Ливи Мадетоя: Финн композиторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Фин композиторы (1887–1947)

Ливи Анти Мадетоя (17 ақпан 1887 – 6 қазан 1947) – фин композиторы, музыка сыншысы, дирижер және кеш романтизм мен ерте заманауи кезеңдердің мұғалімі. Ол 1908–1910 жылдары жеке сабақтарда оқыған Жан Сибелиуспен бірге өмір сүрген ең маңызды фин замандастарының бірі ретінде танымал. Мадетояның шығармашылығының ядросы үш симфониядан тұрады (1916, 1918 және 1926), бұл, әрине, фин композиторының симфониялық репертуарына ХХ ғасырдың басындағы ең бағалы қосымдар, Сибелиустан басқа. Мадетояның мұрасының орталық бөлігі – «Похьялайсия» («Остроботниялықтар», 1923), 1924 жылы сәтті премьерадан кейін Финляндияның «ұлттық операсы» деп жарияланды және бүгінгі күнге дейін елдің репертуарындағы маңызды туынды. Басқа да көрнекті шығармалары: скрипкаға арналған «Элегия» (1909); «Куолеман пуутарха» («Өлім бағы», 1918–1921), жеке фортепианоға арналған үш бөлімнен тұратын сюита; «Japanisme» балет-пантомимасы, «Окон Фуоко» (1927); және екінші опера, «Юха» (1935). Мадетояның төртінші симфониясы, 1938 жылы Париждегі теміржол станциясында жоғалған деп есептеледі, аяқталған жоқ. Өмірінде жоғары бағаланған Мадетоя бүгінде скандинавия елдерінен тыс жерлерде сирек орындалады, бірақ оның музыкасы соңғы онжылдықтарда жаңа өркендеуді басынан өткерді, мұны бірқатар скандинавиялық оркестрлер мен дирижерлердің жазбалары дәлелдейді. Ұлттық романтизм композиторы үшін оның стилі ерекше тартымды, фин қайғысының, туған Остроботния аймағының халық әуендерінің және Сезар Франк негізін салған және Винсент д’Инди басшылық еткен француз симфониялық дәстүрінің сәнділігі мен айқындығының үйлесімі. Оның музыкасы Сибелиус әсерін де көрсетеді. Мадетоя сонымен қатар беделді музыка сыншысы болды, негізінен «Хельсинген Саномат» газетінде (1916–1932) Франция мен Финляндияның музыкалық өмірін талдап, әсіресе Сибелиусты жоғары бағалады. 1918 жылы ол фин ақыны Л. Онерваға үйленді; олардың некесі қиын болды және баласыз аяқталды. Алкоголизм салдарынан денсаулығы нашарлаған Мадетоя 6 қазан 1947 жылы Хельсинкиде жүрек талмасынан қайтыс болды.

Leevi Antti Madetoja (; 17 February 1887 – 6 October 1947) was a Finnish composer, music critic, conductor, and teacher of the late Romantic and early modern periods. He is widely recognized as one of the most significant Finnish contemporaries of Jean Sibelius, under whom he studied privately from 1908 to 1910. The core of Madetoja's oeuvre consists of a set of three symphonies (1916, 1918, and 1926), arguably the finest early twentieth century additions to the symphonic canon of any Finnish composer, Sibelius excepted. As central to Madetoja's legacy is Pohjalaisia (The Ostrobothnians, 1923), proclaimed Finland's "national opera" following its successful 1924 premiere and, even today, a stalwart of the country's repertoire. Other notable works include an Elegia for strings (1909); Kuoleman puutarha (The Garden of Death, 1918–21), a three movement suite for solo piano; the Japanisme ballet pantomime, Okon Fuoko (1927); and, a second opera, Juha (1935). Madetoja's fourth symphony, purportedly lost in 1938 at a Paris railway station, never materialized. Acclaimed during his lifetime, Madetoja today is seldom heard outside the Nordic countries, although his music has in recent decades enjoyed a renaissance, as the recording projects of a number of Nordic orchestras and conductors evidence. His idiom is notably introverted for a national Romantic composer, a blend of Finnish melancholy, folk melodies from his native region of Ostrobothnia, and the elegance and clarity of the French symphonic tradition, founded on César Franck and guided by Vincent d'Indy. His music also reveals Sibelius's influence. Madetoja was also an influential music critic, primarily with the newspaper Helsingin sanomat (1916–32), in which he reviewed the music scenes of France and Finland, praising Sibelius in particular. In 1918, he married the Finnish poet L. Onerva; their marriage was tempestuous and remained childless. His health failing due to alcoholism, Madetoja died from a heart attack on 6 October 1947 in Helsinki.

Балалық шақ

Мадетоя 1887 жылдың 17 ақпанында Финляндияның Оулу қаласында Андерс Антинпоика Мадетояның (1855–1888) және Анна Элизабеттің (1858–1934) үшінші ұлы болып дүниеге келді. Отбасын асырау үшін Мадетояның әкесі, сауда кемесінің бірінші серігі, 1886 жылы АҚШ-қа эмиграциялаған, бірақ 1888 жылы Миссисипи өзені бойында туберкулезден қайтыс болды. Сөйтіп, Леви әкесімен ешқашан кездеспеді, ал анасы оны және ағасы Ерьоны (1885–1918) өсірді. (Мадетояның үлкен ағасы Хьяльмар 1883 жылы нәресте кезінде қайтыс болды.) Отбасы кедейлік пен аштыққа төзіп, күресті, ал Леви бала кезінде көше тазалаушы және ағаш кесу зауытында жұмысшы болып жұмыс істеді. Ол сегіз жасында алғашқы шығармаларын жасағанымен, Мадетоя музыкалық дарынды бала емес еді. Ол скрипка мен фортепианоны өздігінен үйренді және бала кезінде гармоникада ойнады. Сонымен қатар, Мадетоя шебер кантелеші болды: он жасқа толғанда 10 ішекті кантеле алды, ал Оулу лицейінде орта мектепте 30 ішекті кантелеге ауысты. (Мадетоя – тарихтағы басты аспабы кантеле болған жалғыз белгілі классикалық композитор.) Лицейде Леви мектептің ерлер және аралас хорларында ән салып, соңынан оларға жетекшілік етті.

Студент жылдары

1906 жылы Мадетоя Хельсинки университетінде және Хельсинки музыка институтында Армас Ярнефельт басшылығымен музыка теориясы, композиция және фортепианоны оқыды. Бір жылдан кейін, 1907 жылдың жазында Фин әдебиет қоғамы Мадетояның Ресейдегі Инкери аймалына халық әндерін жинау үшін сапарын демеушілік етті. 1908 жылы Финляндияның ең танымал композиторы Жан Сибелиус Ливиді жеке оқушы ретінде қабылдады. Аиноладағы Сибелиуспен сабақтары құрылымдалмаған және жиі болмаса да, Мадетоя шебермен өткізген уақытын бағалап, Сибелиустің ерекше стильдік ерекшеліктерін сіңірді. Екеуі 1910 жылға дейін бірге оқыды. (Толығырақ: Мадетоя мен Сибелиус.) Музыка институтында Мадетоя алғашқы композицияларын студенттік концерттерде орындады: 1908 жылдың желтоқсанында Op. 2 әндері – «Yksin» және «Lähdettyäs»; ал 1909 жылдың 29 мамырында – Пианинолық трио, Op. 1 (екінші және үшінші бөлімдері ғана). Оның алғашқы ресми өнері 1910 жылдың қаңтарында Хельсинки оркестрлік қоғамының бас дирижері Роберт Каянус Мадетояның «Элегиясын» (Op. 4 төрт бөлімді симфониялық сюитадан) орындағанда болды, бұл үлкен табысқа ие болды. Сыншылар «Элегияны» «табиғи оркестрлік композитордың» «алғашқы шедеврі» деп сипаттады. 1910 жылы Музыка институтын және Хельсинки университетін бітіргеннен кейін Мадетоя музыка сыншысы болып жұмыс істеді, «Säveletär» журналында және кейін «Päivä» (газет) газетінде мақалалар мен рецензиялар жазды. 1910 жылдың 26 қыркүйегінде Хельсинкиде Мадетояның алғашқы композиторлық концерті өтті, онда ол фортепианолық трио мен Симфониялық сюитадан және Op. 5 «Шахматтан» (Эйно Лейноның пьесасына жазған қосымша музыкадан) үзінділерді дирижерлік етті. Оң пікірлермен қатар, сыншылар алаңдаушылық білдірді: Мадетояның Парижге қосымша білім алу жоспарларын ескере отырып, «Uusi Suometar» газетінің сыншысы «француздық заманауи атоналды композицияның» «жаңа солтүстік табиғатына» [Мадетояға] кері әсер ететінінен қаушады. Мадетояның Париж музыкасына деген қызығушылығы оның композитор досы Тойво Куланың қалада оқыған кезіндегі ынталы әңгімелерінен туындады. Фин үкіметінен қаржылық қолдау алып, Сибелиустен ұсыныс хат алған Мадетоя Сезар Франктың симфониялық принциптеріне негізделген мектепті басқарған Винсент д’Индидің шәкірті болуға өтініш берді. Алайда, д’Инди ауырғандықтан екеуі бір сабаққа ғана қатысты, Мадетояның жоспарлары күйреп қалды. Ол қалған уақытын Парижде мұғалімсіз өткізіп, концерттерге қатысып, өзінің композицияларымен айналысты (нәтижесінде Op. 7 Концерттік увертюра жарық көрді). Оулуда қысқа уақыт болғаннан кейін (онда ол 1911 жылдың 29 қыркүйегінде аралас хор мен фортепианоға арналған қысқа кантата – «Merikoski», Op. 10 шығармасын жазды және орындады), Мадетоя 1911 жылдың күзінде екінші рет шетелге, Вена мен Берлинге сапар шекті. Сибелиус тағы да шәкіртіне көмектесіп, оның бұрынғы ұстазы Роберт Фукспен оқуға мүмкіндік жасады. Венада Мадетоя консерваторияда композиция және дирижерлік курстарында тыңдаушы болып қатысты, Франц Шалктың репетицияларын бақылады және «Dance Vision», Op. 11 шығармасын жазды.

