Кіріспе
Шотланд әншісі және әнші-сазгер (1947–2011)
әнші
the singer
Джеральд Рафферти (16 сәуір 1947 – 4 қаңтар 2011) – шотланд әншісі, әнші-сазгер, музыкант және студиялық продюсер. Ол Stealers Wheel тобының негізін қалаушы мүшесі болды, олардың ең үлкен хиті 1973 жылы "Stuck in the Middle with You" әні болды. Оның 1970-ші жылдардың соңындағы жеке хиттері "Бейкер-стрит", "Right Down the Line" және "Night Owl" болды. Рафферти Шотландияның Ренфрушир округіндегі Пейсли қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде анасы оған ирланд және шотланд халық әндерін үйретті, ал кейіннен The Beatles және Боб Диланның музыкасы оған әсер етті. 1969 жылы ол Хэмблбэмс (Billy Connolly оның құрамында болған) фольк-поп тобына қосылды. 1971 жылы топ тарағаннан кейін ол өзінің алғашқы жеке альбомын – "Can I Have My Money Back?" жазды. Рафферти мен Джо Иган 1972 жылы Stealers Wheel тобын құрды және бірнеше хиттер шығарды, олардың ішінде ең танымалдары – "Stuck in the Middle with You" және "Star". 1978 жылы ол екінші жеке альбомын – "City to City" жазды, оған оның ең танымал әні "Baker Street" кірді. Өмірінің көп бөлігінде алкогольге тәуелді болған Рафферти 2011 жылы бауыр жетіспеушілігінен қайтыс болды.
Алғашқы жылдар
Раффэрти 1947 жылдың 16 сәуірінде Пайслидегі Андервуд-Лейн көшесінде ирландтық католик отбасында, жұмысшы табының отбасында дүниеге келді. Джозеф пен Мэри (Скеффингтон) Раффэртитің ұлы, оның Джим және Джо (1988 жылы қайтыс болған) есімді екі бауыры болған.
Музыкалық мансап
Рафферти 1963 жылы Сент-Мирин академиясын бітірді. Содан кейін ол ет дүкенінде, мемлекеттік қызметкер болып, аяқ киім дүкенінде жұмыс істеді. Бірақ ол бір сұхбатында: "Мен үшін музыкадан басқа ештеңе болған емес. Мен ешқашан атқаратын жұмстарымнан мансап жасауды жоспарламағанмын." 1960 жылдардың ортасында Рафферти біраз уақыт Лондон метросында көшеде ән айтып ақша тапты. 1966 жылы Рафферти мен Иган "Fifth Column" тобының құрамына кірді. Топ "Бенджамин Дей" / "There's Nobody Here" (Columbia 8068) синглын жариялады, бірақ ол коммерциялық сәттілікке жете алмады.
"Басқалар мен ұрылар" дөңгелегі
1969 жылы Рафферти комик Билли Коннолли мен Там Харвиге қосылып, фолк-поп тобының үшінші мүшесі болды. Харви көп ұзамай тобынан кетіп, Рафферти мен Коннолли дуэт ретінде Transatlantic Records лейблы үшін тағы екі альбом жазды. 1970 жылы Корольдік фестиваль залында Ник Дрейкпен бірге Фотэрингеиді қолдаған кезде сыншы Карл Даллас олардан жағымды пікір алды. Ол үш топтың да "күші жетілмеген, бірақ үміт беретінін" айтты және "Герри Раффертидің әндері Пол Маккартнидің 'Yesterday' көңіл-күйіндегі әдемі нәзіктікке ие" деп атап өтті. Коннолли өз жеке шоуларында осы кезеңді жиі еске алады, Рафферти оны қалай күлдіргенін және гастрольдегі қызық оқиғаларын баяндайды. Бірде Рафферти Берлин телефондық анықтамалығында Гитлер деген есімді адамдар бар ма екенін тексеруге тырысты. 