Кіріспе

Төменгі Нубиядағы ортағасырлық патшалық Макурия (Ескі нубиялық: ⲇⲱⲧⲁⲩⲟ, Дотаво; ; المقرة) – бүгінгі Солтүстік Судан мен Оңтүстік Египетте орналасқан ортағасырлық нубиялық мемлекет болды. Оның астанасы – Донгола (Ескі нубиялық: Тунгул), құнарлы Донгола аймағында орналасқан. Патшалық кейде астанасының атымен де белгілі. IV ғасырда Куш патшалығының құлауынан кейін құрылған Макурия бастапқыда Нил өзенінің 3-ші шаршысынан бастап, Әбу Хамед аралындағы Могратқа дейін оңтүстікке қарай созылған аймақты қамтыды. Донгола қаласы шамамен 500 жылы салынды, ал одан кейін, 6 ғасырдың ортасында Макурия христиан дінін қабылдады. Бұл аймақ VII ғасырдың басында солтүстік көршісі Нобатияны аннексиялап, Византия Египетімен шекаралас болды. 651 жылы араб әскері шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылды және араб шабуылдарын тоқтату үшін жылына 360 құл беру шартында Бакт шартына қол қойылды. Бұл шарт 13 ғасырға дейін сақталды. 9-11 ғасырлар Макурияның мәдени дамуының шары болды: қарқынды құрылыс жұмыстары Тақ залы, үлкен крест тәрізді шіркеу (екеуі де Донголада) және Банганарти монастыры сияқты ғимараттардың салынуына әкелді. Қабырға суреттері, әсем жасалған керамика сияқты өнер түрлері гүлденді, нубия тілі басты жазба тіліне айналды. Копт, грек және араб тілдері де қолданылды. Макурия оңтүстіктегі Алодия патшалығымен тығыз династиялық байланыстарды сақтап, Жоғарғы Египет және Солтүстік Кордофанға да белгілі бір ықпал етті. 13 және 14 ғасырларда Мамлюк Египетінің күшейген агрессиясы, ішкі келіспеушіліктер, бедуин шабуылдары, сонымен қатар оба және сауда жолдарының өзгеруі мемлекеттің құлдырауына себеп болды. 1310 және 1320 жылдары Макурия қысқа мерзімге мұсылман патшаларының билігінде болды. 1365 жылы болған азаматтық соғыс салдарынан патшалық өзінің оңтүстік территорияларының көп бөлігін, соның ішінде Донголаны жоғалтып, ыдырады. Соңғы тіркелген патша, Гебель-Аддада тұрған болуы мүмкін, 15 ғасырдың соңында өмір сүрді. Макурия 1560 жылдары Османдықтардың Төменгі Нубияны басып алуымен толықтай жойылды. 3-ші шаршының оңтүстігіндегі Макурияның бұрынғы территориялары, соның ішінде Донгола, 16 ғасырдың басында Исламдық Фунж сұлтандығына қосылды.

Ерте кезең (5-V8 ғасыр)

