Кіріспе

Уильям Фолкнердің қысқа әңгімелер сериясы «Go Down, Moses» – 1942 жылы американдық автор Уильям Фолкнердің жеті байланысты қысқа прозалық туындысының жинағы, кейде роман ретінде қарастырылады. Ең ірі тұлға және біріктіруші дауыс – Исаак МакКаслин, «Айк аға», ол қарт кісіге дейін өмір сүреді; «жарты округке аға да, ешкімге әке де емес». Алғашқыда қысқа әңгімелер жинағы ретінде жарияланғанымен, Фолкнер осы кітапты «Жеңілмегендер» романымен бірдей деңгейде қарастырған. Осы себепті, көптеген басылымдар атауларында «және басқа да әңгімелер» деген сөзді қолданбайды. Оқиға шамамен 1859 жылы өтеді. «Касс» өзінің екі атасы Теофилус және Амодей МакКаслинмен бірге тұрады, оларды кітаптағы кейіпкерлердің көпшілігі тиісінше «Бак аға» және «Бадди аға» деп атайды. Оқиға Маккаслин плантациясының құлы Томи Турлдың қашып кеткені туралы жаңалықпен басталады. Бірақ бұл алғашқы рет емес, Бак пен Бадди оның қайда баратынын жақсы біледі – Хьюберт Бошамптың көршілес плантациясына, өзінің сүйіктісі Тенни есімді құл қызын көруге. Бошамптың тұрмысқа шықпаған әпкесі Софонсиба бар, оны көптеген адамдар «Сибби» деп лақаптайды, және ол Бакқа романдық қызығушылық танытады. Томи Турлді іздеу үшін түнде қалуға мәжбүр болған Бак пен Касс, қателікпен Софонсибаның бөлмесіне кіріп кетеді, оны өз бөлмелері деп ойлайды. Хьюберт осы жағдайды пайдаланып, Бакты Софонсибаға үйленуге мәжбүрлеуге тырысады. Бак Хьюберттің оқиғаны өз пайдасына бұрмалауына келіспейді. Бак, Бадди және Хьюберт өздерінің және Томи Турлдың мәселелерін покер ойынының нәтижесімен шешуге келіседі. Егер Бак жеңіліп қалса, ол Софонсибаға үйленуге және Турл Тенниді көру үшін қашып кетпеуі үшін құл қыз Тенниді сатып алуға міндетті. Бак жеңіледі, бірақ Хьюбертті тағы бір ойынға, Хьюбертке қарсы Баддиге, үйлену және мүлік мәселелерін шешуге көндіреді. Салым бірнеше рет өзгереді, бірақ соңында Бадди жеңіске жетеді және Маккаслиндер Тенниді тегін алады. Бак аға мен Софонсиба Бошамп ақырында үйленіп, Исаак Маккаслиннің ата-анасы болады, ол романның көптеген оқиғаларын біріктіретін орталық кейіпкерге айналады. «Бірақ» сөзі оқырманды соғыстан бұрынғы Оңтүстіктің салты мен санатына енгізеді. Томи Турл алғаш рет таныстырылғанда, ол адамнан гөрі жылқы сияқты жануар ретінде сипатталғандай көрінеді. Хьюберт пен Бак Томи Турл қайда пайда болады деп тікелей тікелей баға бергенде, оқырман құлдардың иелерінің көзінде қаншалықты алыс екенін көреді. (Фолкнер кейінірек Томи Турлдың Бак пен Баддидің жартылай ағасы екенін, олардың әкесі Люциус Квинтус Каротерс Маккаслиннің және оның құлы Томидің ұлы екенін ашады.) Сонымен қатар, Фолкнер Бакты Софонсибаға үйленуге мәжбүрлеуді құлдыққа теңеуді көздеген болуы мүмкін, бірақ Бак бұл жағдайды үнсіз қабылдаған сияқты.)

