Сунь Фо: Қытай саяхатшысы және мемлекеттік қайраткері

Кіріспе

Қытай саясаткері (1891–1973)

Сунь Фо (; 21 қазан 1891 – 13 қыркүйек 1973), әдепті есімі Жешенг (哲生), Қытай Республикасының саясаткері және үкіметіндегі жоғары лауазымды шенеунік. Ол Қытай Республикасын құрған Сунь Ятсеннің және оның бірінші әйелі Лу Муженнің ұлы болған.

Өмірбаян

Сунь Қытайдың Гуандун провинциясындағы Сяншань қаласында (қазіргі Чжуншань) дүниеге келген. Ол 1911 жылы Сент-Луис колледжін (қазіргі Сент-Луис мектебі, K 12, Гонолулу, Гавайи) бітірген, 1916 жылы Берклидегі Калифорния университетінің бакалавры және 1917 жылы Колумбия университетінің магистрі дәрежесін алған. Сондай-ақ, ол құрметті LL.D. дәрежесін Колумбия университетінен алған. Ол Чен Сук Инге үйленді және екі ұлы (Сун Цзепин және Сун Цзекионг) және екі қызы (Сун Суй Ин және Сун Суй Хва) болды. Оның тағы екі қызы болды: Сун Суйфонг Ян Айцзюанмен және Сун Суйфэн Лан Имен. Балаларының көпшілігі, қыздары да қоғамдық өмірде табысқа жетті. Қытайға оралғаннан кейін Сунь Гуанчжоу (Кантон) қаласының әкімі болып тағайындалды, онда оның әкесі басқарған Гоминьдан үкіметінің бас кеңсесі орналасқан еді. Ол 1920 жылдан 1922 жылға дейін және 1923 жылдан 1925 жылға дейін қызмет етті (1922-1923 жылдары Сунь Ятсен Чэнь Цзюньминмен жер аударылды). 1923 жылғы 4 маусымдағы «China Mail» (қытай газеті) газетінде жарияланғандай, 50,000 юань және Сунь Фоға қатысты іс бойынша дау туды. Бұл мәселе Гуанчжоу Сенатының мүшесі Чан По Ин (陳步賢; 1883–1965) арқылы көпшілік назарына жеткізілді. Ұлттық үкіметте Сунь 1926-1927 жылдары Байланыс министрі, 1927-1928 жылдары Қаржы министрі, 1928-1931 жылдары Темір жол министрі болды. 1928 жылы ол Шанхайдағы Цзяотун университетінің президенті болды және көптеген әкімшілік және білім беру реформаларын жүзеге асырды, соның ішінде Моральдық тәрбие бөлімін құрды. Ол ғылым колледжін құрды, оған үш факультет (математика, физика және химия) енді. 1931 жылы Ху Ханьминді қамауға алу және Маньчжурияға жасалған шабуыл нәтижесінде туған жартылай азаматтық соғыс салдарынан Чжан Кайшы отставкаға кетті. Бір ай бойы ол Атқарушы Юаньның президенті (премьер-министрі) болды. Ол үкіметтің партияның үш жетекшісінің – Ху, Чжан және Ван Цзинвэйдің болмауынан парализге ұшырағанын байқады. Жоғары деңгейдегі келіссөздер осы екеуін саясатқа қайта әкелді, Ван премьер-министр болды. Сунь Чжанмен олардың мақсаттары бойынша көптеген келіспеушіліктері болды. Сунь Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қарсы соғысты Жапонияға қарсы соғысқа ықпал етуді және ҚКП-мен келісімге қол жеткізуді қалады. Сунь 1932 жылдан 1948 жылға дейін Заң шығарушы Юаньның президенті болды (1947 жылғы Қытай Конституциясы негізінде Заң шығарушы Юаньды басқарған алғашқы тұлға, оның жасалуына ол көмектескен). 1947 жылдан 1948 жылға дейін ол Ұлттық үкімет төрағасының орынбасары болды және 1948 жылдан бастап қайтадан Атқарушы Юаньның президенті болды. Осы кезеңде ол «темір мойынды» деп танылды – Чжан Кайшының авторитарлық бейімділіктеріне қарсы ашық либерал болғандықтан, оны қуып шығару мүмкін болмады, өйткені ол Сунь Ятсеннің ұлы еді. 1948 жылы жаңа Конституция бойынша президент және вице-президенттік сайлауда Сунь Ли Цзунжэнь мен Чэн Цзянға қарсы вице-президенттікке кандидат болды. Бұрынғы сынына қарамастан, Сунь Чжанның сүйікті кандидаттарының бірі болып қала берді, бірақ Ли (Гоминьдандағы Чжанның бәсекелесі) сайлауда жеңіске жетті. Ол 1926 жылдан 1950 жылға дейін Гоминьдан Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болды. Гоминьданның сол қанатын басқарып, ол 1931-1945 жылдардағы жапондық әскери оккупациясына қарсы күресте ҚКП-мен ынтымақтастықты жақтады және Жоу Эньлаймен келіссөздерде партиясын өкілдік етті. 1937 жылғы жапондық толыққанды шабуылдан кейін Сунь Фоға одақтас державалардан әскери көмек алу міндеті жүктелді. АҚШ, Ұлыбритания және Франция бас тартқаннан кейін ол Кеңес Одағына жүгінді. 1937, 1938 және 1939 жылдары Иосиф Сталинмен тікелей келіссөздер жүргізіп, ұлтшыл күштердің толық жеңілісіне жол бермейтін маңызды қару-жарақ пен оқ-дәрілерді қамтамасыз етті. Бірақ Чжан Кайшы қаруды негізінен ҚКП-мен күресу үшін пайдаланғысы келсе, Сунь Фо Қытайдың ұлттық тұтастығына ең басты қауіп сыртқы күштердің шабуылынан келетінін мәлімдеді. 1949 жылы Қытай Азамат соғысы аяқталғаннан кейін ол 1951 жылға дейін Гонконгқа жер аударылды, 1951 жылдан 1952 жылға дейін Еуропаға (Париж және Испанияда тоқтады) көшіп барды, содан кейін 1952 жылдан 1965 жылға дейін АҚШ-та (Лос-Анджелес) тұрып қалды. Чжан Кайшымен саяси келіспеушіліктерден кейін Сунь Фо 1965 жылдан бастап Тайбэйдегі Қытай Республикасы үкіметінде президент Чжанның аға кеңесшісі және 1966 жылдан 1973 жылы қайтыс болғанға дейін Емтихан Юаньның президенті болып қызмет етті. Ол сондай-ақ Тайваньдағы Сучжоу университетінің 1966 жылдан 1973 жылға дейін Қамқоршылар кеңесінің төрағасы болды. Сунь Фо мен оның әйелі Тайбэй, Тайвань, Бейту ауданындағы Янминшан жеке зиратында жерленген.