IV ғасырдың басында, мүмкін одан да ертерек, Мерео қаласымен бірге Куш патшалығы құлдырап жатты. Кейін Макурия құрамына кіретін аймақ, яғни үшінші Нил сарқырамасы мен төртінші/бесінші сарқыраманың үлкен Нил иілімі арасындағы Нил өзені аңғары, Куштан 3 ғасырда бөлініп шыққан деген болжам бар. Осы жерде «Макурияға дейінгі» деп аталатын біртекті және салыстырмалы түрде оқшауланған мәдениет қалыптасты. IV және V ғасырларда төртінші сарқыраманың жанында орналасқан Напата аймағы, Куштің ең маңызды саяси және қасиетті орындарының бірі болған, ел Зума немесе Танкаси сияқты үлкен обаларға жерленген жаңа аймақтық элитаның орталығына айналды. Халықтың айтарлықтай өсуімен қатар әлеуметтік өзгерістер де болды, нәтижесінде кушиттер нубиялықтарға сіңіп кетті. Бұл адамдар бастапқыда Кордофаннан шыққан және біздің заманымыздың 4-ші ғасырында Нил аңғарында қоныстанған. Осылайша, V ғасырда жаңа макуриялық қоғам мен мемлекет пайда болды. V ғасырдың соңында алғашқы макуриялық патшалардың бірі, әлі де дамып келе жатқан патшалықтың билік орталығын Напатадан төменге, жаңа патша сарайының ордасы – Донгола бекінісі орналасқан жерге көшірді. Көп ұзамай ол кең қалалық ауданға айналды. Нилдің жағалауында көптеген бекіністер салынды, олардың мақсаты әскери емес, қала құруға көмектесу болды. Донгола құрылған кезде Византия империясымен байланыс орнатылды. 530 жылдары император Юстиниан басқаратын Византиялықтар кеңею саясатын жүргізді. Нубиялықтар оның Сасанид парсыларына қарсы одақтас іздеу жоспарының бір бөлігі болды, оларды Византияның мемлекеттік діні – христиан дініне айналдыру арқылы. Императорлық сарай, алайда, Иса Мәсіхтің екі түрлі табиғатына сенедін екі сектаға бөлінді: Юстиниан империяның ресми діні – Халкедондықтарға жатты, ал оның әйелі Феодора Миафизит болды, олар Мысырдағы ең күшті топ еді. Ефестік Иоанн Нубияға екі бәсекелес миссияның қалай жіберілгенін сипаттады, Миафизиттер бірінші болып келді және 543 жылы солтүстік Нобатия патшалығын өзгертті. Нобатия патшасы Юстинианның оңтүстікке бару тапсырмасынан бас тартса, археологиялық жазбалар Макурияның VI ғасырдың бірінші жартысында қайтадан дінге келгенін көрсетеді. Хроникер Иоанн Бикларийскийдің жазбасында 568 жылы Макурияның «Мәсіхке сенгені» айтылған. 573 жылы Константинопольге Макуриялық делегация келді, олар фил сүйегі мен жирафты ұсынды және Византиямен жақсы қарым-қатынаста екенін мәлімдеді. Солтүстік Нобатиядан (оның Макуриямен араларында қақтығыс болған сияқты) және оңтүстік Алодиядан айырмашылығы, Макурия Халкедондық ілімді қабылдады. Донголадағы ертедегі шіркеулік сәулет империямен тығыз қарым-қатынасты растайды, екі мемлекет арасындағы сауда гүлденді. VII ғасырда Макурия өзінің солтүстік көршісі Нобатияны басып алды. Бірнеше қарама-қайшы теориялар бар болғанымен, бұл Сасанидтер Мысырды басып алғаннан кейін көп ұзамай, 620 жылдар аралығында, бірақ 642 жылға дейін болған сияқты. Сасанидтер шапқыншылығына дейін Нобатияның Мысырмен тығыз байланысы болған, сондықтан оның құлдырауынан қатты зардап шекті. Мүмкін, оны сасаниттер де басып алған: сол кезеңдегі кейбір жергілікті шіркеулер қиратылған және кейіннен қайта салынған. Осылайша әлсіреп, Нобатия Макурияға түсті, сондықтан Макурия бірінші сарқыраманың маңында Филаеге дейін солтүстікке қарай созылып кетті. 