Кіріспе

Мойынға киетін дене броньінің түрі – қауырсындар. Француз тілінен аударғанда "мойын" дегенді білдіретін gorget /ˈɡɔːrdʒɪt/ – орта ғасырларда әйелдердің мойны мен басына немесе қарапайым капюшонның төменгі бөлігіне оралған зығыр матадан жасалған белдік. Кейін бұл термин мойынды қорғауға арналған болат немесе былғарыдан жасалған жағаны, пластиналық бронядан жасалған бөліктер жиынтығын, немесе мойынға ілініп, мойын мен кеудені жабатын жалғыз пластиналық броняны сипаттау үшін қолданылатын болды. Соңғы кезде, әсіресе 18 ғасырдан бастап, gorget көбінесе әшекейлік мақсатта қолданылып, әскери формадағы символдық аксессуар ретінде пайдаланылды, және бұл кейбір армияларда бүгінге дейін сақталған (төменде қараңыз). Бұл термин басқа да нәрселерге қатысты қолданылуы мүмкін, мысалы, түрлі қоғамдарда мойын аймағына киілетін әшекейлер, мысалы, қола дәуірінен табылған Ирландиядағы кең, жұқа алтын жағалар.

Қаптаманың бөлігі ретінде

Орта ғасырларда, Батыс Еуропада металл дене қаруының негізгі түрі тілмеше болған кезде, мойындық тілмеше мойын мен төменгі бетті қорғады. Осы кезеңде "горжет" термині көбінесе тілмешемен бірге тағылатын, мойынға арналған матадан жасалған қорғанысқа қатысты. 14 ғасырда пластиналық қарулар тілмешені толықтырғанда, бацинетке төменгі бет, мойын және иықтарды қорғайтын авантайл деп аталатын тілмешелі мата қосылды. Қосымша қорғаныс ретінде кейде "пизан" немесе "стандарт" деп аталатын жеке мойындық жаға киілетін. 14 ғасырдың соңында, найзаның өткірлігінің артуы және кеуделік пластинадағы найза тіреуішінің болуы мойынды қорғаудың мықтырақ түрлерін қажет етті. Бір шешім – бас киімнен бөлек, тілмешенің үстіне киілетін тұғырлы жаға, онда бас айналдыруға орын болатын. 15 ғасырдың басында мұндай жағалық пластиналар бас киімге біріктіріліп, үлкен бацинетті құрады. Бас киімнің басқа түрлері, мысалы, төменгі бет пен тамақты пластинамен қорғамайтын салет, бөлек бевормен жұптастырылды, ал армет көбінесе тамақты қорғайтын жапсырмамен жабдықталды. Мұндай беворлар мен жапсырмалардың астында тілмешелі стандарт әлі де тағылатын, себебі пластиналар мойынның артқы және бүйір бөліктерін жаппаған. 16 ғасырдың басында горжет пластиналық қарудың толыққанды құрамы ретінде дамыды. Бұрынғы горжет пластиналары мен беворлар кеуделік қарудың үстіне орналасып, мойынды толық қорғау үшін жеке мойындық жағаны қажет еткен, ал дамыған горжет кеуделік қарудың астына киіліп, мойынның, мойынның, иықтың және кеуде жоғарғы бөлігінің үлкен аумағын жабуға арналған, содан кейін артқы және кеуделік пластиналардың жиектері шегінді. Горжет паульдрондар үшін тіреу нүктесі ретінде қызмет етті, олар горжеттен шығатын штырғыларды немесе горжетке бекітілетін белбеулерді ұстау үшін тесіктерге ие болды. Мойынды жоғары жағалы, бунақты пластиналар қорғады, ал горжеттің бүкіл бөлігі алдыңғы және артқы бөліктерге бөлінді, олар горжетті киіп, шешу үшін бүйірінен біріктірілді. Кейбір бас киімдерде горжеттің үстінен жабатын қосымша мойындық пластиналар болды, ал басқаларында горжеттің жиегімен тығыз байланыс орнатылды. 17 ғасырда төменгі, бунақсыз жағасы бар және кеуде мен арқаның үстін көбірек жабатын үлкен алдыңғы және артқы пластиналары бар горжет түрі пайда болды. Олар кеуделік және артқы пластиналардың астында киілетінін, кем дегенде екі заманауи суреттен көрінеді, сондай-ақ азаматтық киімнің үстіне немесе былғарыдан жасалған киімге жиі киілетін. Осы кезеңдегі кейбір горжеттер әдемі оюланған, алтынмен қапталған, гравюраланған, қалыптастырылған немесе эмальмен әшекейленген "парадтық" бұйымдар болды. Горжет бірте-бірте кішірейіп, символдық сипатқа ие болды, мойынға ілмектелген жарты ай пішіндес бұйымға айналды, ол кеудеде төменге түсірілді, сондықтан горжет енді қалыпты кию кезінде тамақты қорғамады. Жапондық (самурай) горжеті, нодова деп аталатын, мойынға өздігінен бекітілетін немесе бет қорғанысының ажырамас бөлігі ретінде келетін. Ол лакталған былғарыдан немесе темірден жасалған бірнеше пластиналардан тұратын, олардың әрқайсысы бір бөліктен немесе көлденең қатарлармен тігілген қабыршақтардан тұратын. Пластиналар тік, төменнен жоғарыға қарай жібек баулармен байланысқан бунақталған.