1971 жылы дуэт тарағаннан кейін Transatlantic Records иесі Натан Джозеф Раффертимен жеке орындаушы ретінде келісім шарт жасады. Рафферти өзінің алғашқы жеке альбомын – «Can I Have My Money Back?» альбомын лейблдің продюсері Хью Мерфимен бірге жазды. Billboard журналы бұл альбомды «жоғары сапалы фолк-рок» деп бағалап, Раффертидің «ең жақсы жұмысы» деп сипаттады: «Оның әуендері бай және есте қаларлық, оның альбомы мен тіпті сингл тізіміне енуіне күмән жоқ». Альбом сыншылар тарапынан мақтау алғанымен, коммерциялық сәттілікке жете алмады. Раффертидің қызы Мартаның айтуынша, осы шақта әкесі кездейсоқ түрде Колин Уилсонның «Шеттен келген» атты классикалық кітабымен танысып, ол оның шығармашылығы мен әлемге деген көзқарасына зор әсер етті: «Осы бір кітаптағы идеялар мен сілтемелер оның өмірінің соңына дейін оны қолдап, шабыттандырды». Кейін Рафферти өзінің әндерінің «тұрақты тақырыбы» – жалғыздық екенін мойындады; «Can I Have My Money Back?» альбомынан шыққан «To Each and Everyone» әні осының ерте мысалы еді. 1972 жылы «Make You, Break You» әні эфирде танымал болғаннан кейін Рафферти Эганмен бірге Stealers Wheel тобын құрып, американдық әнші-жазушылар және продюсерлер Лейбер мен Столлермен үш альбом жазды. Топ заңдық мәселелерге тап болды, бірақ «Stuck in the Middle with You» әнімен үлкен жетістікке қол жеткізді, ол сыншылардың мақтауына және коммерциялық табысқа ие болды: 1975 жылы Sounds журналында жарияланған мақалада бұл ән «ақ лейблді Beatles пен панк Диланның араласуындай, бірақ олардың барлық жұмыстарына тән ерекше кельттік дәмі бар» деп сипатталды. Жиырма жыл өткен соң, бұл ән 1992 жылы түсірілген «Резервуар иттері» фильмінде кеңінен қолданылды; Рафферти оны қайта шығаруға рұқсат бермеді. Stealers Wheel сонымен қатар «Everyone's Agreed That Everything Will Turn Out Fine» және «Star» әндерін шығарды, ал «Outside Looking In» және «Who Cares» сияқты әндерде Раффертидің өзгешелігіне бейімділігі көрінді. 1975 жылы дуэт тарады.
Қаладан қалаға және түнгі құс
Stealers Wheel тобының таралуынан кейінгі заңдық мәселелер Раффертидің үш жыл бойы жаңа материал шығаруына мүмкіндік бермеді. Альбом 5,5 миллионнан астам дана сатылып, 1978 жылдың 8 шілдесінде АҚШ-та «Saturday Night Fever» саундтрегін басып озды. Рафферти осыны өзінің нағыз табысы деп есептеді, ол келесі жылы Melody Maker журналына былай деді: «Бұрынғы жазбаларымның барлығы сәтсіз аяқталды. «Stealers Wheel» сәтсіздікке ұшырады. «Can I Have My Money Back?» де сәтсіз болды. «The Humblebums» тобы да сәтсіздікке ұшырады. Менің өмірім жазбаларымды сатып алушылар санына байланысты емес». «Baker Street» әнінде Рафаэль Равенскрофт орындаған саксофон риффі бар, бірақ солоның шығу тегі даулы. Әнші 1988 жылы Колин Ирвинмен сұхбатында былай деді: Колин Ирвинмен сұхбатында Рафферти бұл туралы пікір білдіріп, Равенскрофттың Пит Зорннан кейін саксофон солосын орындауға екінші таңдау болғанын айтты: «Ол кездегі жалғыз түсініксіздік, маған ұнамайтын нәрсе, көптеген адамдар саксофоншы Рафаэль Равенскрофттың бұл сапты жазғанына сенді, бірақ бұл менің сабым болды. Мен оны оған айттым». «Baker Street» әлі де жұмсақ рок радио эфирінде жиі ойналады. 