In 1906, Madetoja enrolled at the University of Helsinki and the Helsinki Music Institute, where he studied music theory, composition, and piano under Armas Järnefelt and A year later, in the summer of 1907, the Finnish Literature Society sponsored Madetoja's trip to the Inkeri region in Russia so that he could collect folk songs. Additional good fortune arrived in 1908, when Jean Sibelius, Finland's most famous composer, accepted Leevi for private instruction. Although his lessons with Sibelius at Ainola were unstructured and sporadic, Madetoja valued his time with the master and assimilated some of Sibelius's unique idiom. The two studied together until 1910. (For more see: Madetoja and Sibelius.) At the Music Institute, Madetoja's premiered his first compositions at student concerts: in December 1908, the Op. 2 songs, Yksin and Lähdettyäs; and on 29 May 1909, the Piano Trio, Op. 1 (second and third movements only). His public introduction arrived in January 1910 when Robert Kajanus, chief conductor of the Helsinki Orchestral Society, conducted Madetoja's Elegia (from the four movement Symphonic Suite, Op. 4) to great success; critics described the Elegia as the "first master work" of a budding "natural orchestral composer". After graduating from the Music Institute and the University of Helsinki in 1910, Madetoja took up a career as a music critic, penning essays and reviews for the Säveletär magazine and, later, the Päivä (newspaper). Additional praise followed Madetoja's first composition concert in Helsinki on 26 September 1910, at which he conducted the Piano Trio and excerpts from the Symphonic Suite and Chess, Op. 5 (excerpted from incidental music Madetoja had composed for Eino Leino's play). The positive reviews did, however, contain a note of concern: given Madetoja's plans to travel to Paris for additional education, the critic of Uusi Suometar worried about the negative influence "French modern atonal composition" could have on "this fresh northern nature [Madetoja]". Madetoja's interest in the Paris music scene was a result of the enthusiastic reports of his composer friend, Toivo Kuula, who had earlier studied in the city. With funding from the Finnish government and a letter of introduction from Sibelius, Madetoja applied to be a student of Vincent d'Indy, who headed a school of thought founded upon the symphonic principles of César Franck. The two only met for one lesson, however, as d'Indy took ill and Madetoja's plans collapsed; he would spend the rest of his time in Paris without a teacher, attending concerts and working on his own compositions (the result was the Concert Overture, Op. 7). After a brief stay in Oulu (where he composed and premiered on 29 September 1911 a short cantata for mixed choir and piano, Merikoski, Op. 10), Madetoja undertook a second trip abroad, this time to Vienna and Berlin, in the autumn of 1911. Sibelius again aided his pupil, arranging for Madetoja to study under his former teacher, Robert Fuchs. While in Vienna, Madetoja audited composition and conducting courses at the Conservatory, observed Franz Schalk's rehearsals, and composed Dance Vision, Op. 11.

Дирижерлік қызмет

1912 жылы Каянус Берлиннен Хельсинкиге оралған Мадетоя мен Кууланы Хельсинки оркестрлік қоғамының көмекші дирижерлері етіп тағайындады. Мадетояның өкілеттігі 1914 жылға дейін созылды. Бұл тағайындау Мадетояны Хельсинкидің "оркестрлік таласының" ортасына қойды, себебі Каянустың оркестрлік қоғамы Георг Шневойттың жаңа құрылған Хельсинки симфониялық оркестріне қарсы тұрды, ол көбінесе шетелдік музыканттардан тұрды. Мадетояның оркестрлік қоғамдағы лауазымы оған өзінің бірнеше шығармаларын орындау мүмкіндігін берді: 1912 жылдың 12 қазанында Мадетоя жетекшілігімен «Dance Vision» тұңғыш рет орындалды, тіпті маңыздысы, ол 1913 жылдың 14 қазанында өзінің екінші авторлық концертін өткізді, онда «Концерттік увертюра» және «Кульерво», Op. 15, – сол аттас қаһарманның трагедиялық тақырыбына негізделген симфониялық поэмасы тұңғыш рет таныстырылды. Мадетоя көмекші дирижер ретінде аз табыс тапқандықтан, «Uusi Suometar» газетінде музыка сыншысы болып жұмыс істеу арқылы кірісін толықтырды, француз музыкасы туралы мақалаларымен және Парижге үнемі жасаған сапарларымен танымал болды. 1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда екі қарсылас оркестр арасындағы таласқа нүкте қойылды: Хельсинки симфониялық оркестрі неміс музыканттары елден қуылғаннан кейін тарап кетті, ал Каянус пен Шневойт бірлескен оркестрдің – Хельсинки қалалық оркестрінің дирижерлік міндеттерін бөлісті, ол қырық музыканттан тұрды және мүсіркеусіз жалақыға тіршілік етті. Бірігу Мадетояны (және бір жылдан кейін Кууланы) қажетсіз етіп жіберді, сондықтан Мадетоя кепілге салу арқылы жақсылықтан айырылмауға тырысты. Қайшылықтарға қарамастан, ол 1914 жылдың қыркүйегінде Ресейге Випури оркестрінің дирижері лауазымын иелену үшін барды (1914–1916). Мадетоя топты қираған күйде тапты: ол 19 музыкантты біріктіре алды, бұл оны уақытының көп бөлігін осындай кішкентай ансамбль үшін материал іздеуге және дайындауға жұмсауға мәжбүр етті.

Жаңа фин симфонист

Випуридегі міндеттерін атқарып жүріп, Мадетоя өзінің алғашқы маңызды композициялары – Хельсинкидегі Бірінші симфониясын (дедигациялық авторы Каянус) жазды, ал премьерасын 1916 жылдың 10 ақпанында өзі дирижерлік етті. Көрініс бойынша, ол финалды осы орындауға дейін аяқтаған. Сыншылар, олардың кейбіреулері, мысалы, Карл Васениус Hufvudstadsbladet газетінде, Сибелиус әсерін байқағанмен, туындыны жылы қабылдады. Осы жетістіктен күш алып, Мадетоя Хельсинкиге көшіп, жазда екінші симфониясын жазуға кірісті. Көңіл көтеру үшін ол 1916–1932 жылдары «Хельсингін Саномат» газетінде музыка сыншысы, ал 1916–1939 жылдары Музыка институтында музыка теориясы және тарихы пәнінің оқытушысы болып жұмыс істеді. 1917 жылы фин үкіметі Мадетояға үш жылдық суретші зейнетақысын тағайындады, бұл оған композиторлыққа көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. (1918 жылы зейнетақы мәңгілікке ұзартылды.) 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың оты социалистік Қызыл гвардия мен ұлтшыл Ақтар арасында азамат соғысына (1918 жылдың 27 қаңтары – 15 мамыры) ұласты. Соғыс Мадетояға жеке қайғы әкелді: 9 сәуірде Қызыл гвардия Кавансааридегі Антрея шайқасында Ливидің ағасы, Ержо Мадетояны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады. Бір айдан кейін, мамыр мерекесінде Кула Ақ армия офицерлерінің тобымен жанжалдасып, бірі оны атып өлтірді. Бұл екі оқиға Мадетояны терең қынжыртумен қатар, симфониясында да көрініс тапты, онда ол әлемдік соғыс пен Ресейдегі революциядан кейін Финляндияның болашағы туралы ойланып жүрген. Мадетоя туындысына қосымша жазған эпилог – күйреу мен қайғыға толы: «Мен шайқасымды аяқтадым, енді шегінемін». «Хельсингін Саномат» газетінде Катила көптеген финдер атынан «Остроботниялықтар» операсын «барлық фин операсының ең маңызды туындысы» деп атады. «Остроботниялықтар» дереу фин опералық репертуарының маңызды бөлігіне айналды (қазір де солай) және Мадетояның өмірінде шетелде де қойылды: 1926 жылы Германияның Киль қаласында, 1927 жылы Стокгольмде, 1930 жылы Гетеборгте және 1938 жылы Копенгагенде.