630 жылы Фараста жаңа епископтық орын құрылды және Фараста және Каср Ибримде Донгола базиликасының үлгісі бойынша екі жаңа собор салынды. Біріктіруден кейін корольдік Нобатия отбасына не болғаны белгісіз, бірақ Нобатия біріктірілген патшалық ішінде Епарх басқаратын жеке тұлға болып қалатыны жазылған. 639 - 641 жылдар аралығында мұсылман арабтары Византия Мысырын басып алды. Византияның көмек сұрауына нубилер Бежамен болған қақтығыстан жауап бермеді. 641 немесе 642 жылы арабтар Макурияға алғашқы экспедиция жіберді. Оның қаншалықты оңтүстікке қарай енгені белгісіз, бірақ ақыр соңында жеңілді. 651-652 жылдары Абдулла аби Сарх бастаған екінші шабуыл болды, сонда шабуылшылар оңтүстікке қарай Донголаға дейін жетті. Донгола қоршалып, катапульттармен бомбаланды. Олар қала қабырғаларын бұзып, қалаға зақым келтіре алмады. Мұсылман дереккөздері нубиялық садақшылардың шабуылдаушыларды қайтарудағы шеберлігін атап көрсетеді. Екі жақ та шайқасты өз пайдасына шешуге қабілетсіз болғандықтан, Әби Сарх пен Макурия патшасы Калидурут ақырында кездесіп, Бакт шарты жасады. Бастапқыда бұл соғысты тоқтату шарты болды, сонымен қатар жылдық тауар алмасуды (макуриялық құлдарды египеттік бидайға, маталарға және т.б.) қамтыды. Бұл тауар алмасуы Таяу Шығыс Африкасының тарихи мемлекеттеріне тән еді және нубиялықтар мен византиялықтар арасында бұрыннан бар еңбектерді жалғастырды. Мүмкін, Омейяд дәуірінде шартына Египеттегі нубиялықтардың және Макуриядағы мұсылмандардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету ережелері қосылды. Кейбір қазіргі ғалымдар Бактты Макурияның мұсылмандарға бағынуы деп қарастырса да, бұл олай емес екені анық: алынған тауарлардың құны тең болды және Макурия тәуелсіз мемлекет ретінде танылды, ерте Ислам кеңею кезінде арабтарды жеңген сирек мемлекеттердің бірі. Бакт шарттары алты ғасырдан астам сақталды, бірақ кейде өзара шабуылдармен тоқтатылды. VIII ғасыр консолидация кезеңі болды. VII ғасырдың соңы мен VIII ғасырдың басында өмір сүрген және копт жазбаларының авторы Иоанн Диакон оны «жаңа Константин» деп мақұлдаған король Меркурий басшылығымен мемлекет қайта ұйымдастырылды және Миафизит христиандығы ресми дін болды. Ол, әдетте, Уади Абу Домдағы монументалды Газали монастырын (шамамен 5000 м2) құрды. Меркурийдің ұлы және ізбасары Захарий таққа талап етуден бас тартып, монастырға кетті, бірақ ізбасар тағайындау құқығын сақтап қалды. Бірнеше жылдың ішінде үш түрлі король болды және 747 жылға дейін бірнеше мұсылман шабуылдары болды, тақты Кириакос басып алды. Осы жылы Иоанн Диакон Омейяд Мысыр әкімі копт патриархын түрмеге қамағанын, нәтижесінде Макурияның шабуыл жасап, Мысыр астанасы Фустатты қоршағанын, содан кейін патриарх босатылғанын мәлімдеді. Бұл эпизод «христиандық египеттік пропаганда» деп аталды, бірақ Верхний Египет Макурияның науқанына ұшыраған болуы мүмкін, мүмкін шабуыл. Нубияның Верхний Египетке әсері күшті болып қалды. Үш жылдан кейін, 750 жылы, соңғы Омейяд халифі Маруан II-нің ұлдары Нубияға қашып, Кириакостан пана сұрады, бірақ сәтті болмады. Шамамен 760 жылы Макурияны қытай саяхатшысы Ду Хуанның келгені мүмкін.