Тақырыптар

Фолкнердің "Go Down, Moses" шығармасындағы әдісі – кейіпкерлер тарихындағы толық мәні кітаптың соңына дейін толыққанды түсінілмейтін оқиғаларды ұсыну. Кітап Маккаслин отбасының тарихын және дамуын зерттейді, олар Люциус Квинтус Каротерс Маккаслиннің ("Каротерс Маккаслин") ұрпақтары және ол құрған плантацияны иеленеді. Фолкнер Маккаслин отбасына Оңтүстікті түсіну үшін маңызды деп санайтын көптеген ерекшеліктерді енгізеді, соның ішінде Азамат соғысынан бұрынғы және кейінгі онжылдықтарда Оңтүстік тарихын анықтаған ақ және қара нәсілдер арасындағы қайғылы жарылыс. Ол Маккаслин отбасының шежіресін екі тармаққа бөледі: біреуі ақ, екіншісі қара. Ақ тармақ, әрине, Каротерс Маккаслин мен оның әйелінен тараған; ал қара тармақ – Каротерс Маккаслин мен оның құлы Томиден тараған, олардың арасында жыныстық қатынас болған. "Бірақ" атты әңгіме алғашқыда қарапайым, зиянсыз және көңілді оқиға болып көрінеді (егер қара және әйелдерді тіл білмейтін нәрселер ретінде қараса), бұл жалғыз әйел мен той жасаған ер адам арасындағы некелік амалдар туралы, бірақ шындығында ол Маккаслин отбасы шежіресінің қара тармағының пайда болу тарихы. Томидің Тюрлі – Каротерс Маккаслиннің ұлы, Бак пен Баддидің Томиден туған жартылай інісі. Тюрл мен оның әйелі Тенни болашақта да қара Маккаслин тармағын жалғастыра береді. Өзінің мазмұны бойынша "Бірақ" – керемет қойылым, өткенге терең үңілу және Фолкнер үшін маңызды Маккаслиндерді – Бак пен Бадди, екі егіз және жас Маккаслин Эдмондстарды таныстыруға қолайлы мүмкіндік. Осы әңгімеге қысқаша кіріспе арқылы Фолкнер ескі Айзек Маккаслиннің де бейнесін жасайды және бұл оқиғаның болашақта тек естігеннің естелігіне айналатын, "болған" емес, "болып жатқан" нәрсеге айналатын алыс болашақты көрсетеді. Айзек Маккаслин "Go Down, Moses" романының орталық кейіпі болады және Фолкнер кітаптың алғашқы екі әңгімесінде оны алдын ала таныстырып, оқырман санасында оның беделін арттыруға көмектеседі.

Қорытынды

Көп жылдар өткен соң (шамамен 1941 жылы) Томидің Тёрл мен Теннидің ұлы Лукас Бошамп, қазір Каротерс "Рот" Эдмондстың, Каротерс Маккаслин "Касс" Эдмондстың (Исаак пен Лукастың үлкен туысының немересі) меншігіндегі Маккаслин плантациясында тұрып жұмыс істейді. Лукас жерде алтын монета тауып, үлкен көмскен қазына бар деген сенімге жетеді. Сондай-ақ, Лукастың қызына, әкесі қаламаса да, Джордж Уилкинс деген кедей қара нәсілді жігіт күйеуге шығуға тырысады. Лукас пен Джордж екеуі де заңсыз спирттік ішімдік айдайды, және Лукас Уилкинстің қызымен үйленуіне бөгет қоймақшы болады, себебі спирттік ішімдік Роттың жерінде жасалып жатыр. Рот билікті шақырады, бірақ олар Уилкинс Лукастың алдына үлкен ыдыстарда арақ қойып, қызы оның ауласында құралды жасырып жатқанда келеді. Лукастың қызы туысқандық байланыс болғандықтан Лукасқа қарсы куәлік бере алмайды, бірақ Джордж Уилкинс бере алады. Осының салдарынан Лукас Уилкинстің өзіне қарсы куәлік беруіне жол бермеу үшін оның қызымен үйленуге мәжбүр болады. Лукас плантацияға оралып, сатушыны алдап металл іздегіш алады, ол бар деп сенетін қазынаны іздеу үшін. Іздеуге тоқталмайды, Лукастың әйелі Роттан ажырасуды сұрайды. Лукас бастапқыда ажырасуға келіседі, бірақ соңғы сәтте өзінің тым қарт екенін ойлап, шешімін өзгертеді. Ол қазынаны табуға лайық емес.