While juggling his responsibilities in Viipuri, Madetoja worked on his most first major compositions, the First Symphony in Helsinki (Kajanus the dedicatee), conducting the premiere on 10 February 1916; apparently he completed the finale just before this performance. The critics, some of whom—for example Karl Wasenius in Hufvudstadsbladet—noted the influence of Sibelius, received the work warmly. Buoyed by this success, Madetoja relocated to Helsinki and began composing a second symphony in the summer. To support himself, he began work as a music critic for the Helsingin Sanomat newspaper (1916–32) and as a teacher of music theory and history at the Music Institute (1916–39). In 1917, the Finnish government granted Madetoja a three year artist's pension, which allowed him to focus more on composing. (In 1918, the pension was extended for life.) In 1918, the embers of the First World War ignited into civil war (27 January – 15 May 1918) between socialist Red Guards and the nationalist Whites. The war brought personal tragedy to Madetoja: On 9 April, Red Guards captured and executed Yrjö Madetoja, Leevi's brother, during the Battle of Antrea in Kavantsaari. It fell to Leevi to inform his mother:

A month later, during May Day celebrations, Kuula got into an altercation with a group of White Army officers, one of whom shot him to death. These two losses deeply upset Madetoja and likely found expression in the symphony, a composition in which he had already been contemplating Finland's fate in the wake of world war and a revolution in Russia; the epilogue Madetoja affixed to the work is one of pain and resignation: "I have fought my battle and now withdraw". In Helsingin sanomat, Katila wrote on behalf of many Finns, calling The Ostrobothnians "the most substantial work in the whole of Finnish opera". The Ostrobothnians immediately became a fixture of the Finnish operatic repertoire (where it remains today), and was even produced abroad during Madetoja's lifetime, in Kiel, Germany in 1926; Stockholm in 1927; Gothenburg in 1930; and, Copenhagen in 1938.

Екі соңғы шедевр

«Остроботниялықтар» сәтті шыққаннан кейін Мадетоя Францияға кетіп, Париждің сыртындағы шағын қалашықта алты ай тұрды. Бұл жерде, Париждің тыныш маңында, Мадетоя өзінің үшінші симфониясын құрастыруға кірісті, Op. 55. Қазан айында Финляндияға оралғаннан кейін (қаржылық қиындықтарға байланысты) жоба бойынша жұмысын жалғастырды. Жаңа симфонияның премьерасы 1926 жылдың 8 сәуірінде Хельсинкиде өтті. Мадетоя әдеттегідей мақтаулар алса да, көрермендер мен сыншылар жаңа шығарманы біршама таңқалдырды: монументалды, элегиялық Екінші симфония күтулерді орнатып, Үшінші симфонияның оптимизмі мен ұстамдылығы күтпеген нәрсе болды, оның (кейінгі) маңызы көбіне түсініксіз қалды. Кейіннен француз музыка жазушысы Анри Клод Фантапие көңілді, пасторалды Үшінші симфонияны «Галлия симфониясы» деп сипаттап, премьераны былай түсіндірді: «Тыңдаушылар операдан [«Остроботниялықтар»] кейін ұлттық әнұранды күтті және олар үшін герметикалық болып көрінген, тіпті фин музыкасын жақсы көретін көпшіліктің күтетін өркөкіректік пен салтанаттылықтан мүлдем айырылған нәрсені естігенде көңілі қалды». Дегенмен, бүгінде Үшінші симфония Мадетояның «шедеврі» деп есептеледі, бұл Сибелиустің жеті поэмасымен тең деңгейдегі сирек фин симфониясы. 1925 жылы Парижге бара жатқанда Мадетоя Копенгагеннен келген музыка баспашысы Вильгельм Хансенмен кездесті, ол оны дат драматургі Пол Кнудсенмен байланыстырды. «Экзотикалық» жапон тақырыптарына негізделген жаңа балет-пантомима үшін либретто ұсынылды және Мадетоя жобаны қуана қабылдады. Хойеде тұрғанда жаңа комиссияға арналған жоспарын белгілегеннен кейін, Мадетоя Үшінші симфония мен «Окон Фуоконы» шамамен бір уақытта құрастырды, бірақ біріншісін аяқтауға деген қысым соншалық зор болды, сондықтан Мадетоя 1926 жылдың желтоқсанына дейін балет-пантомиманы кейінге қалдыруға мәжбүр болды. Мадетоя 1927 жылдың соңында ноталарды аяқтағанмен, балет-пантомиманың Копенгагендегі премьерасын жоспарлау қиын болды, Патшалық Дания оркестрінің бас дирижері Георг Хёебергтің ынтасына қарамастан, ол сынақ репетициясынан кейін ноталарды «шедевр» деп жариялады. Кешігудің басты себебі басты рөлге актер таңдаудағы қиындықтар болды, өйткені рөл ән айтуды және мимиканы талап етті; Кнудсен театрдан демалыста болған актер Йоханнес Пульсенді күтуге талап етті. Бұл қойылым Мадетояның мансабындағы алғашқы маңызды сәтсіздік болды: сыншылар Мадетояның музыкасын «бір ауыздан мақтағанмен», Кнудсеннің либреттосы – әннің, мелодрамалық диалогтың, бидің және пантомиманың үйлесімсіз қоспасы – драмалық сәтсіздікке ұшырады. Ақырында, «Окон Фуоко» тек үш рет көрсетілді және Даниядағы премьерасы ешқашан өтпеді. Өзінің ноталарын құтқару үшін Мадетоя 1927 жылы алты бөлімнен тұратын «Окон Фуоко» сюитасы №1-ді құрастырды, ол сәтті болды; композитордың қосымша екі сюита құру жоспарлары жүзеге аспады.

After the success of The Ostrobothnians, Madetoja departed for France, staying for six months in Houilles, a small town just outside of Paris. Here, in the quiet of the Parisian suburbs, Madetoja began to compose his Third Symphony, Op. 55, and upon returning to Finland in October (due to financial worries), his work on the project continued. The new symphony received its premiere in Helsinki on 8 April 1926, and although Madetoja received the usual praise, the audience and critics found the new work somewhat perplexing: with the monumental, elegiac Second Symphony having set expectations, the optimism and restraint of the Third came as a surprise, its (subsequent) significance eluding nearly everyone. Some years later, the French music writer, Henri Claude Fantapié, described the cheerful, pastorale Third Symphony as a "sinfonia Gallica" in spirit and explained the premiere as thus: "The listeners expected the opera [The Ostrobothnians] to be followed by a nationalistic anthem and were disappointed to hear something that seemed to them to be hermetic and that, to crown it all, was lacking in pomposity and solemnity the properties the majority of Finnish music lovers always expect in a new work." Nevertheless, today the Third Symphony is widely regarded as Madetoja's "masterpiece", the rare Finnish symphony equal in stature to Sibelius's seven essays in the form. While on his way to Paris in 1925, Madetoja had met a music publisher from Copenhagen, Wilhelm Hansen, who placed him into contact with the Danish playwright Poul Knudsen. A libretto for a new ballet pantomime, based upon "exotic" Japanese themes, was on offer and Madetoja accepted the project with alacrity. Having outlined his plan for the new commission while staying in Houilles, Madetoja he more or less composed the Third Symphony and Okon Fuoko simultaneously, although the pressure to complete the former was so great that Madetoja was compelled to place the ballet pantomime aside until December 1926. Although Madetoja completed the score in late 1927, scheduling the ballet pantomime's premiere in Copenhagen proved difficult, despite the enthusiasm of the chief conductor of the Royal Danish Orchestra, Georg Høeberg, who after a test rehearsal had proclaimed the score a "masterpiece". The primary cause of the delay appears to have been the difficulty of casting a lead actor, as the part required both singing and miming; Knudsen insisted upon—and opted to wait for—an actor then on leave from the theatre, Johannes Poulsen. The production languished unperformed until it (finally) received its premiere on 12 February 1930, not in Copenhagen, but rather in Helsinki, at the Finnish National Opera under the baton of The performance was the first significant setback of Madetoja's career: although the critics "unanimously praised" Madetoja's music, the consensus opinion was that Knudsen's libretto—with its awkward mixture of song, melodramatic spoken dialogue, dance, and pantomime—was a dramatic failure. In the end, Okon Fuoko received only three performances total and the Danish premiere never took place. Seeking to salvage his score, Madetoja in 1927 pieced together the six number Okon Fuoko Suite No. 1, which proved a success; the composer's plans to set two additional suites never materialized.