2003 жылы The Sun (Шотландия) газетіне берген сұхбатында Рафферти өзінің ең танымал әнінің қаншалықты табыс әкелгенін айтты: «Baker Street әлі де маған жылына шамамен 80 000 фунт стерлинг табады. Бұл мен үшін үлкен табыс болды. Мен тек осы әнмен де өмір сүре аламын деп мойындаймын». Бірақ ол осы әннен тағы 1,5 миллион фунт стерлинг тауып, Еуропа мен Америкада үш миллионға жуық дана сатты. Ол «Baker Street» әнін жарнама үшін пайдалануға рұқсат бермеді, тіпті үлкен ұсыныстар болған күнде де. «Right Down the Line» әні «City to City» альбомының екінші синглы болды. Ән Billboard Hot 100 хит-парадында 12-орынды, ал АҚШ-тағы Hot Adult Contemporary Tracks хит-парадында 1-орынды иеленді. Бұл ән ересектерге арналған хит-парадтың жоғарғы сатысында бес апта бойы тұрды (қатарынан емес). Альбомның үшінші синглы «Home and Dry» 1979 жылдың басында АҚШ-тың 40 үздік әнінің тізімінде 28-орынды иеленді. «Baker Street» әнінің мәтіні Раффертидің музыка индустриясының кейбір аспектілеріне наразы екенін көрсетеді. Бұл туралы BBC World News телеарнасының музыкалық журналисі Пол Гамбаччини былай түсіндірді: Раффертидің келесі альбомы Night Owl да жақсы нәтижелер көрсетті. Гитарист Ричард Томпсон «Take The Money and Run» трекінде ойнады, ал атаулық трек 1979 жылы Ұлыбританияда 5-орынды иеленді. «Days Gone Down» әні АҚШ-та 17-орынды иеленді. «Get It Right Next Time» синглы Ұлыбритания мен АҚШ-тың топ-40-қа кірді.
In his interview with Colin Irwin, Rafferty disputed this and said that Ravenscroft had been his second choice to play the saxophone solo, after Pete Zorn, who was unavailable: "The only confusion at the time that I didn't enjoy too much was the fact that a lot of people believed that the line was written by Raphael Ravenscroft, the sax player, but it was my line. I sang it to him." "Baker Street" remains a mainstay of soft rock radio airplay In a 2003 interview with The Sun (Scotland), Rafferty commented on how profitable his biggest song had been: "Baker Street still makes me about £80,000 a year. It's been a huge earner for me. I must admit, I could live off that song alone." But it earned him another £1.5 million, selling around three million copies in Europe and America. He never let "Baker Street" be used for advertising, despite lucrative offers. "Right Down the Line" was the second single from City to City. The song made No. 12 on the Billboard Hot 100 chart and No. 1 on the Hot Adult Contemporary Tracks charts in the US. It remained at the top of the adult contemporary chart for four non consecutive weeks. The third single from the album, "Home and Dry", reached No. 28 in the US Top 40 in early 1979. The lyrics of "Baker Street" reflected Rafferty's disenchantment with certain elements of the music industry. This was elaborated on by music journalist Paul Gambaccini for BBC World News:. Rafferty's next album, Night Owl, also did well. Guitarist Richard Thompson performed on the track "Take The Money and Run", and the title track was a UK No. 5 hit in 1979. "Days Gone Down" reached No. 17 in the US. The follow up single "Get It Right Next Time" made the UK and US Top 40.