Зенит (9-XI ғасыр)

Бұл патшалық өзінің ең биік дәуірінде 9-11 ғасырларда өмір сүрген. 9 ғасырдың басында Иоанн патшаның тұсында Мысырмен қарым-қатынас үзіліп, бакт төлемі тоқтатылды. Иоанн 835 жылы қайтыс болғаннан кейін, Аббасидтердің елшісі келіп, Макуриядан 14 жылдық төлемді талап етті және талаптары орындалмаса, соғыспен қорқытты. Осылайша 5000-нан астам құл талабы туындаған кезде, жаңа патша Зәкәрия III "Август" өзінің ұлы Георгийді патша етіп тағайындады, мүмкін оның беделін арттыру үшін, және оны Бағдадқа келіссөздер жүргізу үшін халифаға жіберді. Оның саяхаты сол кезде көп назар аударды. 12 ғасырдағы Сириялық Патриарх Михаил Георгийді және оның серіктерін егжей-тегжейлі сипаттап, Георгий түйеге мініп, қолында таққа мен алтын айқыш ұстап, басынан қызыл шатыр көтерілгенін жазды. Оған епископ, салт аттылар мен құлдар еріп жүрді, ал оның оң және сол жағында айқыштар ұстаған жас жігіттер тұрды. Георгий Бағдадқа келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, білімді және әдепті деп сипатталған ол, халифті нубиялық қарыздарды кешіруге және бакт төлемдерін 3 жылдық циклге дейін азайтуға көндірді. 836 немесе 837 жылдың басында ол Нубияға оралды. Ол қайтып келгеннен кейін Донголада жаңа шіркеу, Крест шіркеуі салынды, оның биіктігі шамамен 28 метр болатын және патшалықтағы ең үлкен ғимаратқа айналды. Сондай-ақ Донголаның Тақ залы деп аталатын жаңа сарай салынды, ол күшті Византиялық ықпал көрсетті. 831 жылы Аббасид халифасы әл-Мутасимнің жазалау науқаны Нубияның шығысында Бежаны жеңді. Нәтижесінде олар халифаға бағынды, осылайша Суданның шығыс шөлінің көп бөлігінде мұсылман билігі кеңейді. 834 жылы әл-Мутасим Мысырлық араб бедуиндеріне, Аббасидтер билігіне келгеннен бері әскери күш ретінде әлсіреген, енді ешқандай төлем берілмейтінін бұйырды. Олар қанағаттанбай, иеліктен айырылып, оңтүстікке қарай жылжыды. Алайда Нубияға апаратын жолды Макурия кесті: Төменгі Нубияда араб қоныстанушыларының қауымдастықтары болғанмен, араб көшпелілерінің көп бөлігі жергілікті алтын кендерін пайдалануға ұмтылған Бежа арасында қоныстанды. 9 ғасырдың ортасында араб авантюрисі әл-Умари жеке әскер жалдап, Макурияның шығысындағы Әбу Хамад маңындағы шахтаға қоныстанды. Екі тараптың арасындағы қақтығыстан кейін әл-Умари Нил бойындағы Макурия аумақтарын басып алды. Георгий I патша өзінің күйеу баласы Нютидің басшылығындағы таңдаулы әскерді жіберді, бірақ ол арабтарды жеңе алмады және өзі патшаға қарсы көтерілді. Георгий патша өзінің үлкен ұлын, кейінірек Георгий II-ді жіберді, бірақ оны әскері тастап кетті және Алодияға қашуға мәжбүр болды. Макурия патшасы одан кейін тағы бір ұлын, Захарияны жіберді, ол әл-Умаримен бірге Нютиді өлтіру үшін жұмыс істеді, содан кейін әл-Умариді жеңіп, шөлге итермеледі. Кейін әл-Умари Төменгі Нубияда өзін орнықтыруға тырысты, бірақ көп ұзамай қайтадан қуылды, ақырында Тулунид сұлтаны Ахмад ибн Тулунның (868-884) тұсында өлтірілді. Икшидид әулетінің билігі кезінде Макурия мен Мысыр арасындағы қарым-қатынас нашарлады: 951 жылы Макурия әскері Мысырдың Харга оазисіне шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтіріп, құлдыққа түсірді. Бес жылдан кейін макурийлер Асванға шабуыл жасады, бірақ кейіннен оңтүстікке қарай Каср Ибримге дейін қуып кетті. Асванға жаңа макуриялық шабуыл жасалды, оған Мысырдың тағы бір жауабымен жауап қайтарылды, бұл жолы Каср Ибримді басып алды. Бұл макуриялық агрессияны тоқтата алмады және 962-964 жылдар аралығында олар қайтадан шабуыл жасады, бұл жолы солтүстікке қарай Ахмимге дейін жетті. Жоғары Мысырдың кейбір бөліктері Макуриямен бірнеше жыл бойы басылып алынды. 969 жылы шиит Фатимидтер басып алған кезде, Икшид Мысыры құлады. Содан кейін олар Макурия патшасы Георгий III-ке Ибн Селим эль Асвани деген елшісін жіберді. Георгий елшінің бірінші өтінішіне - бакт төлемін қайта бастауға келісті, бірақ екіншісіне - ислам дінін қабылдауға қарсы шықты. Ол өз епископтарымен және білімді адамдарымен ұзақ талқыдан кейін, Фатимид әкіміне христианды қабылдауға шақырды. Кейіннен ол әл-Асваниге Доңголадан тыс жерде Ейд әл-Адха мерекесін барабандар мен кернейлермен тойлауға рұқсат берді, бірақ кейбір азаматтарының наразылығынан тыс емес. Макурия мен Фатимид Мысыры арасындағы қарым-қатынас бейбіт болды, өйткені Фатимидтер нубилерді өздерінің сунниттік жауларына қарсы одақтастар ретінде қажет етті. Макурия патшалығы, кем дегенде уақытша, Нубия тілінде сөйлейтін халықтарға ықпал етті, Кордофан, Нил аңғары мен Дарфур арасындағы аймақ, бұл туралы 10 ғасырдағы саяхатшы Ибн Хокалдың есебі және ауызша дәстүрлер куәлік етеді. Оңтүстік нубиялық Алодия патшалығымен, Макуриямен Абу Хамад пен Нил Атараның қосылысы арасында шекаралас болған, Макурия династиялық одаққа ие болған сияқты, 10 ғасырдан араб географтарының және 12 ғасырдан нубиялық көздердің мәлімдемелеріне сәйкес. Археологиялық дәлелдер 8 ғасырдан бастап Алодия өнері мен сәулетіне Макурияның күшті ықпалын көрсетеді. Ал христиандық Эфиопиямен байланысқа қатысты мәліметтер таңқаларлықтай аз. Ерекше жағдай - Георгий III-тің Патриарх Филофеос пен бірте-бірте Аксум императоры Анбесса Удем немесе оның ізбасары Дил Не’ад арасындағы делдалдық қызметі. Эфиопия монахтары Иерусалимге жету үшін Нубия арқылы саяхаттады, Соңки Тино шіркеуінен табылған жазу Эфиопиялық абунаның сапар шеккенін куәлейді. Осындай саяхатшылар нубиялық сәулет туралы білімді де жеткізді, ол бірнеше орта ғасырлық эфиопиялық шіркеулерге әсер етті. 11 ғасырдың екінші жартысында Макурияда мәдени және діни реформалар жүргізілді, олар "нубиялану" деп аталды. Басты бастамашы Доңгола архиепископы Георгий болды, ол Макурия шіркеуінің басшысы еді. Ол нубия тілін жазу тілі ретінде насихаттады, Копт шіркеуіндегі араб тілінің өркендеуіне қарсы тұрды, сондай-ақ өлген билеушілер мен епископтардың және жергілікті нубиялық әулиелердің культін енгізді. Банганарда жаңа, бірегей шіркеу салынды, ол патшалықтағы ең маңызды шіркеулердің біріне айналды. Осы кезеңде Макурия жаңа патшалық киім мен регалияны қабылдады және әкімшілік және атақтарда нубиялық терминологияны пайдалануға көшті, бәрінің де оңтүстіктегі Алодиядан келгені болжануда.

