Су қолдану құқығының заңдық негіздері

Кіріспе

Су пайдалану құқықтарының құқықтық доктринасы Америка құқықтық жүйесінде алдын ала игеру су құқығы – су көзінен "пайдалы мақсатта" (ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп немесе тұрмыстық қажеттер үшін) суды бірінші болып алған адамның осы суды сол мақсатта пайдалануға құқығы бар деген қағида. Кейінгі пайдаланушылар алдыңғы пайдаланушылардың құқықтарына кедерес келтірмесе, қалған суды өздерінің қажеттеріне пайдалана алады. Бұл доктрина көбінесе "бірінші келген – бірінші құқылы" деп қорытындыланады. Алдын ала игеру құқығы суға толық меншік құқығын білдірмейді, тек оны алу құқығын ғана береді және белгілі бір мерзім бойы пайдаланбаған жағдайда жойылуы мүмкін.

Шығу тегі

Батыста су өте сирек кездеседі, сондықтан оны пайдалану тиімділігіне қарай сақтап, үнемді бөлу қажет. Алдын ала иелену доктринасы АҚШ-тың батысында испан (кейін Мексика) азаматтық құқығынан пайда болды және АҚШ-тың қалған бөлігінде қолданылатын жағалау су құқығынан өзгеше. Бұл доктрина алғаш рет Калифорнияда алтын іздеу дәуірінде пайда болды, кезде шахтерлер кен өндіру операциялары үшін су алуға тырысты. 1855 жылғы Ирвинге қарсы Филлипс ісінде Мэтью Ирвин өзен ағынын өз кен өндіруі үшін бұрып жіберді. Біраз уақыттан кейін Роберт Филлипс өзеннің төменгі ағысында кен қазуды бастады және ақырында суды өзеннің бастапқы арнасына қайтаруға тырысты. Аталған іс Калифорния Жоғарғы Сотына жеткізілді, ол Ирвиннің пайдасына шешім шығарды.

Құқықтың сипаты

Алдын ала бөлінген қаражаттың заңдық ережелері штаттан штатқа өзгеше. Алдын ала бөлу жүйесінде құқық бастапқыда "пайдалану уақыты бойынша бірінші" болғандарға беріледі; осы суды алу құқықтары басқа мүліктер сияқты ашық нарықта саудаланып, алынып-сатылуы мүмкін. Су көзі көп пайдаланушыларға берілген жағдайда, әдетте үлестіруді бақылау мемлекеттік немесе мемлекеттік емес мекемеге жүктеледі. Штаттардың немесе халықаралық шекаралардан өтетін су көздеріне қатысты үлестірулер көбінесе даулы болып келеді және олар федералды сот шешімдерімен, штаттар аралық келісімдермен және халықаралық шарттармен реттеледі. Алдын ала бөлу туралы талапты растау үшін төрт негізгі талапты дәлелдеу қажет: суды алу (судың алынғанын), басымдық (талапкердің басқа талапкерге дейін суды алғанын), ниет (судың мақсатты түрде алынғанын) және пайдалы қолдану (судың қоғамдық тұрғыдан қабылданған мақсатқа жұмсалғанын). Дәлелденген жағдайда, су көзінен белгілі бір көлемде суды тиімді пайдалану үшін алғаш рет қолданған адам сол көлемде суды сол мақсатта пайдалануға құқылы. Келесі пайдаланушылар қалған суды өздерінің пайдалы мақсаттары үшін пайдалана алады, егер олар бұрынғы пайдаланушылардың құқықтарын бұзбаса; осы доктринаның басымдық принципі осыған негізделген. Бірақ жоғары дәрежедегі пайдаланушы суды иелену тәсілін (яғни, орналасқан жерін) өзгерте алмайды, егер бұл төмен дәрежедегі пайдаланушыға зиян келтірсе. Әрбір су құқығы жылдық көлемге және бөлу күніне ие. Жыл сайын ең ерте бөлінген күні бар пайдаланушы ("аға пайдаланушы") су көзі жеткілікті болса, толық бөлігін пайдалана алады. Содан кейін келесі ең ерте бөлінген күні бар пайдаланушы толық бөлігін пайдалана алады, және т.б. Су тапшылығы болған жағдайда, алдын ала бөлу жүйесі аға пайдаланушыны әдеттегіден кем суды пайдалануға міндеттемейді. Сондықтан, құрғақшылық кезінде, кейінгі бөлу күні бар пайдаланушылар толық бөлігін немесе тіпті суды мүлдем алмауы мүмкін. Су құқығы сатылған кезде, ол бастапқы бөлу күнін сақтайды. Су құқығы сатылған жағдайда, тек тарихи тұтынылған су көлемі ғана берілуі мүмкін. Мысалы, егер люцерна суару арқылы өсірілсе, қайта ағынның көлемі берілмейді, тек тарихи өсірілген люцернаны суару үшін қажетті көлем ғана берілуі мүмкін. Алдын ала иелену құқығына қатысты, иеленуді қамтамасыз етуге бағытталған кейбір ережелер бар. Су құқығын тастау сирек кездеседі, бірақ Колорадо штатында Сагуаче округіндегі Сан-Изабель сағасының оңтүстік саласына қатысты бір жағдай тіркелген.