Тақырыптар

Қара адамның іс-қимылдарының нәтижесіздігіне тоқталды. Лукас өзінен бір буын жас, және Лукасқа қарағанда Каротер плантациясына лайықсыз көрінетін Ротты Джордж Уилкинстің құлықтарын хабарлауға көндіруі керек, сонда ғана билік бұл ақпаратты қабылдайтын болады.

Қорытынды

Ридер, Картерс "Рот" Эдмондстың плантациясында тұратын өте күшті және ірі қара нәсілді ер адам, әйелінің қазасынан кейін қайғыға батады. Ол әйеліне қабір қазып, оны жерлеуге келгендер неге осылай асығыс қабір қазып жатыр деп таңғалады. Сол түні Ридер әйелінің көзі тірі екенін сезінеді, оның арбағын көреді. Ол ертесі күні ағаш кесетін зауытта жұмысына қайтады, бірақ үлкен бөлікті төбеден құлатып жіберген соң, жұмыстан кетеді, бір құмыра виски сатып алып, көп ішеді. Ридер зауыттың құрал-жабдықтар бөлмесіне барып, жылдар бойы қара нәсілділерді ойынға алдап келген Birdsong есімді адаммен бетпе-бет келеді. Ридер Birdsong-тың тамағын кесіп тастайды. Оқиға барысы өзгереді, енді оқиға жергілікті шерифтің орынбасарының үйінде өрбітеді. Ридер тез сотталып, шерифтің қамауына алынады. Ол камераны қиратып жібереді. Ақ нәсілділер келіп, Ридерді алып кетеді және оны дарға асып өлтіреді.

Қорытынды

Орманда Чикасо тайпасының басшысы мен қара нәсілді құлдың ұлы Сэм Фатхерс, Айзек Маккаслинге аң аулауды үйретеді. Исак майор де Испания, генерал Компсон және Исақтың үлкен туысы Маккаслин Эдмондспен бірге жыл сайынғы аң аулауға баратын жасқа жеткенде, ол өзінің алғашқы бұқасын атып, Сэм Фатхерс оны салт бойынша оның қанымен майлайды. Исак Сэм Фатхерстің тарихын еске түсіреді: Ақ адамдарға жерді сатқан, сондай-ақ ұлы мен әйелін құлдыққа сатқан Иккемотуббе басшысының ұлы Сэм, Джобакер, оның чокто тайпасынан болған досының қайтысынан кейін Джефферсон аймағынан үлкен орманға кетіп қалған. Сэм қазір майор де Испания мен Маккаслин Эдмондтардың аң аулау лагеріне қарайды. Исак бұқасын атып алғаннан кейін, топ кетерге дайындалып жатыр, сол кезде Бун Хогганбек есегімен келіп, жаңа ғана үлкен бұқа көргенін хабарлайды. Топ үлкен бұғыны аулауға тырысып, тарап кетеді. Сэм Исақты далаға алып шығады; олар Уолтер Юэллдің дауысын естиді, Исак бұқа атылған деп ойлайды. Бірақ содан кейін алып бұқа оларға қарай төмен түсіп, салмақ пен қадір-қасиетпен оларға қарайды. Сэм оны "әке" деп атайды. Олар оған оқ атпайды. Сол түні Маккаслин мен Исак Маккаслин плантациясынан 17 миль қашықтықтағы Джефферсонға жақын майор де Испанияның үйінде түнеп қалады. Жатақта Исак Маккаслинге бұқа туралы айтады, ал Маккаслин оның жерден өсіп шығатын, жерге сіңген қан мен барлық тіршілік нәтижесінде пайда болатын, еңсеруге келмейтін, бастапқы энергияның бір түрін білдіретінін болжайды. Исак Маккаслиннің оған сенбегенін, оны арба көргенін айтқысы келгенін ойлайды; бірақ Маккаслин оған өзі де сол бұқаны көргенін айтады: Сэм оны алғашқы бұқасын атып алған күні сол далаға алып келген.