Жыландар мен сатылар, ұйқыда жүру және Солтүстік пен Оңтүстік
Кейінгі альбомдар, мысалы, Snakes and Ladders (1980), Sleepwalking (1982) және North and South (1988), бұрынғыларына қарағанда нашар нәтиже көрсетті, мүмкін, Раффертидің ұзақ жылдар бойы тікелей эфирде өнер көрсетуден тартынғанының және оған ыңғайсыздық сезінгенінің әсері болды. Ол бұл туралы бірнеше жылдан кейін "өзін өмір жолының тоғысында тапқандарын және өміріндегі жаңа бағыт іздеп, әдеттегі тіршілікпен салыстырғанда жаңа мүмкіндіктерді қалағанын" айтты. 1983 жылы Рафферти демалысқа шығып, отбасына көбірек уақыт бөлу ниетін білдірді: "Бейкер-стриттен бері әлемді аралап, барлық жерде саяхаттап, ешқайда тоқталмағанымды түсіндім. Болашақта не істесем де, тек өз қалауыммен, өз шарттарыммен істеймін". Кент-Сассекс шекарасына жақын, Хардфилдтегі 16 ғасырлық Тай фермасында Рафферти жеке өмірін қорғау үшін электрлік қақпалар орнатты, үнтаспа студиясын құрды және көбінесе өзі немесе Мерфимен жұмыс істеді. Оның бұрынғы әйелі Карланың айтуынша, ол қонақтарды қабылдауға ынтасыз болды: "Ол уақытты созуға тырысып бақты. Бәлкім, жаңа жобалар пайда болар, бірақ мен оның жазба индустриясынан алыстағанын білдім". 1990 жылдардың басында Рафферти Барбара Диксонмен бірге Боб Диланның "The Times They Are a Changin'" әнінің кавер нұсқасын жазды, Диксон бұрын "City to City" және "Night Owl" альбомдарына қосымша вокалмен үлес қосқан еді. Бұл трек Диксонның "Don't Think Twice It's All Right" (1992) және "The Barbara Dickson Collection" (2006) альбомдарында пайда болды.
Қанатыммен және дұғамен және басыма
Раффэрти 1990-шы жылдары тағы екі альбом шығарды, кейін музыкант Том Робинсон бұл оның «үлкен өркендеуі» екенін айтты. On a Wing and a Prayer (1992) альбомы бірнеше тректе оны Stealers Wheel әріптесі Эганмен қайта біріктірді. Онда Раффэртидің де әнші-күйші, 1970 жылдары Decca Records компаниясына қол қойған ағасы Джиммен бірлесіп жазылған үш трек кірді. Раффэрти Humblebums тобының «Her Father Didn't Like Me Anyway» әнінің жаңа нұсқасын Over My Head (1994) альбомында жазды. Бұл Раффэртидің Хью Мерфимен бірге шығарған соңғы екі альбомы болды, ол 1998 жылы қайтыс болды. Гитарист Хью Бернстің айтуынша, Мерфидің өлімі «Герри үшін үлкен қайғы болды». 2000 жылы шыққан Another World альбомын бастапқыда тек оның веб-сайтынан тікелей тапсырыс беру арқылы алуға болады, бірақ 2003 жылдан бері Hypertension лейблында қолжетімді. Another World, дерлік эзотерикалық туынды, сонымен қатар Марк Кнопфлер мен Эганның көмегімен, Джон ‘Патрик’ Бёрн салған альбом мұқабасын ұсынды. Бёрн сондай-ақ Can I Have My Money Back?, City to City, Night Owl, Snakes and Ladders және барлық үш Stealers Wheel альбомдарының мұқабаларын жасаған. Бёрн Раффэртидің ең қымбат нәрсесіне де жауапты болды: оның портреті мен «Герри Раффэрти» деген жазуы бар, қолмен боялған Martin акустикалық гитарасы, ол әншінің көптеген суреттерінде көрінеді. Соңында, интернетке риза болған Раффэртиге енді музыка индустриясының қажеті жоқ сияқты: технология оған өзінің музыкасын тікелей бағалайтын тыңдаушылардың қолына жеткізуге мүмкіндік берді. Раффэрти өзінің өнері жетілгенін сезінді, ол "Evening Standard" газетіне альбомы жарық көрген кезде былай деді: «Менің жасымда 23 жастағы дискі өндірушілерге өз өнімдерін 19 жастағыларға сатуға тырысып, сөйлескім келмейді. Мен үлкенмін, ал менің тыңдаушыларым да үлкен. Олар мені қайдан табуға болатынын біледі». Сол сұхбатта ол бүкіл жазбаның шамамен 200 000 фунт стерлингке жасалғанын, оның жартысы саяхатқа, жазу жүйесі 75 000 фунт стерлингке, ал веб-сайт пен маркетингке 25 000 фунт стерлинг жұмсалғанын айтты. Раффэрти келесі үш жыл бойы осы жаңа тәсілге деген ынтасын сақтады. 2004 жылдың 31 наурызында ол блогында: «Келеміз музыкаға: соңғысы осы сайтты құрудың жалғыз себебі» деп жазды. Тағы бір жазбада Раффэрти музыканы үнемі тегін жүктеу ретінде шығара бастайтыны хабарланды: «Шын мәнінде, Джерри әр екі аптада бір жаңа трек шығара алады. Біз сізге жаңалықтар туралы хабарлаймыз». Алайда, тек бірнеше трек шығарылды, ал веб-сайт ешқандай түсіндірмесіз жабылды.