Құлдырау (12 ғасыр 1365)

1171 жылы Саладин Фатимид әулетін құлатты, бұл Египет пен Нубия арасындағы жаңа қақтығыстардың басталуын білдірді. Келесі жылы макурия әскері Асванды тонады және одан әрі солтүстікке жылжыды. Бұл жорық Фатимидтерге көмек көрсету мақсатымен жасалған ба, әлде Мысырдағы тұрақсыз жағдайды пайдаланған шабуыл ма, әзірге белгісіз, бірақ екінші нұсқа ықтимал көрінеді, себебі макуриялықтар шапшаң түрде шегінді. Нубиялықтармен күресу үшін Саладин өзінің інісі Туран-шахты жіберді. Ол 1173 жылдың қаңтарында Каср Ибримді басып алды, тонады, көптеген тұтқындарды алып, шіркеуді тонап, мешітке айналдырды. Содан кейін ол Макурия патшасы Мұса Георгиосқа елші жіберіп, бұрын сұраған бейбіт келісімге екі жебемен жауап беруді көздеді. Макурия мен Алодияны билеген Мұса Георгий өзінің египеттіктерге қарсы тұру қабілетіне сенімді болды және елшінің қолына ыстық темірмен айқыш белгісін салды. Туран-шах Нубиядан қайтып келді, бірақ Каср Ибримде күрд әскерлерінің жасағын қалдырды, олар келесі екі жыл бойы Төменгі Нубияға шабуыл жасады. Археологиялық зерттеулер Фарас, Абдалла Нирки және Дебейра Батыс соборларының қирауымен байланысты. 1175 жылы нубиялық әскер Адинданға басып кірген басқыншыларға қарсы тұрды. Бірақ шайқасқа дейін күрд қолбасшысы Нилді кешіп өту кезінде суға батып, Саладин әскерінің Нубиядан шегінуіне себеп болды. Осыдан кейін 100 жылға жуық бейбітшілік орнады. 1172-1268 жылдар аралығында Макурияға саяхатшылардың ешқандай жазбалары жоқ, ал осы кезеңдегі оқиғалар ұзақ уақыт бойы құпия болып келді, бірақ қазіргі заманғы жаңалықтар осы дәуірге жарық түсірді. Осы кезеңде Макурияның күрт құлдырауы байқалды. Бұл туралы ең жақсы мәліметтерді 14 ғасырда жазған Ибн Халдун берді, ол оны мамлюктерге ұқсас бадуин шабуылдарына байланыстырады. Нубияның құлдырауына себеп болған басқа да факторлар Африка сауда жолдарының өзгеруі және 1150-1500 жылдар аралығындағы ауыр құрғақшылық болуы мүмкін. 1260 жылы мамлюктер мен сұлтан Баяр билікке келгеннен кейін жағдай өзгерді. 1265 жылы мамлюк әскері Макурияны Донголаға дейін басып алды, сондай-ақ Африканың Қызыл теңіз жағалауы бойымен оңтүстікке қарай кеңейді, осылайша нубиялықтарға қауіп төндірді. 1272 жылы патша Дәуіт шығысқа қарай жорық жасап, Меккеге қажылық жолындағы Айдхаб портына шабуыл жасады. Нубиялық әскер қаланы қиратты, бұл "Исламның жүрегіне соққы" болды. Жауап ретінде мамлюктердің жазалау экспедициясы жіберілді, бірақ ол екінші катарактадан асып өтпеді. Үш жылдан кейін макуриялықтар Асванға шабуыл жасап, оны қиратты, бірақ бұл жолы мамлюк сұлтаны Баяр 1276 жылдың басында Каирден шыққан жақсы жабдықталған әскермен жауап берді, оған патша Дәуіттің Машкуда немесе Шеканда есімді туысы қосылды. Мамлюктер нубиялықтарды Гебель-Адда, Майнарти және ақырында Донгола шайқасында үш шайқаста жеңді. Дәуіт Нилдің ағысымен қашып, оңтүстіктегі әл-Абабқа келді, ол бұрын Алодияның ең солтүстік провинциясы болған, бірақ сол кезде өз патшалығына айналды. Әл-Абаб патшасы Дәуітті Баярға тапсырды, ол оны өлімге кесті. Крест жорықтарының арқасында Батыс Еуропа 12-13 ғасырларда христиан Нубиясының бар екенін біліп, тіпті 14 ғасырдың басында мамлюктерге қарсы тағы бір крест жорығы үшін нубиялықтармен одақтасу туралы ұсыныстар жасалды. Нубиялық кейіпкерлер крестшілер әндерінде де көріне бастады, алдымен мұсылмандар ретінде, ал кейіннен, 12 ғасырдан кейін және Нубия туралы білімнің артуымен христиандар ретінде бейнеленді. Крестшілер мен батыс зыяратшыларының бір жағынан, нубиялықтардың екінші жағынан арасындағы байланыс Иерусалимде болды, онда 12-14 ғасырлардағы еуропалық есептер нубиялық қауымның бар екенін растады, сондай-ақ, егер бірінші кезекте Мысырда болмаса, онда көптеген нубиялықтар өмір сүрді және еуропалық саудагерлер өте белсенді болды. Мүмкін, крестшілер бақылаған Кипрдегі Фамагустада нубиялық қауым да болған шығар. 14 ғасырдың ортасында паломник Николо да Поггибонси нубиялықтардың латындықтарға жақсы көңілмен қарағанын мәлімдеді, сондықтан мамлюк сұлтаны латындықтарға Нубияға баруға рұқсат бермеді, өйткені олар нубиялықтарды соғысқа баруға көндіруі мүмкін деп қорқыды, бірақ қазіргі заманғы "Барлық патшалықтардың білім кітабында" генуэздік саудагерлер Донголада болғандығы жазылған. Каср Ибримде нубиялық және итальяндық, сондай-ақ каталондық ойын карталарын араластырған мәтін табылды. Банганартиде 13 ғасырдың екінші жартысына / 14 ғасырға дейінгі провансаль тілінде жазылған жазу бар. Патша...

Макурияның асқақ мемлекеті

Таққа таласушы да, заңды мұрагер де, тіпті таққа таласу кезінде өлтірілген патша да христиан болған. Қазір Гебель-Аддада орналасқан Макурия патшалары өздерінің христиандық дәстүрлерін жалғастырды. Олар шамамен 100 км солтүстік-оңтүстікке созылған, бірақ шындығында одан да үлкен болуы мүмкін, қысқартылған мемлекетті басқарды. Мамлюктер стратегиялық тұрғыдан маңызсыз шеткері аймақта орналасқандықтан, патшалықты өз күйінде қалдырды. Бұл патшалық дереккөздерде Дотаво деп аталады. Бұрын Дотавоның Макурия соты Гебель-Аддаға көшкенге дейін Макурияның қарастырылған патшалығы болғаны жөнінде кеңінен айтылатын, бірақ қазір бұл Макурияның ежелгі нубиялық атауы екені қабылданды. Соңғы белгілі патша – Жоел, ол 1463 жылғы құжатта және 1484 жылғы жазуда еске алынған. Мүмкін, Жоел билік еткен кезде патшалық соңғы, қысқа ғана қайта жандануды бастан өткерді. Жоел патшаның қайтысы немесе тақтан түсуінен кейін патшалық құлап кеткен болуы мүмкін. Фарас соборы 15 ғасырдан кейін қолданыстан шықты, дәл сол сияқты Қаср Ибрим де 15 ғасырдың соңына қарай тастап кетілді. Гебель-Адда сарайы да 15 ғасырдан кейін қолданылмай қалды. 1518 жылы нубиялық билеуші туралы соңғы мәлімет бар, бірақ оның қайда тұрғаны және христиан немесе мұсылман болғаны белгісіз. Алайда, 2023 жылы Адам Симмонс 1520 жылдары христиан нубиялық королева Гауаның болғанын көрсетті. Османдықтар 1560 жылдары Төменгі Нубияны басып алған кезде тәуелсіз христиан патшалығының іздері табылмады, ал Фундждар Үшінші шатқастың оңтүстігіндегі Жоғарғы Нубияны иеленді.