Қорытынды

Ысқақ өскен сайын, ол шебер аңшы мен орманшыға айналады және әр жыл сайын аң аулау тобымен бірге жүреді. Топтың басты назары – орманды қорқытып, қиратқан алып аю – Ескі Бенді аулауға ауады. Ескі Беннің аяғы тұзаққа түсіп жарақаттанған, және ол оққа төзімді сияқты. Ысқақ Ескі Беннің ізін табуды үйренеді, бірақ оны аулау бекер, себебі барлық иттің одан қорқуы. Ескі Беннің жолдарын Ысқаққа үйреткен Сэм Фатхерс, оны жеңу үшін ерекше иттің қажет екенін айтады. Ысқақ Ескі Бенді бірнеше рет көреді. Бір жолы, олар қауіп сезбейтін кішкентай итті оның соңынан жібереді, сол кезде Ысқақ алып аюға оқ атуға мүмкіндік алады. Бірақ оқ атудың орнына, Ысқақ кішкентай итті қуып жетеді және оны аюдан құтқару үшін секіріп түседі. Ысқақ көзімен Ескі Беннің үстінен қарайды және арманындағы аюды еске алады. Соңында олар Ескі Бенді ұстап алуға қабілетті итті табады: Арыстан, ерекше батылдығы мен қатігездігі бар алып Airedale Terrier тұқымдас иттің қоспасы. Сэм Арыстанды аштырып, қолға тигізуге рұқсат беретіндей етіп жартылай қолға үйретеді; көп ұзамай Бун Хогганбек Арыстанға адасып, тіпті онымен төсек бөліседі. Арыстанның көмегімен олар Ескі Бенді ұстауға жақындасады, бірақ Бун бес рет қағып жібереді. Генерал Компсон аюды атып жаралайды, бірақ Ескі Бен орманға қашып кетеді. Ысқақ пен Бун Мемфиске ерлерге виски сатып алуға барады, ал ертесіне олар қайтадан аюды қуалайды. Генерал Компсон Ысқақтың Кейт атты қашарға мінуін қалайды, ол жабайы жануарлардан қорықпайтындықтан, аюға жетіп өлтіруге ең жақсы мүмкіндік береді. Орманда, өзенге жақын жерде, Арыстан Ескі Бенге секіріп, оның тамағын тістейді. Ескі Бен Арыстанды ұстап алады және тырнақтарымен оның ішегін жыртып салады. Бун пышағын шығарып, аюдың үстіне секіріп, оның арқасына қарай шаншиды. Ескі Бен өледі, ал бірнеше күннен кейін Арыстан да қайтыс болады. Сэм Фатхерс жекпе-жектен кейін құлап, Арыстаннан кейін көп ұзамай дүние салады. Арыстан мен Сэм бір ашық жерде жерленеді. Ысқақ Джефферсонның жанындағы фермаға, Маккаслин ескі плантациясына оралады. Уақыт өтеді; ақырында ол 21 жасқа жетеді, мұрагерлікпен плантацияны басқаруға кіріседі. Бірақ ол одан үлкен туысы Маккаслин Эдмондс пайдасына бас тартады. Ысқақ Маккаслинмен ұзақ пікір таласады, онда Ысқақ жерді иеленуге болмайтынына, Құдайдың жеріне қарғыс – адамның жерді иеленуге тырысуына байланысты және бұл қарғыс құлдыққа және Оңтүстіктің құлауына әкелді деген сенімін білдіреді. Маккаслин оны жерді қабылдауға көндіруге тырысады, ақ нәсілдің мойнына алған тағдырлық жауапкершілігі туралы күрделі метафизикалық аргументтер келтіреді. Бірақ Ысқақ Бак пен Бадди ағалардың ескі кітаптарын оқығанын еске алады, олар плантация құлдарының қасіретін баяндайды, ол мұрадан бас тартады. (Ысқақтың бір тұжырымы әсіресе қорқынышты: Каротерс Маккаслин сүйіктісі ретінде алған және Турлды дүниеге әкелген құл Томи, сондай-ақ Каротерс Маккаслиннің басқа құлдан туған қызы болуы мүмкін, ол Турл туылмас бұрын өзін-өзі өлтірді. Осы және басқа да факторлардан Ысқақ оның Каротерс Маккаслиннің сүйіктісі болғаны керек деп есептейді.) Мұрагерліктен бас тарғаннан кейін Ысқақ қалаға көшіп, ағаш шеберлігімен айналысады, материалдық игіліктерден бас тартады. Ол плантацияны қайтарып алуға талап еткен әйелге үйленеді, бірақ ол оны жыныстық қатынасқа итермелеуге тырысқанда да бас тартады. Олардың балалары болмағандықтан, бұдан кейін араларында некелік қатынас болмайды деп есептеледі. Ысқақ Томидің балалары Тёрл мен Тенниге қалдырылған ақшаны әділ бөлуге тырысады. Ол Арканзасқа Лукастың қарындасы Фонсибаға мың доллар беру үшін барады, ол қазір білімді қара нәсілді фермерге үйленген, ол өзінің фермасын да, әйеліне де назар аудармайды. Ол ақшаны қабылдамайды, бірақ Ысқақ жақын маңдағы банк ай сайын аз-аздан төлеп отыруын сұрайды. Ысқақ аң аулауды жалғастырып, мүмкіндігінше көп уақытын орманға кетеді. Бір қараша айында, бірнеше жылдан кейін, ол және бұрынғы аңшылық топтың бірнеше мүшесі Ескі Бенді көп жылдар бойы қуған даладағы лагерьге оралады. Майор де Испания оны ағаш өндіруші компанияға сатқан, ал пойыз бұрынғыдан да қаттырақ және жақын келеді. Шөл даланы шаруалар мен ағаш кесушілер біртіндеп құртады. Ысқақ Арыстан мен Сэм Фатхерстің қабірлеріне барып, кейін Бун Хогганбекті іздеп шығады. Бун алаңда, үйрекке толы жерде, қаруын жөндеуге тырысып жатыр. Ысқақ кіргенде, Бун оған бірде-бір үйрекке тиіспеуін айқайлайды: "Олар менікі!" деп бәйектейді ол.