The legal details of prior appropriation vary from state to state. Under the prior appropriation system, the right is initially allotted to those who are "first in time of use"; these rights of withdrawal can then trade on the open market, like other property. For water sources with many users, a government or quasi government agency is usually charged with overseeing allocations. Allocations involving water sources that cross state borders or international borders can be quite contentious, and are generally governed by federal court rulings, interstate agreements and international treaties. A claim of prior appropriation must prove four sub claims: diversion (that the water had been withdrawn), priority (that the withdrawer had diverted water prior to the other claimant), intent (that the water had been withdrawn by design), and beneficial use (that the water was put to a publicly acceptable end). If proved, the initial person to use a quantity of water from a water source for a beneficial use has the right to continue to use the same quantity of water for the same purpose. Subsequent users can use the remaining water for their own beneficial purposes provided that they do not impinge on the rights of previous users; this is the priority element of the doctrine. But neither can a senior user change the manner (i. e., location) in which they appropriate water to the detriment of a junior user. Each water right has a yearly quantity and an appropriation date. Each year, the user with the earliest appropriation date (known as the "senior appropriator") may use up to their full allocation (provided the water source can supply it). Then the user with the next earliest appropriation date may use their full allocation and so on. In cases of water shortages, prior appropriation does not require a senior user to utilize less water than usual. Therefore, during times of drought, users with junior appropriation dates might not receive their full allocation or even any water at all. When a water right is sold, it retains its original appropriation date. Only the amount of water historically consumed can be transferred if a water right is sold. For example, if alfalfa is grown using flood irrigation, the amount of the return flow may not be transferred, only the amount that would be necessary to irrigate the amount of alfalfa historically grown. Prior appropriation rights are subject to certain adverse possession type rules to reduce speculation. Abandonment of a water right is rare, but occurred in Colorado in a case involving the South Fork of San Isabel Creek in Saguache County.

Басқа бөлу әдістерімен өзара әрекеттесуі

Кейбір штаттарда жоғары орналасқан су пайдаланушылар төмен орналасқандардан су ала алады, егер олар сол көлемде және сапада суды қайтарып берсе.