Әскери киімнің бөлігі ретінде

18 және 19 ғасырлардың басында күмістен немесе күміс жалатылған, жарты ай пішіндес жұлдызшалар офицерлер, көбінесе жаяу әскерлер, Еуропаның көптеген армияларында дәреже белгісі және олардың қызметте екенін көрсету үшін тағылған. Бұл қару-жарақтардың соңғы қалдықтары орта ғасырлықтарға қарағанда әлдеқайда кішкентай (көбінесе ені 7-10 см) болған және бау, тізбек немесе лентамен тоқтатылған. Британ әскерінде олар 1796 жылға дейін Корольдік елтаңбаны, ал одан кейін Корольдік шифрды алып жүрген. Наполеон I билік құрған кезде француз жұлдызшаларында көбінесе императорлық бүркіт, полк нөмірі, аңшы мүйізі немесе жалындаған граната бейнеленген, бірақ ресми емес дизайн да жиі кездесетін. 1830 жылы британ офицерлері, ал 20 жылдан кейін француз офицерлері жұлдызша тағуды тоқтатты. Олар 1914 жылға дейін Германия империясының армиясында Пруссиялық Гардс дю Корп және 2-ші Курасиерлер "Королева" офицерлерінің ерекше белгісі ретінде шектеулі түрде қолданылды. Испаниялық жаяу әскер офицерлері 1931 жылы монархия құлатылғанға дейін толық киімде король Альфонсо XIII-нің шифры бар жұлдызшаларды киген. Мексикалық Федералдық армия офицерлері де 1947 жылға дейін парадтық формасының бөлігі ретінде өз бөлімшелерінің белгісімен бірге жұлдызша таққан. Жұлдызша нацистік Германияда униформа аксессуары ретінде қайта жаңғыртылды, неміс әскері мен нацистік партия ұйымдарында, әсіресе полиция функциясы бар бөлімшелерде және ту көтергіштерде кеңінен қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оны Фельджандармерия (әскери полиция) қолдана берді, олар металл жұлдызшаларды құқық қорғау белгісі ретінде таққан. Осы кезеңдегі неміс полициясының жұлдызшалары әдетте мойынға тағылатын тізбекпен тоқтатылған, әшекейлі суреттері бар жалпақ металл жарты айлар болған. Бұл суреттер мен жазулар люминесцентті бояумен боялған. Пруссияның ықпалымен Чили армиясы парадтарда және әскери полициясының формасында неміс үлгісіндегі металл жұлдызшаларды қолданады.

Швецияда

Кешірек, 1688 жылдан бастап, швед әскері офицерлері горжет тағу қағидалары енгізілді. Капитан шені бар офицерлердің горжеттері көк эмальмен жасалған тәж астында патшаның монограммасымен алтын жалатылған, ал кіші офицерлер алтын әріптері бар күміс қапталған горжеттер тақты. 1799 жылы эполеттер енгізілген кезде швед әскерінде офицерлік шен белгісі ретінде горжеттер қолданыстан шығарылды. 1799 жылы горжет қайта қолданысқа енгізілді, сол кездегі офицерге шведтің кіші гербі бейнеленген горжет тағу құқығы берілді. Одан бері ол офицер формасының бір бөлігі болып табылады (ол "Күннің офицері" қызметін атқағанда), және бұл дәстүр қазірге дейін сақталып келеді.

Норвегия мен Финляндияда

Норвегия мен Финляндияда да осы горжеттің қолданылуы сақталып келеді, оны күзет алмастыруға жауапты офицерлер немесе капралдар, сондай-ақ "күзет инспекторлары" (күннің офицері) киеді. Компанияның күнделікті офицері (фин. päivystäjä) әдетте сержант (немесе тіпті қатар) болып табылады, ол кіреберісті күзетіп, компания ішіндегі қауіпсіздікке жауапты болады.