Қиындыққа ұшыраған байлық

1930 жылдар Мадетояға қиыншылық пен көңіл көшірді. Осы кезеңде ол екі маңызды жаңа жобамен айналысты: екінші опера, «Юха», және төртінші симфония, олардың әрқайсысы композитор үшін сәйкес жанрындағы соңғы туындысы болуға тиіс еді. Алғашқысы, белгілі фин сопраносы Айно Актэнің либреттосымен (жазушы Юхани Ахоның 1911 жылғы романынан бейімделген), бірқатар оқиғадан кейін Мадетояның үлесіне тиді: біріншіден, «абсолютті музыканы» жақтаған Сибелиус 1914 жылы жобадан бас тартты; екіншіден, 1922 жылы Фин Ұлттық Операсы Арре Мерикантоның алғашқы әрекетін «тырашақтыққа бой алдырған модернистік» және «оркестрге тым қиын» деп танып, композиторды партитурадан бас тартуға мәжбүр етті. Екі рет сәтсіздікке ұшыраған Актэ, қауіпсіз, көбірек ұнайтын опера нұсқасын жасау үшін «Остроботниялықтар» операсының сәтті авторы Мадетояға жүгінді. Мадетояның анасы Аннаның 1934 жылғы 26 наурыздағы қазасы опера жұмысын тоқтатты; бұл жоғалту Мадетояны соншалықты күйретіп жіберді ki, ол ауырып, жаназаға Оулуға бара алмады. Мадетоя операны 1934 жылдың соңына қарай аяқтады, ал ол 1935 жылғы 17 ақпанда, композитордың 48 жылдығында Фин Ұлттық Операсында зор қызығушылықпен көрсетілді. Сыншылар оны «ұлы жетістік», «Мадетоя мен фин опера әдебиетінің даусыз шедеврі» деп мақтады. Дегенмен, алғашқы қойылымның «қуанышы» бірте-бірте басылып, композитордың көңілі қалды, «Юха» «Остроботниялықтар» операсының танымалдылығына жете алмады. Шындығында, бүгінде «Юха» көбінесе Мерикантомен байланысты, оның модернистік «Юхасы» (алғаш рет 1960 жылдары қойылған) екеуінің арасында көбірек танымал; Мерикантоның туындысы Мадетояның «Юхасын» ығыстырып, оны сирек қояды.

Жоғалған симфония

Төртінші симфонияның құрамы әлі де құпия болып қала береді, бірақ Мадетояның бас өмірбаяны Эркки Салменхаара негізгі мәліметтерді анықтады. 1930 жылдың көктемінде Мадетоя «Каржала» газетіне «фин халық әнінен» алынған тақырыптармен жаңа симфония бастағанын айтты. Одан кейін сегіз жылдық жұмыс процесі басталды. 1937 жылдың 17 ақпанында, 50 жылдығына орай симфонияны аяқтау жоспарлары орындалмады, ал 1937 жылдың шілдесінде Мадетоя симфонияға толыққанды назар аудару үшін Ысалмидегі шипажайға кетті. 1938 жылдың көктемінде, төртінші симфонияның аяқталуына жақындағанда, Мадетоя Ниццаға сапарлады, Франция он жыл бұрын үшінші симфониямен болғандай, оның шығармашылық күштерін жандандырады деп үміттенді. Бірақ бақытсыздық Мадетояның үмітін тез құлатты: Оңтүстік Францияға жол тартқанда, оның төртінші симфониясы бар чемоданы қаланың теміржол станциясында ұрланды; жартылай аяқталған қолжазба табылмады. Шабыты мен есте сақтау қабілеті нашарлағандықтан, Мадетоя 1941 жылы «аяқтауға кірісіп жатқан төртінші симфониямды аяқтау» үшін стипендия сұрап берген өтінішіне қарамастан, жоғалған ноталарды қайта құруға кіріспеді. Оның бір шәкірті Мадетоядан симфонияны қайта жасай аласың ба деп сұрағанда, ол: «Ұры ұрлап кеткен нәрсені мен қайта жаза аламын деп ойлайсың ба?» деп жауап берді. 1942 жылдың қаңтарында ол алкоголизмнен ауруханаға түсті. Емделу кезінде Мадетоя «Musiikkitieto» журналының ескі нөмірлерін оқыды және Рунидегі уақытына қатысты мақалаға тап болғанда, төртінші симфонияны жазғанын есіне алмады. ("Мүмкін, ешнәрсе жазылмаған шығар?" деді ол).

Өлім

1940 жылдары Мадетоя нашар денсаулығымен, депрессиямен, күйеуімен арақатынастың бұзылуымен және көркемдік шабыттың азаюымен күресті; оның бұрыннан-ақ өнімді емес қарқыны одан да баяулады. Осы кезеңде Мадетоя сопрано мен фортепианоға арналған «Күз, Op. 68» шығармасын оркестрледі, бұл оның әйелінің сегіз жыл бұрын жазған өлеңдеріне жасалған музыкалық қойылым. Есейген стильімен және адам өміріне қапалы көзқарасымен, кейбір дереккөздер «Күзді» Мадетояның «өсиеті» деп сипаттайды. Басқаларынан бөлек, Мадетоя көбінесе а капелла хоры үшін арналған кішігірім формалармен шұғылданды; 1946 жылы жеті «Op. 81» әні ерлер хоры үшін, ал екі «Op. 82» әні аралас хор үшін аяқталды. Оның соңғы аяқталған туындысы – әйелдер хорына арналған «Matkamies (Жолшыл)», ол қайтыс болған жылы жазылды (эскизін Олави Песонен аяқтады). Мадетоя 1947 жылғы 6 қазанда сағат 11:00 шамасында Хельсинкидегі Конкордия методистік ауруханасында қайтыс болды. Кейбір дереккөздер оның өлімін жүрек талмасына байланысты деп есептегенмен, қайтыс болу себебін нақты анықтайтын ешқандай жазба қалмаған. Мадетояның қосылуы бес күннен кейін, 11 қазанда Хельсинкидегі Ескі шіркеуде өтті; Финляндия президенті Юхо Кусти Паасикиви, Білім министрлігі, Оулу қаласы және басқа да мекемелер мен аза тұрушылар гүл шоқтарын жолдады. Сыншылар Мадетояны некрологтарда мақтады, ал Онерва оның естелігіне арнап өлең жариялады. Мадетоя көптеген іске аспаған туындылардың жоспарларын қалдырды, олардың ішінде скрипкалық концерт, реквием, үшінші опера («фин Парсифалі») және Алексис Кивидің өлеңдеріне арналған «Ikävyys (Кешірім)» дауыс пен фортепианоға арналған шығарма бар. Мадетоя (1972 жылы Онерва қосылды) Хельсинкидегі Hietaniemi зиратында (Hietaniemen hautausmaa) жерленген, бұл ұлттық ескерткіш және танымал туристік орын, онда атақты фин әскери қайраткерлерінің, саясаткерлерінің және суретшілерінің қабірлері орналасқан. 1955 жылы ашылған, Ескі аймақтағы (Vanha alue) V8 блогында, зират қабырғасының жанында орналасқан (төмендегі картада 48-ші белгі; шамамен) бұл оба фин мүсіншісі Калерво Каллионың туындысы және TEOSTO-ның сыйы. Зиратта Мадетояның досы Тоиво Куула (1918 жылы қайтыс болған; U19 блогы), сондай-ақ Онерваның бір кездегі жақыны Эино Леино (1926 жылы қайтыс болған; U21 блогы) да жерленген.