Бала асырап алу

Аляска, Аризона, Калифорния, Колорадо, Гавайи, Айдахо, Канзас, Монтана, Небраска, Невада, Нью-Мексико, Солтүстік Дакота, Оклахома, Орегон, Оңтүстік Дакота, Техас, Юта, Вашингтон, Вайоминг штаттарының барлығы алдын ала иемдену доктринасын қолданады, олардың реттеу жүйесі ретінде рұқсат беру және есеп беру тәртібі қолданылады. Олардың ішінде Калифорния, Техас және Орегон екі түрлі доктрина жүйесін мойындайды, ол өзен жағалауы және алдын ала иемдену құқықтарын қамтиды (қараңыз). Сегіз штат (Аризона, Колорадо, Айдахо, Монтана, Невада, Нью-Мексико, Юта және Вайоминг) өзен жағалауы доктринасын мойындамай, тек алдын ала иемденуді қолданады. Дегенмен, алдын ала иемдену әрқашан осы штаттарда суды бөлуді анықтамайды, себебі түрлі федералдық ережелер де үлкен пайдаланушылардың құқықтарынан жоғары тұрады. Мысалы, 1973 жылғы жойылып кету қаупі төнген түрлерді қорғау туралы заң жойылып кету қаупі бар жануарларды қорғауға бағытталған, сондықтан үлкен пайдаланушының құқықтары жойылып кету қаупі бар жануарлардың мекендеу орындарын қорғайтын федералдық ережелерге сәйкес шектелуі мүмкін. Бұл федералдық ережелер Ішкі істер министрінің алдын ала бөлуі ретінде көрінеді.

Аризона

Аризона алдын ала игеру доктринасын қабылдады, осылайша адам осы су құқығын пайдалы қолдануға жұмсау және су алу орнында игеру туралы хабарлама ілу арқылы иелене алатын болды. 1919 жылдың 12 маусымында олар су пайдалану үшін рұқсат алуға өтініш беруді талап ететін "Жалпы су кодексін" қабылдады.

Колорадо штаты

1872 жылы Колорадода аумақтық сот Yunker v. Nichols, 1 Colo. 552 (1872) ісі бойынша шешім шығарды, онда өзен жағалауындағы емес, суды бұрын пайдалы мақсатта қолданған пайдаланушы, өзеннің барлық суын пайдалану құқығын талап еткен өзен иесіне қарағанда суға басымдық құқыққа ие болды. Бұл мәселе Колорадо сотына 1882 жылға дейін, Коффинге қарсы Сол қол арнасы компаниясы, 6 Colo. 443 (1882) ісінде қарастырылған жоқ, онда сот нақты түрде иемделу доктринасын қабылдап, өзен жағалауы доктринасын қабылдамады, Колорадоның суару және кен өндіру тәжірибесіне және климат ерекшеліктеріне сілтеме жасады. Коффин ісіндегі шешімде 1876 жылғы Колорадо Конституциясында иемделу доктринасы қабылдалар алдында, өзен жағалауы доктринасы Колорадода ешқашан заң болып саналмағаны айтылды. 20 жыл ішінде «Колорадо доктринасы» деп аталатын иемделу доктринасы, АҚШ-тың батыс штаттарының көпшілігі, әсіресе құрғақ климатты аймақтарда толығымен немесе жартылай қабылдады.

Жаңа Мексика

Нью-Мексико штаты 1907 жылы жер үсті суларына қатысты тиісті кодексті қабылдады. Кейін, 1931 жылы Нью-Мексико штаты жер асты сулары заңын қабылдады, ол штаттың жер үсті сулары заңын жер асты суларына бейімдеді.

Монтана

Алдын ала бөлу принципі 1973 жылы Монтана штатында 1973 жылғы Су пайдалану заңы арқылы қабылданды. Кейін, 1991 жылы Монтана штаты Жер асты суларын бағалау заңын қабылдады.

Техас

1967 жылы Техас штаты жер үсті суларына қатысты Су құқықтарын растау туралы заң қабылдады, осылайша осы сулардың үлестірілуі бірыңғай рұқсат беру жүйесіне бағынбалды болды.

Сын

Аспаннан түскен әрбір жаңбыр тамшысы бұрыннан-ақ бір пайдаланушыға бөлінген. Автокөлігіңізді жуғанда, жуу арасында шланқты қосып тұрсаңыз, заң бұзбайсыз; бірақ егер жаңбыр суын жинап, помидор өсімдігіңізге құйсаңыз, артқа қарап, су полициясынан сақтаныңыз. Сіз осы жаңбыр тамшыларының су бассейніне енуіне кедергі келтіріп, ағын суларын пайдалану құқығынан төмендегі елді мекендердегі адамдарды айырасыз. Алдын ала иемдену доктринасы судың тапшылығын сақтау қажеттілігімен қақтығысады. Колорадо штатында кейбір үй иелеріне шатырларынан жаңбыр мен қарды жинауға рұқсат берілді. Тусон қаласы азаматтарын жаңбыр суын жинауға шақырады. Санта-Фе жаңа тұрғын үйлерде су жинағыш құрылғыларын міндетті етті. Бірақ Юта және Вашингтон штаттарында (Сиэтлден басқа) жаңбыр тамшыларын жинау әлі де қылмыс болып саналады.