Өмір жалғасады
2009 жылдың қараша айында Раффэрти өзінің соңғы альбомын, "Life Goes On" атты альбомын шығарды. Бұл тағы да Hypertension музыкалық лейблінде жарық көрді. 18 тректен тұратын альбомда алты жаңа үнтаспа, Рождество әндерінің кавер нұсқалары, сондай-ақ бұрын Джерри Раффэртидің веб-сайтында қолжетімді болған бірнеше дәстүрлі әндер бар. Ал қалған тректер оның бұрынғы үш альбомынан қайта жаңартылған үнтаспалар. 2021 жылдың 3 қыркүйегінде Parlophone UK Раффэрти қалдырған үнтаспалар негізінде әкесі бастаған жобаны қызы Марта Раффэрти аяқтаған "Rest in Blue" альбомын шығарды. Блюз, рок және фолк үнтаспалары жинағы оның қайтыс болуына дейін жаңа альбом ретінде жоспарланған еді.
Музыкалық индустрияға деген көзқарас
Раффэрти музыканттың көркемдік адалдығы мен музыка индустриясының танымал тұлғаларды жасап, өнім сату қажеттілігі арасында нақты шекара жүргізді. 1988 жылы Колин Ирвинге берген сұхбатында ол: «Ән жазушы, әнші болу мен жеке тұлға болу арасында жіңішке сызық бар. Егер сіз бұған қолайсыздық сезінсеңіз, оны істемеуіңіз керек. Маған бұл жат – мұнда тым көп қарама-қайшылық бар» деді. Екі онжылдықтан кейін, Раффэртидің қосылуынан кейін баспасөзге сөйлеген The Proclaimers тобының мүшесі Чарли Рид Раффэртидің атаққа құштар еместігін растады: «Ол атақ-даңққа толығымен үйрене алмады. Ол бұл бизнесте жұмыс істейтін көптеген адамдардан да оны жақсы емес нәрсе деп қарады». Рид Раффэртидің атақтың қысымына төтеп беруге жарамсыз болғанына сенді: «Ол маған өте, өте сезімтал адам болып көрінді, ал осындай адам үшін атақ-даңқ мүмкін болмауы керек». Билли Коннолли Раффэртидің басымдықтары басқаша болғанын мойындайды: «Мен жетістік пен атақ-даңқты қаладым және оған белгілі бір дәрежеде қол жеткіздім. Джерри құрметке ие болғысы келді. Ол өзінің талантына құрмет көрсерілгенін қалады. Ол өзінің әндеріне құрмет көрсерілгенін қалады. Ол соны алды». Раффэртидің діни иконаларды жақсы көріп, жинаған, кейін баспа компанияларының біріне «Icon Music» деп ат қойған – сонымен қатар, иконаға қарсы шығушы болғаны таң қалдырды. Ол музыка индустриясына ғана емес, сонымен қатар қоғамға, ақшаға және жалпы саясатқа да ден қоймады. Оның тегі шотландтық социализм мен кедейлікке толы болды, ақылы өткір, мінезі тізімді, ол табыстың жалтырауына алданбады». Раффэрти музыка бизнесі туралы пікірін ешқашан өзгертпеді; тіпті оның көзқарасы қатаңдады. 2000 жылы ол Paisley Daily Express газетіне Stealers Wheel тобының 1974 жылы шыққан екінші альбомы Ferguslie Park деп аталып, Paisley қаласының мұқтаж айманының атымен аталғанын айтты, «Лондондағы музыка индустриясының барлық әуре-селдесінен мүмкіндігінше алыстау үшін». «1860 жылдарға қатысты айтарлықтай үлкен сарай» Стратпеффер тау ауылында орналасқан, бірақ ол мүлікті екі жылдан кейін сатты және ешқашан көшіп бармады.