In the 1940s, Madetoja battled poor physical health, depression, a collapsing marriage, and waning artistic inspiration; his already less than prolific pace declined to a crawl. During this time, Madetoja orchestrated his song cycle for soprano and piano, Autumn, Op. 68, a setting of his wife's poems he had completed eight years earlier. With its mature idiom and mournful outlook on the human experience, some sources describe Autumn as Madetoja's "testament". Otherwise, Madetoja occupied himself with smaller forms, primarily for choir a cappella; the seven Op. 81 songs for male choir were completed in 1946, as were the two Op. 82 songs for mixed choir. His final completed piece was Matkamies (Wayfarer) for female choir, written in the year of his death (sketch completed by Olavi Pesonen). Madetoja died at approximately 11:00 am on 6 October 1947 at the Konkordia Methodist hospital in Helsinki. Although some sources attribute his death to heart attack, no surviving record indicates a conclusive cause of death. The Madetoja funeral took place five days later on 11 October at the Helsinki Old Church; the president of Finland, Juho Kusti Paasikivi, supplied a wreath, as did the Ministry of Education, the City of Oulu, and other institutions and mourners. Critics praised Madetoja in obituaries and Onerva published a memorial poem. Madetoja left (very early) plans for a number of never realized works, including a violin concerto, a requiem mass, a third opera (a "Finnish Parsifal"), and Ikävyys (Melancholy), a composition for voice and piano after Aleksis Kivi. Madetoja (joined by Onerva in 1972) is buried at Hietaniemi cemetery (Hietaniemen hautausmaa) in Helsinki, a national landmark and frequent tourist attraction that features the graves of famous Finnish military figures, politicians, and artists. Unveiled in 1955, the gravestone—located on block V8 in the Old Area (Vanha alue), near the cemetery wall (circle marker 48 on the following map; approx. )—is by the Finnish sculptor Kalervo Kallio and is courtesy of TEOSTO. Also buried in the cemetery are Madetoja's friend, Toivo Kuula (d. 1918; block U19), as well as Onerva's onetime paramour, Eino Leino (d. 1926; block U21).

Жеке өмір

1910 жылдың ақпан айында Мадетоя Эйно Леиноның «Шахмат» пьесасына қосымша музыка жазғанда, фин ақыны Хилья Онерва Лехтиненмен (Л. Онерва) танысады, ол драматургтің досы және жақыны болған. Мадетоя Онервадан бес жас кіші болғанымен, олардың қарым-қатынасы тереңдеп, 1913 жылы үйленетіні туралы айта бастады; бірақ шындығында олар 1918 жылы ғана ресми түрде неке қиды. Олардың қаржылық жағдайы қиын болғандықтан, Турку қаласындағы оркестрлік репетиция олар үшін бал айы болды. Олардың некесі баласыз өтті (олар бала сүюге ниеттенгенімен) және жанжалдармен толы болды; екеуі де созылмалы алкоголизмнен зардап шекті. Мадетояның өмірінің соңғы жылдарында Онерва психиатриялық клиникаға жатқызылды – көрінетін болса, оның еркіне қарсы, себебі ол күйеуінен өзін алып кетуін сұрап жазған хаттары нәтижесіз болды. 2006 жылы бұл жұптың хат алмасуы фин тілінде «Түнгі әндер: Л. Онерва мен Ливи Мадетояның 1910-1946 жылдар аралығындағы хаттары» деген атпен жарияланды (редакторлары: Анна Макконен және Туурна Марья Лина).

Оқушы мен мұғалім

Сибелиустен 22 жас кіші Мадетоя 1908 жылы фин шеберінен жеке композиция сабақтарын алуды бастады. Бұл мүмкіндік Мадетоядан бұрын тек бір адамға ғана ұсынылған еді: оның досы Тоиво Кула. Кейіннен, Сибелиустің елу жылдық мерейтойында Мадетоя жас кезінде бұл жаңалыққа қалай ден қойғанын еске алды:

Сибелиус өзінің педагогикалық шеберлігін төмен бағалағандай, Мадетояға: "Мен нашар мұғаліммін" деді. Біріншіден, ол педагогикаға немесе күнделікті оқыту процесіне шыдамсыздық танытты, нәтижесінде оқыту стилі "көптеп шашыраңқы" және "жүйелі де тәртіпті емес" болды. Бұл Мадетояға әсер етті, ол 1910 жылдың қаңтар айында Кулаға Парижде: "Сибелиус мені оқытып жатыр. Өзіңнің тәжірибеңнен білесің, оның сабақтары толық емес" деп жазды. Мадетоя, мысалы, Сибелиус әдісінің "қысқа, айқын ескертулерден" тұратындығын еске алды (мысалы, "Өлі ноталар болмасын. Әр нота тірі болуы керек"), ал бұл "қалыпты педагогикалық түсіндіру" емес еді. Екіншіден, Сибелиустің "ерекше" стилі музыкалық ой-пікір мектебін құру үшін "негіз" ретінде қолдануға тым "жеке" болды. Мадетояның музыкалық стилінде Сибелиус әсерінің көрінуі, оның Сибелиуспен ұзақ және терең сабақ алғандығының дәлелі; ал Сибелиусте қысқа ғана оқыған Кула мұндай әсерді көрсетпейді. Соңында, өзін-өзі күмәндануға бейім және өнер саласындағы беделіне үнемі алаңдаған Сибелиус, жас композиторлардың келесі буынына сенімсіздікпен қарады, олар оны тақтан ығыстыруы мүмкін деп қорқады. "Жастар өз даусын білдіруге құқылы. Өзіңді олардың әкесі ретінде көресің", - деп жазды Сибелиус күнделігіне. "[Бірақ] олар сенің ешқандай қадіріңді білмейді. Бәлкім, солай болуы керек". Осы қиындықтарға қарамастан, Мадетоя Сибелиустен алған сабақтарын өте пайдалы деп тапты және екеуінің арасындағы қарым-қатынас, кейде туындаған ұсақ-түйектерге қарамастан, "ұштас" болды. Мадетоя ұстазына деген құрметін жасырмады және Сибелиуспен кеңесіп, бірге уақыт өткізуді ұнатты.

Мадетоя өмір бойы осы сезімде болды. Он жыл өткен соң, ол Сибелиусті (көбейіп бара жатқан) оның нашар мұғалім екендігі және оның айналасында ешқандай маңызды ойлау мектебі қалыптаспағаны туралы пікірге қарсы қорғауға тырысты (мысалы, Арнольд Шенберг және Екінші Вена мектебінен айырмашылығы). 1925 жылы Сибелиустің алпысыншы туған күніне арналған "Аулос" жинағында Мадетоя "мұғалім" сөзінің мағынасын тереңірек, "беткей емес" деп түсіндіруді ұсынды және Сибелиус шәкірттерінің бірі ретінде өзінің жеке тәжірибесін ықыласпен баяндады.

Кәсіпорындар

Сибелиус Мадетояның өркендеуін ұстаздық мақтанышпен бақылады. Ол шәкірті Мадетояның симфониялық композитор ретіндегі әлеуетін ерте таныды ("Сіздің симфониялық жұмысыңыз туралы жазғандарыңыз мені қатты қуантты", - деп жазды Сибелиус Мадетояға. "Менің ойымша, сіз осы жанрда ең үлкен жетістіктерге жетесіз, себебі сізде симфониялық композиторға тән қасиеттер бар деп санаймын. Бұл менің берік сенімім."), ал 1916 жылғы 10 ақпанда Мадетояның Бірінші симфониясының премьерасында Сибелиус оның әсемдігіне тоқталды. 1918 жылғы 17 желтоқсанда Мадетояның Екінші симфониясының премьерасы да Сибелиуске әсер етті. Дегенмен, Сибелиус Мадетояның өсуіне де біршама алаңдап қарады. Мысалы, Бірінші симфонияға жазылған кейбір рецензияларда Мадетояның музыкасында Сибелиус әсері байқалғанда, ол бұрынғы шәкірінің бұл салыстырудан ренжімесіне қаудайды, ал Мадетояның ерекше "меланхолиясын" "көңілсіздікке" қате түсінді. Кенеттен Сибелиус Мадетояны мақтанға мас деп тапты және ол Каянусқа жақындағанда алаңдады, өйткені Сибелиус онымен араласып, кейде жарысқан қарым-қатынаста болды. "Мадетоямен кездестім, өкінішке орай, соңғы жетістіктерінен кейін өте мақтана бастады", - деп жазды Сибелиус күнделігіне. "Каян оны мақтаумен көміп тастайды, бірақ ол оның шын ниетін аңғаруға қабілетсіз." Мадетоя мен Сибелиус арақатынасындағы тағы бір қиындық – шебердің бұрынғы шәкірі ақырында "көшбасшылыққа таласып, халықтың құрметіне ие болуы мүмкін" деген қауіпті сезінуі болды. Әрине, Мадетояның өркендеуі Сибелиустің өзін оқшаулану сезіміне итерді: Мадетоя Сибелиустің жеке ойларын күнделігіне жазғанын "жай ғана білген жоқ", ал өзі сыншы және жазушы ретінде бұрынғы ұстазын белсенді түрде қолдады. Мысалы, 1914 жылғы шілдеде Мадетоя Сибелиустің "Океанидтер" атты поэмасын мақтап, "Ууси Суометар" газетінде "бұрынғы туындыларының стилін "көшірудің" орнына, Сибелиус тағы да "музыкалық жағынан жаңаруға бейімділігін көрсетті. Бұл – өмірдің белгісі, әрқашан алға ұмтылу, жаңа мақсаттарға жетісу". Ол сондай-ақ Тапиолаға, сондай-ақ Сибелиустің Үшінші, Төртінші және Бесінші симфонияларына да жақсы баға берді. Випуриде дирижерлік міндеттерін орындаумен және Бірінші симфониясын жазудың қиындығына қарамастан, Мадетоя тағы бір міндетті алуға тырысты: 1915 жылы шебердің 50 жылдығын тойлау үшін Сибелиус туралы алғашқы фин тіліндегі өмірбаян жазу. Бастапқы күмәніне қарамастан, Сибелиус жобаға келісті; әрине, ол Мадетоядан гөрі сезімтал және жанашыр өмірбаян жазушыны таба алмады. Алайда Айноладағы сұхбаттар нәтижесіз аяқталды: екеуінің де ұялуына орай, баспагерлер бұл өмірбаянға қызығушылық танытпады. Мадетоя Сибелиуске жазғандай: Соның салдарынан, өмірбаян жазудан бас тартылды, ал Мадетоя "Хельсинкин Саномат" газетінде басқа сыншыларды Сибелиустің музыкасының "абсолютті, таза" сапаларын елемегендері үшін сынады. Сибелиус Мадетоядан шамамен он жылға артық өмір сүрді.

