және фотосуреттерін жариялады. Йеллоустондағы тас ағаштары бар ормандардағы тік қазба ағаштардың жағдайында, салыстырмалы түрде қысқа түптерінен басқа, тік ағаштардың түпкі шөгінділерде тамырланғаны анықталды. Әдетте, ағаштар тамырланған шөгінділерде палеозольдер қалыптасады. Retallack (1981, 1997) осы қабаттарда табылған палеозольдерде дамыған сақталған тамыр жүйелері бар Йеллоустонның тік қазба ағаштарының суреттері мен схемаларын жариялады.

Регенерация арқылы қалыптасу

Геологтар сондай-ақ көмірлік дәуірдегі көмірлі қабаттардағы кейбір үлкен тік қазба ағаштардың шөгінділермен жартылай көмілгеннен кейін жаңару белгілерін көрсеткенін анықтады. Осы жағдайларда ағаштар шөгінділермен жартылай көмілген кезде тірі болғандығы анық. Шөгінділердің жиналуы ағаштардың өлшеміне байланысты оларды дереу өлтіруге жеткіліксіз болды. Соның салдарынан, олардың кейбіреулері жаңа жер бетінің астындағы діңгесінен жаңа тамырлар өсірді. Олар өлгенше немесе жиналған шөгінділермен толық көмілгенше, бұл ағаштар шөгінділердің әр қабаттарымен биіктігін және жаңа тамырларын арттырып, жаңаруын жалғастыратын болды, соңында шөгінділер жиналғанда бірнеше метрлік бұрынғы "діңгегі" жер астында қалатын.

Карбондық деглациалды балқыған су импульстерінің пайда болуы

Сонымен қатар, көміртек кезеңінің бір бөлігі кең және қалың континенттік мұздықтардың қалыптасу кезеңі болды. Карбондық мұз дәуірі кезінде қайталанатын мұздық-мұз аралық циклдар континенттік мұздың қалыңдығы мен ауданында үлкен өзгерістерге әкелді. Бұл мұздықтар ауданы мен қалыңдығы бойынша кеңейген кезде, эустатикалық теңіз деңгейі әдетте айтарлықтай төмендеді. Ал бұл мұздықтар ауданы мен қалыңдығы бойынша қысқарғанда, эустатикалық теңіз деңгейі әдетте қайтадан айтарлықтай көтерілді. Голоцен эпохасындағы 1A және 1B балқыған су импульстерінде болған сияқты, карбон кезеңінің гонвандық континенттік мұздықтарының жылдам еру эпизодтары теңіз деңгейінің өте жылдам көтерілуіне әкеп соқты, бұл жағалаудағы төмен жатқан батпақты су басып, олардың үстінде өскен ормандарды суға батыруға себеп болды. Жер асты және жер үсті көмір кеніштерінің қабаттарының шөгінділері мен тік, орнында қалған ағаш діңдерінің қалдықтарын қамтитын циклотемдерге сүйене отырып, геологтар жағалау батпақтарының деглациалдық балқыған су импульстерімен су басуы, жағалау орманды, әсіресе бұрыннан бар жағалау өзендері мен ағындары бойындағы үлкен аудандарда жылдам су басуға әкелгенін болжады. Суға батқан жағалау ормандарының тік діңдері, су астында қалғаннан кейін және су астында қалғаннан кейін, толқын әсерінен шөгінділермен жабылды.

Теңіздегі қазбалармен байланысы

Геологтар көміртек дәуіріндегі көмірлі қабаттардағы тік тұрған қазба ағаштардың теңіз немесе тұзды судағы қазбалармен байланысты болуында ешқандай аномалия таппайды. Олар көтеріліп-төмендегі жағажай жазықтарында немесе жағалауға ашық болатын жарылыс алаптарында өмір сүргендіктен, шөгінділердің жиналу қарқыны мезгіл-мезгіл төмендеп, жағалау жазықтарын жақын маңыздағы теңіз суларымен су басу жиі кездесетін. Нәтижесінде, теңіз қазбаларын қамтитын шөгінділер осы аймақтарда мезгіл-мезгіл жиналатын, кейіннен жағалау батпақтарымен алмастырылатын – теңіздің шалшық жерлеріне шөгінділер толтырылуы немесе теңіз деңгейі төмендеуі арқылы. Геологтардың экологиялық реконструкцияларына сәйкес, тік қазбалар түрінде табылған ағаштардың белгілі бір түрлері тұзды суға, тіпті қазіргі мангр батпақтарына ұқсас тұзды жағалау батпақтарында өмір сүрген. Осылайша, осы ағаштармен байланысты теңіз және тұзды су қазбаларын табу, қазіргі мангр батпақтарында тіршілік ететін тұзды су немесе теңіз жануарларын табудан ешқандай айырмасы жоқ. Бұл Гарольд Коффин және басқа да жаратылысшылардың "Спирорбис" қазбалары полистрат қазбалары бар қабаттарда теңіз ортасында пайда болғанын көрсетеді деген пікірлеріне қарсы келеді, себебі бұл қазбалар теңіздің Spirorbis туысының қалдықтары емес, жойылған тұщы және тұзды су микроконхидтерінің қалдықтары ретінде жіктеледі, олар геологиялық әдебиетте қате анықталған.