Жариялану тарихы

"Айыңның" жариялану тарихы күрделі. Оның ең ерте нұсқасы, алғаш рет The Saturday Evening Post (9 мамыр, 1942) журналында жарияланған, "Go Down, Moses" нұсқасынан маңызды айырмашылықтарға ие. Үшінші нұсқасы Фолькнердің аң аулау туралы әңгімелер жинағы "Үлкен орман" (1955) кітабында жарық көрді.

Қорытынды

Бұл оқиға "Айыңның" жалғасы немесе қорытындысы ретінде қызмет етеді. Айк МакКаслин мен Рот Эдмондс бірнеше досымен бірге көлікпен саяхаттап, Айк өзінің жыл сайынғы аң аулау экспедициясының соңғысы болады деп күдіктенген жерге бет алады. Соңғы жылдары жабайы табиғат азайып, енді ол жерге автомобильмен ұзақ сапар қабылдауға тура келеді. Жол бойы олар Еуропадағы жағдайдың нашарлауын талқылайды, Рот Айк идеализміне қарсы циник көзқарасын білдіреді. Бір сәтте Рот тежегіштерді күшпен басады, жол бойында біреу немесе бір нәрсе тұрғандай сезінеді. Ол алаңдаған және мазасыз көрінеді. Соңында олар Айк басшылығымен лагерь құрады. Түнде қарт адам өмірінің өтіп бара жатқанын және өзінің жабайы табиғатпен бірге жоғалып бара жатқанын ойлайды. Ертесі күні қалғандары аң аулауға шығады, ал Айк оянып жатады. Рот оған ақшаға толы конверт береді және күні бойы елші келуі мүмкін екенін айтады. Айк ақшаны беріп, "Жоқ" деп айтуын өтінеді. Кейінірек таңертең қайық келіп тоқтайды. Оның ішінде қара көзді, нәрестесін жамылғыға ораған жас әйел бар. Айк мұндай ұятты істе делдалдыққа тартылғанына қынжылады, оған Рот кеткенін хабарлайды және ақшаны беруге тырысады. Әйел бірден қабылдаудан бас тартады және Рот оны тастап кеткенін айтады. Айк одан не күткенін сұрайды. Әңгіме барысында жас әйел Айк отбасы және өмірі туралы Рот айтқаннан да көп білетіні анық болады; ол Beauchamp әулетінен алыс туыс. Айк нәсілдер араласуына наразы болады, бірақ адамзат бір күні түрлі нәсілдер арасындағы одақтарға дайын болуы мүмкін деп ойлайды. Ол әйелге "өз нәсілінен" адамға үйленіп, алысқа кеткенін кеңес береді. Ол оның махаббат туралы кеңес беруге лайық емес екенін айтады және ол ақшаны қалтасында, генерал Компсонның мүйізімен бірге алып кетеді. Айк әлі де осы алаңдатарлық оқиға туралы ойланып отырғанда, оның аң аулау серіктерінің бірі асығыс түрде пышақ іздеп жүгіріп келеді. Ескі аңшы Рот бұғыны өлтіргенін және дәлелдерін жасыруға тырысқанын түсінеді: тағы бір отбасылық күнә, оны жасыру керек.