Sibelius followed Madetoja's rise with the pride of a teacher. Early on he recognized his pupil's potential as a symphonic composer ("What you wrote about your symphonic business delights me exceedingly," Sibelius wrote to Madetoja. "I feel that you will achieve your greatest triumphs in that genre, for I consider that you have precisely the properties that make a symphonic composer. This is my firm belief. "), and the 10 February 1916 premiere of Madetoja's First Symphony found Sibelius's remarking on its beauty. The 17 December 1918 premiere of Madetoja's Second Symphony similarly impressed Sibelius, who was again in attendance. Nevertheless, Sibelius also eyed Madetoja's maturation somewhat wearily. For example, when some reviews of the First Symphony discerned within Madetoja's music the influence of Sibelius, he worried his former pupil might take offence at the comparison and mistook Madetoja's characteristic "melancholia" for "sulkiness". Suddenly, Sibelius found Madetoja arrogant and watched with concern as he drew closer to Kajanus, with whom Sibelius had an on again off again friendship/rivalry. "Met Madetoja, who—I'm sorry to say—has become pretty bumptious after his latest success," Sibelius fretted to his diary. "Kajanus smothers him with flattery and he hasn't the breeding to see it for what it is." A second complication for the Madetoja Sibelius relationship was the master's fear that his former pupil eventually might "supplant him in public esteem". Certainly Madetoja's rise coincided with Sibelius's increasing sense of isolation:

Madetoja was "scarcely aware" of Sibelius's private musings to his diary, and for his part, he continued as a critic and writer to champion actively his former teacher. In July 1914, for example, Madetoja praised Sibelius's tone poem, The Oceanides, writing in Uusi Suometar that rather than "repeat endlessly" the style of his previous works, Sibelius had yet again shown his penchant for "renewing himself musically It is the sign of life always forward, striving for new aims." He also had kind words for Tapiola, describing it as "a beautiful work", and among others, Sibelius's Third, Fourth, and Fifth symphonies. Despite his conducting duties in Viipuri and the stress of composing his First Symphony, Madetoja sought to take on yet another commitment: to write the first Finnish language biography of Sibelius in honor of the master's fiftieth birthday in 1915. Notwithstanding his initial misgivings, Sibelius consented to the project; certainly, he could not have found a biographer more sympathetic and sensitive than Madetoja. The interviews at Ainola, however, came to nothing: to the embarrassment of both men, publishers were uninterested in the biography. As Madetoja wrote to Sibelius:

As a result, the biography was abandoned and Madetoja settled for a piece in Helsingin sanomat in which he took other critics to task for having overlooked the "absolute, pure" qualities of Sibelius's music. Sibelius outlived Madetoja by almost ten years.

Тілдік мағына

Стильдік тұрғыдан, Мадетоя фин замандастары Армас Ярнефельт, Роберт Каянус, Тоиво Кула, Эркки Мелартин, Селим Палмгрен және Жан Сибелиуспен бірге ұлттық романтикалық мектепке жатады; Окон Фуоконы қоспағанда, Мадетояның музыкасы, қараңғы түсті, бірақ тоналды, ерекше модернистік емес, әрине, Ууно Клами, Арре Мериканто, Эрнест Пингуд және Вайно Раитионың шығармаларымен тікелей салыстырғанда. Романтикалық композитор үшін алайда, Мадетояның музыкасы ерекше "ішке қарай бұрылған", сол өнер қозғалысына тән артықшылықтардан аулақ болып, классицизмнің "салмақтылығы, айқындығы, сөздік шеберлігі және техникалық жетілдігіне" ұмтылады. Стильдік тұрғыдан Мадетояның өзіндік стилі ерекше және жеке, ол үш ерекше музыкалық компоненттің үйлесімі: 1) фин ұлтшылдығы, Мадетояның халық әуендерін (әсіресе туған аймағы Остроботниядан) және Калевала сияқты әдеби көздерді пайдалануы; 2) Мадетоя жеке оқыған Сибелиус музыкалық тілі; және, соңында, 3) Сезар Франк негізін салған және Винсент д’Инди Париждің Школа Канторум ретінде ресми ұйымдастырған француз симфониялық дәстүрінің "әсемдігі". Мадетоя мен Кула – екеуі де Парижде оқыған – француз музыкасының ықпалын көрсеткен алғашқы екі маңызды фин композиторы болып табылады. Дегенмен, екі дос әртүрлі жолдармен жүрді: Кула Клод Дебюсси бастаған француз импрессионистерінің тілі мен әдістерін қабылдады.

Ерекше еңбектері

Жалпы, Мадетояның шығармашылығы 82 нөмірленген шығармадан және шамамен 40 нөмірленбеген шығармадан тұрады. Ол барлық жанрларда шығармалар жазса да, Мадетоя оркестрде ең өнімді болды және ең үлкен жетістікке қол жеткізді: симфониялар, опералар, кантаталар және оркестрлік миниатюралар оның қаламынан туды. Шындығында, Салменхараның пікірінше, осы жанрдағы Мадетояның жұмысы оны оркестр композиторы ретінде "еуропалық әріптестерімен бірдей деңгейде" тұрғызады. Күдік тудыратыны, ол концерттер жазған жоқ, бірақ карьерасының әртүрлі кезеңдерінде скрипка концерті жоспарларынан хабардар болды. Мадетоя дауысқа арналған дарынды композитор болды, оның көптеген хорлық шығармалары мен дауыс пен фортепианоға арналған әндері оны дәлелдейді. Ол жеке фортепианоға арналған шығармаларды аз жазды, бірақ "Өлім бағы" бұл ерекшелікке қарамастан. Соңында, Мадетоя студенттік жылдарынан кейін камералық ансамбль үшін аз шығармалар жазды, бірақ бұл оның жеткіліксіз шеберлігінен болды ма, әлде жанрға деген қызығушылығының азайғанынан болды ма, әлі белгісіз.