Су нарықтары үнемі кеңейіп келе жатқандықтан, көптеген адамдар алдын ала иемдену жүйесін қоғамның өзгеретін құндылықтары мен қажеттіліктеріне жеткілікті түрде бейімделуге қабілетсіз деп сынап бағалайды. Экологтар мен өзендерді демалыс мақсатында пайдаланушылар өзендер мен ағындарда көбірек су қалдыруды талап етеді, бірақ соттар бұл талаптарды пайдалы мақсаттар ретінде қабылдауға асықпайды. Нәтижесінде, Батыс елдеріндегі судың басым бөлігі әлі де ауыл шаруашылығына жұмсалады, өсіп келе жатқан қалалардың қосымша суға деген талаптарына қарамастан. Жоғары сұраныс судың артық игерілуіне әкелуі мүмкін, яғни белгілі бір өзен үшін су құқығы қолда бар судан көп болады. Бұл көрінетін тиімсіздікке әкеледі: егер су көзі артық игерілсе, соңғы пайдаланушылар өздерінің талаптары бойынша суды көру мүмкіндігінен айырылады. Бірақ осы талаптар орындалмаса, ерекше ылғалды жылдың артық сулары ысырапқа кетеді.

Басқа тауарлар

Су – алдын ала бөлінген жалғыз қоғамдық игілік емес. Сол сияқты, бірінші келген, бірінші құқық теориясы АҚШ-та басқа коммерциялық қызмет түрлерін қолдау және заңдық негіз беру үшін қолданылды. 1849 жылғы Калифорния алтын асығысында, содан кейін АҚШ батысындағы алтын мен күміс асығында алғашқы іздеушілер мен кеншілер минералдық кен орындарына қатысты иелену теориясын қолданды. Кен орнын бірінші болып тапқан және қазуды бастаған компанияның оны қазуға заңды құқығы бар екені мойындалды. Минералды жерлерге қатысты иелену теориясы мен су құқығы бір уақытта және бір жерде дамығандықтан, олар бір-біріне әсер еткен болуы мүмкін. Су құқығы сияқты, кен өндіру құқығы қолданылмаса жоғалуы мүмкін. Кеншілер кодекстері кейіннен 1866 жылы федералды үкімет тарапынан заңдастырылды, содан кейін 1872 жылғы Тау-кен заңымен бекітілді. 1862 жылғы "Гомстед" заңы мемлекеттік жерді ауыл шаруашылығы өндірісіне енгізген алғашқы фермерге заңды құқық берді. Бұл ауыл шаруашылығы жерлеріне қатысты бірінші құқық, минералды жерлерге қолданылған иелену теориясының ықпалымен пайда болған болуы мүмкін. Соңғы жылдары ауаның ластануын шектеу үшін, ластану көздеріне құқық беру туралы пікірлер айтылып келеді. Осыдан кейін, ластану құқықтарының еркін сауда нарығы қалыптасуы мүмкін екендігі айтылды. Бұл ауа ластануына қатысты алдын ала бөлу теориясы болар еді. Көмірқышқыл газы және жаһандық жылыну туралы соңғы алаңдаушылықтар көмірқышқыл газы шығарындыларының экономикалық нарығына әкелді, онда кейбір компаниялар шығарындылардың өсуін, ескі шығарындылар көздерін азайту арқылы өтеуге тырысады. Бұл, негізінен, CO2 шығаратын кәсіпорындарға алдын ала бөлу құқығын мойындау болып табылады.