Тамақ жапсырмалары

Британдық армияның генерал-офицерлері мен аға офицерлерінің жейделерінің екі жағындағы қызыл жапсырмалар осы қару-жараққа сілтеме жасай отырып, "горжет жапсырмалары" деп аталады. Олардың екі түрі болған: біріншісі – полковниктер мен бригада командирлері үшін қызыл түсті, ортасында қызыл жолақпен, ал екіншісі – генерал-офицерлер үшін қызыл түсті, ортасында алтын жолақпен. Бүгінде олар генерал штабының офицерін білдіреді, оған барлық британдық офицерлер полковник шеніне жеткен кезде тағайындалады. Армияның медициналық және стоматологиялық корпусының жоғары офицерлері сияқты шектеулі ерекшеліктерден басқа, британдық әскерде тарихи түс айырмашылықтары енді қолданылмайды. Дегенмен, тарихи түстер әлі де Канада армиясының горжет жапсырмаларында қолданылады. Үндістан және Шри-Ланка әуе күштерінің офицерлері де өздерінің шеніне қарай бірден бес жұлдызға дейін горжет жапсырмаларын тағады. RAF офицер курсанттары қызметтік және мерекелік формаларында ақ горжет жапсырмаларын киеді. Сандхерсттегі британдық армия офицер курсанттары да қара көк түсті "Бірінші нөмірлі" формасының тік жағаларына осыған ұқсас жаға жапсырмаларын тағады. Қазіргі заманғы формалардың бұл ерекшеліктері – бұрынғыда горжеттерді жейде жағасының екі жағындағы түймелерге бекітілген лентадан ілу тәжірибесінен қалған іздер. Мұндай түймелер көбінесе түрлі түсті матаға немесе алтынмен кестеленген жапсырмаға орнатылатын.

Мәдени және сәндік мақсаттарда

Қабықтан жасалған қоршаулар, сондай-ақ тас пен мыс, Шығыс Солтүстік Американың үйінділер мәдениеттерімен байланысты әртүрлі дәуірлердің археологиялық қазбаларында табылған, мыңдаған жылдарға сонатын тарихы бар. Тас қоршаулар – бұл американдықтар мойынға немесе кеудеге әшекей, безендіру немесе қорғаушы белгі ретінде тағатын жылтыратылған тастар. Британ империясы американдық үнді тайпаларының басшыларына жақсы ниет белгісі ретінде де, олардың жоғары мәртебесін көрсететін нышан ретінде де қоршаулар табыс еткен. Осылай марапатталғандар "қоршау басшылары" деп аталған. Қоршаулар африкалық басшыларға да сыйланған. Колониялық Австралияда үкімет шенеуніктері мен мал өсірушілер аборигендерге қоныс аударушылар қауымына көрсеткен қызметтері үшін сыйлық ретінде немесе жоғары дәрежелі белгі ретінде қоршаулар берген. Көбінесе "Патша" деген сөз және оны алған тайпаның аты жазылған ("көкше қапталдар" деп аталған), алғашқы австралиялықтарда мұндай дәреже болмаса да, оларды алғандар үшін бұл өте құнды болған.

Қазіргі нұсқалары

Жақындағы қорғаныш қару-жарақ саласындағы жаңа жетістіктер функционалдық мойын қорғағышын АҚШ Армиясының және Теңіз корпусының жақсартылған сыртқы тактикалық жилеті мен модульдік тактикалық жилеті жүйелеріне қайта енгізуге мүмкіндік берді.

Басқа қолданыстар

Оңтүстік Каролина штатының мемлекеттік туы сол жақ жоғарғы төрттен бірінде жарты ай бейнеленген, ол қазір жарты айға ұқсайды, бірақ кейбір ауызша дәстүрлер бұл бұрын мойлықты бейнелеген болуы мүмкін деп санайды. Мемлекеттік ту 1775 жылы полковник Уильям Моултри жасаған, көк түсті және жарты айлы тудан шыққан. Бұл түс Оңтүстік Каролинаның екінші полкінің формасына негізделген, олар бас киімдерінде ұштары жоғары қаратылған жарты ай таңбасын тағынған. 19 ғасырға дейін мемлекеттік тудағы жарты ай да ұштары жоғары қаратылып бейнеленген, ал 20 ғасырда ғана ол бүгінгі жарты ай пішініне келтірілді. Оның бастапқы мағынасының жұмбағы әлі де ашылмаған, ал қазіргі мемлекеттік тудағы жарты ай көбінесе ай ретінде түсіндіріледі. Бұл термин сонымен қатар кейбір құстардың мойнындағы немесе төс бөлігіндегі түрлі-түсті қауырсындарды да білдіреді.