Sun was born in Xiangshan (now Zhongshan), Guangdong, China. He studied abroad, graduated in 1911 from Saint Louis College (now Saint Louis School, K 12, Honolulu, Hawaii), earned a Bachelor of Arts from the University of California, Berkeley in 1916 and a Master of Science from Columbia University in 1917. He also received an honorary LL. D. from Columbia. He married Chen Suk ying and had two sons (Sun Tse ping and Sun Tse kiong) and two daughters (Sun Sui ying and Sun Sui hwa). He had two more daughters; Sun Sui fong with Yan Ai juang, and Sun Sui fen with Lan Yi. Most of his children, including daughters, went on to have successful careers in public. After returning to China, Sun was appointed Mayor of Guangzhou (Canton), where the Kuomintang's government headed by his father was headquartered, serving from 1920 to 1922 and again from 1923 to 1925 (between 1922 and 1923, Sun Yat sen was exiled by Chen Jiongming). As recorded in a China Mail (a Chinese newspaper) on 4 June 1923, there was controversy in relation to a case involving 50,000 yuan and Sun Fo. The case was voiced in public through Chan Po yin (陳步賢; 1883–1965), a Senator of Guangzhou. In the Nationalist government, Sun served as Minister of Communications from 1926 to 1927, as Minister of Finance from 1927 to 1928 and Minister of Railways from 1928 to 1931. In 1928, he became President of Chiao Tung University in Shanghai, and made many administrative and educational reforms, including introducing a Moral Education Department. He created the Science College, which incorporated three departments (Mathematics, Physics, and Chemistry). In 1931, the near civil war caused by the arrest of Hu Hanmin and the invasion of Manchuria forced Chiang Kai shek to resign. For one month, he was President of the Executive Yuan (Premier). He found the government was paralyzed by the absence of the party's Big Three: Hu, Chiang, and Wang Jingwei. High level negotiations brought the latter two back into politics with Wang becoming premier. Sun disagreed with Chiang extensively on their objectives, Sun desired to put off war against the Chinese Communist Party (CCP) in favor of war against Japan, and reach an agreement with the CCP. Sun became President of the Legislative Yuan from 1932 to 1948 (the first to head the Legislative Yuan under the 1947 Chinese Constitution, which he helped frame). From 1947 to 1948 he was Vice Chairman of the Nationalist Government and he served again as President of the Executive Yuan from 1948. During this time, he gained the reputation of having an "iron neck" —an outspoken liberal against Chiang Kai shek's authoritarian tendencies, he could not be purged because he was the son of Sun Yat sen. In the first election for president and vice president under the new Constitution in 1948, Sun stood for the vice presidency against Li Zongren and Cheng Chien. Despite his previous veiled criticisms of Chiang, Sun remained the favored choice of Chiang, but Li (one of Chiang's rivals in the Kuomintang) won the election. He was a member of the Kuomintang Central Executive Committee from 1926 to 1950. Leading the left wing of the Kuomintang, he advocated cooperation with the CCP in the fight against the Japanese military occupation of 1931–1945, and represented his party in negotiations with Zhou Enlai. Following the full scale Japanese invasion of 1937, Sun Fo was tasked with obtaining military assistance from the Allied Powers. Turned down by the U. S., Britain, and France, he turned to the Soviet Union. In direct talks with Joseph Stalin in 1937, 1938, and 1939, he secured the crucial arms and ammunition that prevented the total defeat of Nationalist forces. But while Chiang Kai shek wanted the arms primarily to fight the CCP, Sun Fo insisted that the threat to China's national integrity came foremost from the invading outside forces. At the end of the Chinese Civil War in 1949, he exiled himself to Hong Kong until 1951, and moved to Europe (stops in Paris and Spain) from 1951 to 1952, and finally resided in the United States (Los Angeles) from 1952 to 1965. After years of political differences with Chiang Kai shek, Sun Fo returned to serve in the government of the Republic of China in Taipei as a senior advisor to President Chiang from 1965, and as President of the Examination Yuan from 1966 until his death in 1973. He was also Chairman of the Board of Trustees of Soochow University in Taiwan from 1966 to 1973. Sun Fo and his wife are buried at Yangmingshan Private Cemetery, in the Beitou District, Taipei, Taiwan.