Жарияланым

"Дельта күз" "Story" журналының мамыр-маусым 1942 жылғы санында жарияланды.

Қорытынды

Кітаптың соңғы оқиғасы халық санағына алу сұхбатымен басталады, осылайша оқиға 1940 жылға көшеді. Шағын киім киген, әдемі сөйлейтін жас қара нәсілді жігіт өзін Йокнапатуфа округының тумасы Сэмюэл Бошамп деп таныстырады. Халық санағының формасын толтырғаннан кейін, оны өлім жазасын күтіп отырған камерасына қайтарады. Оқиға Йокнапатуфа округының орталығы – Джефферсон қаласына ауысады. Басты кейіпкер – Гавин Стивенс, жергілікті адвокат, бібліяны хобби деңгейінде зерттеуші және детектив. Молли Бошамп (Лукастың әйелі) ұзақ уақыттан бері жоғалған немересі Сэмюэлге қатысты жамандық болжамын сезінеді. Ол Стивенстен оның қайда екенін және жағдайы қандай екенін анылауын өтінеді. Стивенс қарт әйелге аянып, жұмысты шамалы төлеммен қабылдайды. Стивенс көп ұзамай Сэмюэл Бошамптың бірнеше сағат ішінде Иллинойс штатында өлім жазасына кесілетінін біледі. Неліктен екенін толық түсінбей, ол жас жігіттің денесін үйге әкеліп, лайықты жерлеу үшін жеткілікті ақша жинап береді. Сол кешкі Стивенс еске алу рәсіміне барады, бірақ өзін сырттан қалған сезінетіні үшін тез кетеді. Қорым екі күннен кейін өтеді.

Талдау

Бұл кітаптағы ең қысқа және түйсікпен айтылған әңгіме. Оқиғаның өрбуі минималды. Оның нағыз маңызы – 20 ғасырдың білімді және әлемдік көрегендігі бар Гэвин Стивенс арқылы ұсынылған жаңа перспектива, ол кейіннен Фолкнердің туындыларындағы маңызды тұлғаға айналады. Стивенс «Жерге түс, Мұса» повесіндегі басқа ақ нәсілді кейіпкерлер сияқты, қара нәсілділерге қатысты өте әкелік және дәстүрлі көзқарасқа ие. Дегенмен, ол өзгергенге қабілетті; әңгіменің соңында Моллидің жерлеу рәсімін жергілікті газетте "басқалар сияқты" жариялауын қалағанын білгенде, ол түйсікке келеді. Оның осыны түсінуі кітапты сәл үмітпен аяқтайды; мүмкін, бұрынғы қанау мен еркіндіксіздік мәңгілікке созылмайды. Гэвин Стивенс «Тұңға шапқан кісі» (1948) романында Беушамп отбасымен де байланыс жасайды, онда ол Лукас Беушампты кісі өлтіру айыбынан және линчтен құтқаруға көмектеседі. Кейбір ишаралар бұл оқиғаның «Жерге түс, Мұса» повесінен бірнеше жыл бұрын болғанын көрсетеді.

Жарияланым

"Жерге түс, Мұса" алғаш рет Collier's журналында (25 қаңтар 1941 ж.) жарияланды.