Саяси

XV ғасырдың басында Донголаның патшасы туралы мәлімдемелер бар, ол, әдетте, мысырлық сұлтандардың ықпалынан тәуелсіз болған. Донгола қаласында оқылатын жұма намаздарында олардың есімі еске алынбаған. Бұл жаңа Донгола патшалары, болжам бойынша, арабтардың көші-қоны толқындарына тап болып, Макурияның төменгі Нубиядағы бөлінген мемлекетін жаулап алуға жеткіліксіз күшті болды. Бұрынғы Макурия аумағында, мысалы, Абу Хамедтен солтүстікке қарай Мограт аралында, христиандық нубия мәдениетін сақтап қалған шағын патшалықтар пайда болған болуы мүмкін. Тағы бір кішкентай патшалық – Кокка патшалығы, ол 17 ғасырда солтүстіктегі Осман империясы мен оңтүстіктегі Фундж арасындағы бейтарап аймақта құрылған. Оның ұйымдастырылуы мен рәсімдері христиандық дәуірдегілермен айқын ұқсастықтарды көрсетеді. Ақырында, патшалардың өзі 18 ғасырға дейін христиан дінін ұстанды. 1412 жылы Авлад Кенз Нубияны және Тебаидтан жоғарыдағы Мысырдың бір бөлігін бақылауына алды.

Этнографиялық және тілдік

Аль-Даббаның жоғары ағысындағы нубилер арабтық үлгідегі өзін-өзі тануға және араб тілін қабылдауға көшті, нәтижесінде Жаалин тайпасы пайда болды, олар Мұхаммедтің інісі Аббастың ұрпақтары екенін мәлімдеді. Жаалиндер туралы 16 ғасырдың басында Нубия арқылы саяхат еткен Давид Рубени еске салған. Қазір олар бірнеше кіші тайпаларға бөлінген: Әл-Даббадан бастап Көк және Ақ Нілдің қосылған жеріне дейін – Шайқия, Рубатаб, Манасир, Мирафаб және "нағыз Жаалин". Олардың арасында нубия тілі 19 ғасырға дейін қолданыста болды. Аль-Даббаның солтүстігінде үш нубиялық топ қалыптасты: Асван тоғаны салынып біткенге дейін Асван мен Махаррақа арасында қоныстанған Кензи, Махаррақа мен Керма арасында орналасқан Махаси және Нил аңғарындағы қалған нубилердің ең оңтүстігіндегі Данагла. Кейбір зерттеушілер Данагланы Жаалиндерге жатқызады, себебі олар да осы араб тайпасынан екендерін айтады, бірақ шындығында олар әлі де нубия тілінде, Донголави диалектісінде сөйлейді. 1330 жылға дейін Макурияның құрамында болған Солтүстік Кордофан да Аль-Даббаның жоғары ағысындағы Нил аңғарына ұқсас тілдік арабтану процесінен өтті. Тарихи және тіл біліміндегі дәлелдер жергілікті халықтың 19 ғасырға дейін негізінен нубия тілінде сөйлегенін, ал бұл тіл Нил нубия диалектілерімен тығыз байланысты болғанын көрсетеді. Бүгінде нубия тілі араб тілімен ығыстырылуда. Сонымен қатар, нубилер өздерінің христиандық нубиялық тарихын еске алмай, Аббастан тараған арабтар екенін жиі айтады.

Мәдениет

Христиандық Нубия тарихи тұрғыдан қанағаттандырмайтын, шалқары аймақ ретінде қарастырылды, себебі олардың қабірлері кішкентай болып келді және бұрынғы дәуірлердегідей қабірлік заттармен толық болған жоқ. Қазіргі ғалымдар бұл мәдени ерекшеліктерге байланысты екенін, ал макурийлердің іс жүзінде дамыған және көрнекті өнер мен мәдениеті болғанын түсіндіреді.