Симфониялар

Мадетояның шығармашылығының өзегі – оның үш симфониясы, бұл Финляндияның ұлттық романтикалық композиторларының жанрына Сибелиустан кейінгі ең маңызды үлес болуы мүмкін. Мадетояның әр симфониясы "ерекше және бір-бірінен ерекше", оның "симфониялық композицияға шынайы дарынының" куәсі. Бірінші симфония, стилі жағынан кеш романтизмге жатса да, жаңа туындыларға тән ысырапшылық пен шектен тыс әуесқойлықтан мұқият қашып, оны бірінші симфониялардың арасында ең "жетілген" және ұстамдыларының қатарына қояды. Осыған сәйкес, Мадетояның F мажордағы бірінші симфониясы – оның үш туындысының ішіндегі ең шоғырланған және дәстүрлі төрт емес, үш бөлімнен тұратындықтан ең қысқасы. Мадетояның E-flat мажордағы екінші симфониясы – Азамат соғысы кезінде жеке өкініштерді ой елегінен өткізетін драмалық "соғыс симфониясы". Бұл Мадетояның ең ұзақ және ең қайғылы симфониясы және, мүмкін, осы себепті, ол жиынның ең танымал туындысы. Төрт бөлімнен тұратын Мадетоя I-ші және II-ші, III-ші және IV-ші бөлімдерді байланыстырады; сонымен қатар, симфонияның II-ші бөлімінде соло-обоэ мен мүйіз сахнадан тыс (distanza) орындайды. А мажордағы үшінші симфония – оптимистік және пасторальдық сипатқа ие, сонымен қатар Екінші симфониядан "көп ұстамды", бүгінде фин оркестрлік канонындағы ең жақсы симфониялардың бірі саналады, тіпті Сибелиустің осы жанрдағы жеті туындысымен "салмағы тең шедевр". Техникалық тұрғыдан алғанда, оның соңғы симфониялық композициясы болғанымен (төртінші симфония жоғалып, аяқталмаған), үшінші симфония Мадетояның симфониялық канонға соңғы үлесі болады.

Опералар мен балеттер

"Остроботнялықтар" операсының табысы бірнеше факторлардың үйлесімді келуіне байланысты болды: музыканың тартымдылығы, оның дыбыстық, бірақ көңілді түсі бар екендігі; көрерменге таныс халық әуендерін пайдалану (Мадетояның жеке стильімен үйлестірілген); либретто (Мадетояның өзі жазған) белгілі және жақсы көрілетін пьесаға негізделгендігі; қанаудан құтылу және өз тағдырын өзі шешу туралы әңгіме, оның аллегориялық ерекшеліктері тәуелсіздік үшін күрестен жақында ғана шыққан елде айқын байқалды; сондай-ақ, комедиялық және трагедиялық элементтердің шеберлікпен үйлестірілуі. Мысалы, I актінің кіріспесі (No. 2: Сюитадағы Тұтқынның әні) – Куула саяхаттары барысында жинаған 262 халық әнінің бірі болған, ол Мадетояның ұлттық операсына еніп, оның ең басты лейтмотивіне айналды. "Остроботнялықтарға" қарағанда, Juha Madetoja либреттоның ұлтшылдық тақырыптарына қарамастан, халық әуендерін пайдаланбай, "көбірек симфониялық, нақтырақ" стильде жазды.

Қабылдау және жазбалар

Өмірінде танымал болған Мадетоя қазірдің күніне дейін скандинавия елдерінен тыс жерлерде сирек орындалады (мүмкін, «Элегияны» есептемегенде). Дегенмен, бірқатар сарапшылар мұндай назарсыздық өкінішті және орынсыз екенін айтады, себебі Мадетоя – Сибелиус есімімен байланысты фин симфонистерінің ішіндегі ең маңыздыларының бірі. Бұл мәселе Мадетояға ғана тән емес: Сибелиус мұрасының зор күші фин композиторларына (оның замандастарына әсіресе) назар аударуды қиындатты, олардың әрқайсысы оның «көлеңкесінде» жұмыс істеуге мәжбүр болды. Алайда, Мадетояға қатысты назарсыздықтың тағы бір себебі болуы мүмкін: Мадетояның романтикалық әуесқойлықтан аулақ болып, ұстамдылықты қалауы, нәрсеге байланысты, оны көрермендерге ұсынуды қиындатқан болуы мүмкін. Бір музыка сыншысының айтуынша:

Соңғы онжылдықтарда Мадетоя Парланд болжаған қайта жаңғыруды бастады, мұны көптеген скандинавиялық оркестрлер мен дирижерлердің жазбалары дәлелдейді. Петри Сакари мен Исландия симфониялық оркестрі (Chandos, 1991–92) және Джон Сторгардс пен Хельсинки филармониялық оркестрі (Ondine, 2012–13) симфонияларды және бірнеше танымал оркестрлік миниатюраларды жазды. Арво Вольмер мен Оулу симфониялық оркестрі (1998–2006), жобалардың ең ірісі, Мадетояның оркестрге арналған барлық шығармаларын жазды, оның ішінде көптеген шығармалардың әлемдік премьерасы жазылды, соның ішінде толық Симфониялық сюита, Op. 4 (тек «Элегияға» қарсы), Шахмат сюитасы, Op. 5; Би көрінісі, Op. 11; Пасторальдық сюита, Op. 34; Баркарола, Op. 67/2 және Ауылдық көріністер, Op. 77. Сонымен қатар, Мадетояның барлық үш сахналық туындысы толық, қысқартылмаған күйде жазылды: «The Ostrobothnians» (Finlandia, 1975: Jorma Panula және Фин Ұлттық опера оркестрі; және Finlandia, 1998: Jukka Pekka Saraste және Фин радиосы симфониялық оркестрі) екі жазбасы, «Juha» (Ondine, 1977: Jussi Julas және Фин радиосы симфониялық оркестрі) және «Okon Fuoko» (Alba, 2002: Volmer және Oulu симфониялық оркестрі) бір-бір жазбасы. Солтүстік вокалистері, виртуоздары және ансамбльдері Мадетояның оркестрлік емес шығармаларын да сақтап қалды. 2004 жылы Мика Раннали мен Alba Мадетояның соло фортепианоға арналған толық шығармаларын жазды, ал 2001–02 жылдары Хелена Юнтунен соло дауысы мен фортепианоға арналған толық әндерді Ondine (фортепианомен сүйемелдеу) жазды. Мадетояның хорға арналған шығармалары да жүйелі түрде зерттелді; 1990 жылдары YL ерлер хоры мен Finlandia ерлер хоры үшін жазылған шығармаларды жазды, ал 2006–07 жылдары Tapiola камералық хоры мен Alba аралас хорға арналған көптеген шығармаларды жазды. Осы жобаларға қарамастан, Мадетояның туындыларының үлкен бөлігі әлі де жазылмаған күйде, ең маңыздысы – кантаталар, дауыс пен оркестрге арналған бірнеше ұмытылған шығармалар және камералық ансамбльге арналған бірнеше композициялар. Қазіргі сыншылар Мадетояның қайта жаңғыруын қуанышпен қарсы алды. Мысалы, «American Record Guide» журналының авторы Том Годелл Вольмер мен Сакаридің жазбаларын жоғары бағалады, Мадетояны «әдемі, айналмалы, жарқын [оркестрлік] түстермен» және «көңіл күйді жылдам орнатуға және мұз жамылған кең пейзаждарды суреттеуге» қабілеті үшін ерекше атады. Сол журналда Уильям Троттер Вольмердің бес томдық жинағын «керемет» деп бағалап, Мадетояны «бірінші қатарлы композитор, кейде генийге ұқсайтын, оның туындылары ұстазының [Сибелиус] жеті симфониясының басым көлеңкесінен шығу үшін ұзақ күтуге мәжбүр болған» деді. «Fanfare» журналы үшін Ondine әндер жинағын қарап, Джерри Дубинс музыканың эмоционалдық диапазонын атап өтті, себебі Мадетоя «көтеріңкі экстаз бен терең қайғының сәттеріне» жетеді, бірақ «сентименталды» немесе «жасырын» әшекейлерге жүгінбейді. «Бұл менің көп уақыттан бері кездестірген ең керемет ән жазуым», - деп жалғастырды Дубинс. Сол сияқты, «American Record Guide» журналының авторы Карл Бауман Мадетояның «күтілген және жылтыратылған бірегей» соло фортепиано миниатюраларының Раналлидің интерпретациясына жылы сөздер айтты, бірақ Парландтың сөздерін еске түсіре отырып, Мадетояның «табиғи, қарапайым үні» дегені «Мадетояның дарындылығын толық бағалау үшін мұқият тыңдау керек» дегенді білдіреді. Алайда, мақтаулардың арасында бір сыншы – «American Record Guide» журналының бас редакторы Дональд Врун қарсы шықты. Мадетояның үш симфониясы «Сибелиустың ықпалын көрсетеді, бірақ оның жалынды шабыты жоқ» деп мәлімдеп, Врун Мадетояның музыкасын «бояусыз» және «көңілсіз, солтүстікке тән, мүмкін қыста жазылған, күн сирек көрінетін» деп сипаттады. Ол «ешкімнің олардан қызығуын күтпеймін немесе Мадетояны жаңалық деп есептемеймін» деп қорытындылады.