Алкоголизм
Раффэрти жас кезінен алкогольге құмар болған, бірақ олар жақын қарым-қатынаста болды. Жаңалықтар Раффэртидің ішімдікке салынуын баяндағанмен, оның отбасы мен достарына тигізген әсері туралы ештеңе айтылмады. Оның сүйіктісі Энзина Фускини: "Ол қандай да бір жаман күштің ықпалында екенін сезіндім. Ол мүгедектей сезінді. Мен оның үмітін үзгенін көрдім" деді. Бұдан кейін не болғаны туралы әртүрлі мәліметтер бар. Scotland on Sunday газеті Раффэртиден қонақүйден шығып кетуін сұрағандарын, содан кейін ол ішімдік ішуден туындаған созылмалы бауыр ауруымен Сент-Томас ауруханасына жатқандығын хабарлады. Сол хабарламада 2008 жылдың 1 тамызында Раффэрти жоғалып кеткені, барлық мүліктерін қалдырып кеткені және аурухана жоғалған адам туралы хабарлама бергені айтылды. Кейін Раффэртидің өкілі Пол Чарльз The Independent газетіне ол Раффэртимен екі апта бұрын байланысқа түскенін, оның аман-есен екенін, бірақ жаңа альбом жазу немесе концерттік турға шығу жоспары жоқ екенін мәлімдеді. Life Goes On атты альбом 2009 жылдың қараша айында шықты. Сент-Томас ауруханасынан шыққаннан кейін, ол Тосканада екенін айтса да, Лондонның бір қонақ үйінен екіншісіне көшіп жүрді. Осы уақытта ол Дорсетте тұратын итальян суретшісі Энзина Фускинимен танысты. Раффэрти мен Фускини Пуль қаласының жанындағы Аптон ауданында үлкен үй жалдады. Фускини 2009 жылы әншіге күтім жасап, оның алкоголизмнен арылуына көмектескенін, сондай-ақ сол жылы Рождество қарсаңында Париждегі Ritz қонақ үйінде оған үйлену ұсынысын жасағанын айтты.
Өлім
2010 жылдың қарашасында Рафферти Корольдік Бурнмут ауруханасына түсті, онда оған өмір сақтау аппаратына қосылып, бірнеше органдарының жұмысы тоқтауынан емделді. Өмір сақтау аппаратынан ажыратылғаннан кейін Рафферти қысқа ғана уақытқа жақсарды, және дәрігерлер оның жазылуы мүмкін деп ойлады. Рафферти 2011 жылдың 4 қаңтарында Глостерширдегі Строуд қаласындағы қызы Мартаның үйінде бауыр жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол 63 жаста болды. 2011 жылдың 21 қаңтарында Раффертидің туған қаласы Пейслидегі Сент-Мирин соборында реквием миссасы өткізілді. Мисса тікелей эфирде интернет арқылы көрсетілді. Шараға Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмонд, Венди Александр, Хью Генри және Робин Харпер сияқты саясаткерлер қатысты. Музыкалық сүйемелдеуді The Proclaimers тобынан Крейг және Чарли Рид, бұрынғы әріптестері Джо Иган мен Раб Ноакс, Барбара Диксон және Грэм Лайл жасады. Раффертидің көп жылдық досы Джон Бёрн ақтық сөзді айтты. Оның денесі Пейслидегі Вудсайд крематорийінде өртеліп, күлі Айона аралына шашылды. Одан қалғандары – қызы Марта, немересі Селия және інісі Джим.