Төртіншілік үлгілері

Ғалымдар полистраттық қазбаларды геологиялық жағынан қысқа мерзім ішінде, бір үлкен шөгінді оқиға немесе бірнеше кішігірім оқиғалар арқылы көмілген қазбалар деп түсіндіреді. Геологтар тік қазбаларды түсіндіру үшін жаһандық су тасқынына жүгінудің қажеті жоқ деп санайды. Геологтардың бұл пікірін көптеген құжатталған мысалдар қолдайды, олардың бірнешеуі төмендегі абзацтарда талқыланады: Холоцендік жанартау шөгінділерінде көмілген тік ағаш діңдері, Сент-Хеленс тауы (Скамания округі, Вашингтон штаты) және Пинатубо тауы (Филиппин); Миссисипи өзенінің дельтасының дельталық және өзендік шөгінділерінде; сондай-ақ АҚШ-тың орталық бөлігіндегі мұздық шөгінділерінде кездеседі. Бұл тік тұрған ағаштар дәстүрлі геологиялық процестердің ағаштарды тік күйде көміп, сақтап қалуға және уақыт өте келе оларды қазбаға айналдыруға қабілетті екенін көрсетеді.

Жанартау кен орындары

Қазіргі уақытта, қазбаланбаған, көмілген тік ағаштардың ең жақсы құжатталған мысалдары тарихи және жаңа Холоцен кезеңінің вулкандық шөгінділерінде кездеседі – бұл Сент-Хеленс тауында (Скамания округі, Вашингтон штаты) және Филиппиндегі Пинатубо тауы. Сент-Хеленс тауында қазбаланбаған және жартылай қазбаланған ағаштар 1885 жылдан 30 000 жылдан астам бұрынғы мерзімге дейін Оңтүстік Тутл және басқа да өзендер бойындағы вулкандық қиыршықтар мен саз ағындары (лахарлар) және пирокластикалық ағын шөгінділерінде кездеседі. Каскад тауларындағы басқа жанартаулардың вулкандық шөгінділерінде де тік ағаштардың жаңа Холоцендік ормандары табылады. Пинатубо тауының 1991 жылғы жарылысынан кейін бірнеше жыл ішінде таудың беткейлерін жауып тұрған ләйлі пирокластикалық шөгінділердің эрозиясы бірқатар жанартаулық лахарларды тудырды, олар ақырында осы беткейлерден ағатын ірі өзендер бойындағы ауылдың үлкен бөліктерін бірнеше метрлік вулкандық шөгінділердің астына көміп тастады. Жанартау лахарлары мен шөгіндіге толы өзендердің қайта-қайта шөгінділерді жинауы бірнеше жыл ішінде сансыз көп қабатты ағаштарды ғана емес, сонымен қатар «қабатты» телефон бағаналарын, шіркеулерді және үйлерді құрады. Жерленген археологиялық ескерткіштерді іздеу кезінде археологтар 12 фут (3.6 метр) биіктіктегі тік тамырлы кипарис ағашын толықтай жерленген күйде тапты. Бұл ағаш Үндістан Байоу жабайы табиғатты басқару аймағындағы Атчафалая өзенінің табиғи арнасында, Кротц Спрингс қаласының оңтүстігінде орналасқан. Осы археологиялық зерттеу кезінде жиналған радиокөміртектік даталар мен тарихи құжаттар осы және басқа тік ағаштардың 1800 жылдары, Миссисипи өзенінің ағыны Атчафалая өзеніне бұрылған кезде көмілгенін көрсетті.

Мұздық шөгінділері

Солтүстік Америкада Лаврентид мұз қабатының оңтүстік жиегінде, мұздық шөгінділерінің астында көмілген, қазбаланбаған, Плейстоцен дәуірінің соңғы кезеңіне жататын тік ағаштар табылды. Бұл көмілген ормандар Лаврентид мұз қабатының оңтүстік жиегі жергілікті жерлерде аңғарларды тосқан кезде пайда болды. Осының салдарынан, еріген су көлдері осы аңғарларды толтырып, ормандарды су астында қалдырды. Жақын жердегі мұз қабатының еруінен пайда болған шөгінділер бұл көлдерді жылдам толтырып, олардың ішіндегі су астындағы ормандарды сақтап қалды. Иллинойс штатының Чарльстон қаласының жанында карьер қазу кезінде 24 000 жылдық, қазбаланбаған тік ағаштардан тұратын ормандар табылды. Мичиган штатының Маркет қаласының маңындағы қалдықтарды жинауға арналған тоғанды қазу кезінде мұздық көлдері мен өзендердің шөгінділерінде көмілген, шамамен 10 000 жылдық қазбаланбаған ағаштардан тұратын ормандар ашылды.