In recent decades, Madetoja has begun to enjoy the renaissance Parland foresaw, as the recording projects of numerous Nordic orchestras and conductors evidence. Petri Sakari and the Iceland Symphony Orchestra (Chandos, 1991–92) and John Storgårds and the Helsinki Philharmonic Orchestra (Ondine, 2012–13) have each recorded the symphonies and a few of the more famous orchestral miniatures. Arvo Volmer and the Oulu Symphony Orchestra (, 1998–2006), the largest of the projects, has recorded nearly all of Madetoja's works for orchestra, featuring the world premiere recordings for many pieces, among them the complete Symphonic Suite, Op. 4 (as opposed to just the Elegia), the Chess Suite, Op. 5; Dance Vision, Op. 11; the Pastoral Suite, Op. 34; the Barcarola, Op. 67/2, and Rustic Scenes, Op. 77. All three of Madetoja's stage works, furthermore, have now been recorded in their complete, unabridged form—two recordings of The Ostrobothnians (Finlandia, 1975: Jorma Panula and the Finnish National Opera Orchestra; and, Finlandia, 1998: Jukka Pekka Saraste and the Finnish Radio Symphony Orchestra) and one each of Juha (Ondine, 1977: Jussi Julas and the Finnish Radio Symphony Orchestra) and of Okon Fuoko (Alba, 2002: Volmer and the Oulu Symphony Orchestra). Nordic vocalists, virtuosos, and ensembles have preserved many of Madetoja's non orchestral pieces as well. In 2004, Mika Rannali and Alba teamed to record Madetoja's complete works for solo piano, while in 2001–02, and Helena Juntunen covered the complete lieder for solo voice and piano for Ondine (, piano accompaniment). Madetoja's works (with opus numbers) for choir a cappella have also received systematic treatment; in the 1990s, the YL Male Voice Choir and Finlandia recorded (across three volumes) those for male choir, while in 2006–07, the Tapiola Chamber Choir and Alba tackled many of those for mixed choir. Despite these projects, a large portion of Madetoja's oeuvre nevertheless remains unrecorded, the most notable omissions being the cantatas, a few neglected pieces for voice and orchestra, and the handful of compositions for chamber ensemble. Modern day critics have received the Madetoja revival with enthusiasm. The American Record Guide's Tom Godell, for example, has applauded the recording efforts of both Volmer and Sakari, in particular praising Madetoja for his "beautiful, swirling rainbows of vivid [orchestral] color" and his "uncanny ability to instantly establish a mood or rapidly sketch vast, ice covered landscapes". Writing for the same magazine, William Trotter reviews Volmer's "absorbing" five volume set, pronouncing Madetoja a "first rate composer, touched sometimes with genius who had to wait a long, long time before his work could emerge from under the dominating shadow of his teacher's [Sibelius's] seven symphonies". Reviewing the Ondine song collection for Fanfare, Jerry Dubins notes music's nuanced emotional range, as Madetoja achieves "moments of soaring ecstasy and searing pain", but without recourse to "sentimental" or "cloying" ornamentation. "It is, quite simply", Dubins continues, "some of the most gorgeous song writing I have encountered in a very long time". Similarly, the American Record Guide's Carl Bauman has kind words for the Rannali interpretations of Madetoja's "carefully written and polished unique" solo piano miniatures, but in an echo of Parland, notes that Madetoja's "natural, unpretentious tone" means that "one has to listen carefully in order to fully appreciate Madetoja's genius". A notable detractor in the sea of praise, however, has been Donald Vroon, chief editor of the American Record Guide. Arguing that Madetoja's three symphonies "reflect the influences of Sibelius—but without his blazing inspiration", Vroon describes Madetoja's music as "bland" and "brooding very Nordic, maybe written in winter when the sun is seldom seen". He concludes, "I can't imagine anyone being thrilled by them [the symphonies] or considering Madetoja a great discovery".

Ескерткіштер

Финляндиядағы бірнеше ғимараттар мен көшелер Мадетояның атын алып жүр. Оулу қаласында Оулу симфониялық оркестрі 1983 жылдан бері Оулу музыка орталығының (Oulun musiikkikeskus) Леви Мадетожа көшесінде орналасқан Мадетожа залында (Madetojan sali) өнер көрсетеді. Музыка орталығының жанында орналасқан тағы бір маңызды орын – 1968 жылы құрылған және 1981 жылы композитордың құрметіне қайта аталған арнайы музыкалық лицей – Мадетоя музыкалық лицейі (Madetojan musiikkilukio). Оулуда композитордың қола мүсіні (шамамен) орналасқан, ол Оулу қалалық әкімшілігі жанындағы саябақта тұр; мүсін 1962 жылы ашылды және фин мүсіншісінің еңбегі. Сонымен қатар, Мадетоя Онерва қабірінен басқа, Хельсинкиде композитордың есімімен аталған екі көше бар (Madetojanpolku және Madetojankuja), екеуі де қалалық саябаққа (Pukinmäki) жақын орналасқан. 1987 жылы Финляндия үкіметі композитордың туғанына 100 жыл толуына арналған Мадетояның суреті бар пошта маркасын шығарды. Осы мерейтой фин музыктанушысы Эркки Салменхаараның композитор туралы фин тіліндегі биографиясының жарық көрген кезімен де сәйкес келді, «Leevi Madetoja» (Хельсинки: Tammi) атты осы еңбек үш онжылдықтан кейін Мадетояның өмірі мен мансабы туралы толыққанды мәліметтер беретін анықтамалық болып табылады. Бір жыл өткен соң, 1988 жылы, Фин композиторлар қоғамы қазіргі фин музыкасын орындаудағы ең үлкен жетістіктері үшін Мадетоя сыйлығын тағайындады; фин дирижері Сусанна Мэлкки қазіргі сыйлықтың иегері (2016). Бұған қоса, әр үш жыл сайын Оулу қолданбалы ғылымдар университеті (Oulun ammattikorkeakoulu) Оулу консерваториясымен (Oulun konservatorion) және Солтүстік Остроботния өнер мен мәдениетті қолдау қоғамымен (Pohjois Pohjanmaan taiteen ja kulttuurin tuki ry) бірлесіп студенттер арасында Финляндияның ең беделді музыкалық конкурстарының бірі – Leevi Madetoja атындағы фортепиано конкурсын (Leevi Madetoja pianokilpailu) өткізеді. Фин ерлер хоры қауымдастығы (Suomen Mieskuoroliitto) бес жыл сайын Leevi Madetoja атындағы халықаралық ерлер хоры конкурсын ұйымдастырады, алғашқысы 1989 жылы Турку қаласында өткізілді. VII халықаралық Леви Мадетоя атындағы ерлер хоры конкурсы 2021 жылғы 10 сәуірде Хельсинки музыка орталығында өтеді.

A number of buildings and streets in Finland bear Madetoja's name. In Oulu, Madetoja's hometown, the Oulu Symphony Orchestra has performed since 1983 in the Oulu Music Center's (Oulun musiikkikeskus) Madetoja Hall (Madetojan sali), located on Leevi Madetoja Street (Leevi Madetojan katu). A second landmark in the city, directly adjacent to the Music Center, is the Madetoja School of Music (Madetojan musiikkilukio), a special music high school founded in 1968 and renamed in the composer's honor in 1981. Oulu is also home to a bronze statue of the composer (approx. ), which stands in a park near Oulu City Hall; the statue was unveiled in 1962 and is by the Finnish sculptor Finally, in addition to the Madetoja Onerva gravesite, Helsinki boasts two streets named after the composer (Madetojanpolku and Madetojankuja), both of which are near an urban park (Pukinmäki). An additional honor arrived in 1987, when the Finnish government issued a postage stamp of Madetoja's likeness in commemoration of the centennial anniversary of the composer's birth. The centennial also marked the arrival of the Finnish musicologist Erkki Salmenhaara's Finnish language biography of the composer, titled Leevi Madetoja (Helsinki: Tammi), which three decades later remains the definitive account of Madetoja's life and career. A year later in 1988, the Society of Finnish Composers established the Madetoja Prize for outstanding achievement in the performance of contemporary Finnish music; the Finnish conductor, Susanna Mälkki, is the current honoree (2016). In addition, every three years, the Oulu University of Applied Sciences (Oulun ammattikorkeakoulu) hosts—together with the Oulu Conservatory (Oulun konservatorion) and the Northern Ostrobothnia Association of Art and Culture (Pohjois Pohjanmaan taiteen ja kulttuurin tuki ry)—the Leevi Madetoja Piano Competition (Leevi Madetoja pianokilpailu), which is one of Finland's premier music competitions for students. The Finnish Male Voice Choir Association (Suomen Mieskuoroliitto) is organizing quinquennial International Leevi Madetoja Male Voice Choir Competition, held for the first time in Turku in 1989. VII International Leevi Madetoja Male Voice Choir Competition will be organized at the Helsinki Music Centre on 10 April 2021.