Тілдер

Макурияда төрт тіл қолданылған: нуб, копт, грек және араб тілдері. Нубия екі диалектіде кездесетін: солтүстіктегі Нобадия провинциясында нобин, ал Макурияның орталық аймағында донголави тілдерінде сөйленген. Бірақ, ислам дәуірінде нобиннің оңтүстік-шығыс Донгола аймағындағы шайгиа тайпасы тарапынан да қолданылғаны мәлім. Корольдік сарай донголави тілінде сөйлейтін аймақта орналасқан болса да, нобин тілін пайдаланған. Сегізінші ғасырда нобин копт әліпбиіне негізделіп жазыла бастады, бірақ әкімшілік, экономикалық және діни құжаттардың тілі ретінде 11-ші ғасырға дейін толыққанды қалыптаспады. Нобиннің дамуы Макурия мен Египетте копт тілінің төмендеуімен бірге жүрді. Нобин әдеби тіл ретінде пайда болуына дейін копт тілі ресми әкімшілік тіл болған деген пікір бар, бірақ бұл күмәнді көрінеді, себебі Макурияның орталық аймағында копт әдебиетінің ізіне тапқан жоқ. Дегенмен, Нобадияда копт тілі кеңінен таралған, тіпті ол жалпы қолданылатын тіл болған болуы мүмкін. Копт тілі сонымен қатар Египет және копт шіркеуімен байланыс құру үшін де қолданылған. Ислам дінінен қуғынға ұшыраған копттар Макурияға көшіп келген, ал нубиялық дін қызметкерлері мен епископтар Египет монастырьларында білім алған. Грек тілі, үшінші тіл ретінде, зор беделге ие болды және діни контексте қолданылды, бірақ оған сөйлейтін адамдар болмаған сияқты (орта ғасырлық Еуропадағы латын тілі сияқты). Соңында, 11-12 ғасырларда араб тілі қолданыла бастады, ол Египетпен сауда және дипломатиялық хат алмасу тілі ретінде копт тілінен озып кетті. Сонымен қатар, араб саудагерлері мен қоныс аударушылар Солтүстік Нубияда болды, бірақ соңғыларының сөйлеу тілі араб тілінен нубия тіліне біртіндеп ауысқан көрінеді.

Қабырғаға салынған суреттер

2019 жылға қарай 25 нысанда орналасқан 650-ге жуық қабырға суреттері тіркелді, ал тағы да бірқатар суреттер жариялануды күтіп тұр. Төменгі Нубияны су басуға дайындалу кезінде жасалған жедел жұмыстардың ең маңызды табыстарының бірі – Фарас соборы. Бұл ірі ғимарат құммен толығымен толтырылып, бірнеше суреттерді сақтап қалды. Макурияның басқа да бірнеше жерлерінде, оның ішінде сарайлар мен жеке үйлерде осыған ұқсас, бірақ нашар сақталған суреттер табылған, бұл Макурия өнері туралы түсінік береді. Стилі мен мазмұны Византия өнерінің күшті ықпалында болды, сонымен қатар Египеттік копт өнері мен Палестинадан да әсер алды. Көбінесе діни мазмұндағы бұл суреттер, стандартты христиандық көріністерді бейнелейді. Сонымен қатар, Киелі кітаптағы кейіпкерлерге қарағанда терісі қараңғырақ Макурия патшалары мен епископтары да суреттелген.

Керамика

Шинни Нубиялық қыш құмырасын «Африка құрлығындағы ең бай жергілікті қыш өндірісінің дәстүрі» деп атайды. Ғалымдар қыш құмыраны үш кезеңге бөледі. Адамс бойынша 550-ден 650 жылға дейін, ал Шинни бойынша 750 жылға дейінгі ерте кезеңде Рим империясының соңғы кезеңіне ұқсас, салыстырмалы түрде қарапайым қыш бұйымдары жасалған. Осы кезеңде нубиялық қыш бұйымдарының көп бөлігі Мысырдан импортталған, жергілікті өндіріс шектеулі болған. Адамс бұл сауданың 652 жылғы шапқыш шабуылмен аяқталғанын айтады, ал Шинни оны 750 жылы Омейяд әулетінің құлауымен байланыстырады. Одан кейін жергілікті өндіріс артып, Фарас қаласында ірі өндіріс орталығы құрылды. Бұл орта кезең, шамамен 1100 жылға дейін созылды, онда қыш ыдыстар гүлдер мен жануарлар бейнелерімен боялды және Омейяд және тіпті Сасанид әсері байқалды. Макурияның құлдырауымен келе жатқан соңғы кезеңде жергілікті өндіріс қайтадан төмендеп, Мысырдан импортталған қыш бұйымдарына басымдық берілді. Макурияда жасалған қыш бұйымдарының әшекейлемесі азайды, бірақ оттау температурасын жақсы бақылау арқасында түрлі түсті сазды пайдалану мүмкіндігі туды.

Әйелдердің рөлі

Христиандық нубиялық қоғам аналық желі бойынша ұйымдастырылған, әйелдер жоғары әлеуметтік статусымен ерекшеленген. Аналық мұрагерлік патша анасына және қазіргі патшаның қарындасына, болашақ патша анаға зор саяси ықпал берді. Бұл маңыздылығы заңды құжаттарда олардың үнемі кездесуімен расталады. Тағы бір әйелдердің саяси лауазымы – аста («қызы»), бұл, мүмкін, провинциялық өкілдің бір түрі болған. Әйелдер білім алуға мүмкіндік алды және Византиялық Египеттегідей, әйел-жазушылардың болғандығына куәліктер бар. Жеке жер меншігіне ерлер де, әйелдер де қол жеткізе алды, яғни олардың екеуі де жерді меншіктеп, сатып алып, сата алатын. Жерді анадан қызға беру жиі кездесетін құбылыс болды. Олар шіркеулердің демеушісі болуымен қатар, қабырға суреттерін де қолдады. Фарас соборынан табылған жазулар, қабырға суреттерінің шамамен жартысы әйелдердің қаржыландыруымен жасалғанын көрсетеді. Фарас қаласынан алынған жазу әйелдердің диакондар қызметін де атқаруға құқылы болғанын көрсетеді.

Гигиеналық

Латриналар нубиялық тұрғын үйлерде кең таралған. Доңголадағы барлық үйлерде керамикалық дәретханалар болған. Серра-Маттодағы (Серра-Ист) кейбір үйлерде керамикалық дәретханалар болды, олар кішкентай бөлмемен байланыстырылған, сыртқа қарай таспен қапталған тазалау терезесі және кірпіштен жасалған желдеткіш құбыры бар еді. Екі конусты саз бұйымдары дәретхана қағазының орнына қолданылған. Доңголадағы бір үйде су резервуарына қосылған құбырлар арқылы сумен жабдықталған, күмбезбен жабылған жуыну бөлмесі болған. Пеш суды және ауаны қыздырып, қабырғалардағы түтікшелер арқылы әсем безендірілген жуыну бөлмесіне таратқан. Хамбуколь монастырының кешенінде бу моншасы ретінде пайдаланылған бөлме болған деп саналады. Уади Абу Домдағы Газали монастырында да бірнеше жуыну бөлмелері болған болуы мүмкін.

Үкімет

Макурия – Донгола қаласында орналасқан патша билігімен құрылған монархия. Патша дін қызметкері де саналып, қасиетті обрядтарды өткізе алатын. Мұрагерлік қалай анықталғаны белгісіз. Ерте жазушылардың айтуынша, мұрагерлік әкеден балаға берілген. Алайда, 11 ғасырдан кейін Макурияның Куш елінде мыңдаған жылдар бойы қолданылып келген, інісінен сіңлісінің ұлына мұрагерлік жүйесін пайдаланғаны анық көрінеді. Шини бұл кейінгі форманың шын мәнінде бұрыннан қолданылған болуы мүмкін екенін болжайды, ал ерте араб жазушылары жағдайды дұрыс түсінбегендіктен, Макурияның мұрагерлік жүйесін өздеріне таныс нұсқада сипаттаған. 8 ғасырдың ортасынан сақталған копт дерегінде Кириакос патшаны «Макурияның православиелік нубий патшасы» және «грек патшасы» деп атайды. «Нубий» дегені – миафизит копт шіркеуін, ал «грек» – византиялық православие шіркеуін көрсетеді. 1186 жылы патша Мұса Георгий өзін «Алодия, Макурия, Нобадия, Далматия және Аксиома патшасы» деп жариялаған. Патшадан төменгі билік туралы мәлімет аз. Көптеген лауазымды тұлғалар Византиялық атақтарды қолданғандығы айтылады, бірақ олардың міндеттері толыққанды түсіндірілмейді. Қаср Ибримде табылған құжаттарға сүйенсек, Нобатия епархы Макурияға қосылғаннан кейін аталған аймақта патшаның өкілі болған. Епархтың жазбалары оның египеттіктермен сауда және дипломатиялық қарым-қатынастарды жүргізгенін көрсетеді. Алғашқы деректерде епархты патша тағайындағандығы айтылса, кейінгі деректерде бұл лауазымның мұрагерлік болып келе жатқандығы көрсетілген. Макурия элитасы ислам деректерінде «сұлтандар» деп аталған ақсүйектерден құралған. Олар сарайдағы кеңесшілер, әскери қолбасшылар және епископтар болып тағайындалған. Ислам деректерінде Макурия патшасының билігі шексіз деп айтылса да, олар өздерінің наразылықтарын ашық білдіріп, тіпті патшаны тақтан түсіруге дейін баратын күшке ие болған. Олардың ішіндегі таңдаулы ақсақалдар кеңес құрып, патшаға шешім қабылдауда көмектесетін. Ақсақалдардан өзге, патшаға кеңес беруде анасы да маңызды рөл атқарған. 1292 жылы аты белгісіз Макурия патшасы «тек әйелдер ғана патшаларды басқарады» деген мәлімдеме жасаған. Ибн Селим әл-Асвани патша өзінің тапсырмасына жауап беру алдында епископтар кеңесімен кездескенін айтады. Әл-Асвани жоғары сатқылықтандырылған мемлекет туралы жазса, басқа жазушылар Макурия он үш патшалықтың федерациясы болғандығын мәлімдейді, оның төбесінде Донголадағы ұлы патша тұрған.

Пұтқа табынушылық

Ғалымдар арасында ең көп талқыланатын мәселелердің бірі – Макурияның діні. 5 ғасырға дейін Мереоның ежелгі діні күшті болып қала берген сияқты, тіпті ежелгі египеттік дін, оның Египеттегі баламасы, жойылып кеткенімен. 5 ғасырда нубилер египеттік христиандар негізгі храмдардың бір бөлігін шіркеулерге айналдыруға тырысқанда, Египетке шабуыл жасауға дейін барды. Нуби халқының бір бөлігі 10 ғасырға дейін әлі де бұтқа табынушы болып қалған сияқты, себебі әл-Асвани былай деп хабарлады: "[Олардың] кейбірі Жаратушыны білмейді және Күнге және Күнге табынады; ал кейбіреулері өздеріне ұнаған нәрсеге, ағаштарға немесе жануарларға табынады".

Христиандық

Бұл кезеңде археологиялық дәлелдер Нубияда көптеген христиандық әшекейлерді тапты, және кейбір ғалымдар бұл төменнен дінге өтудің басталып кеткенін көрсетеді деп санайды. Басқалары бұл бұйымдар Нубиядағы сатып алушылардың емес, Мысырдағы өндірушілердің сенімін көрсететінін айтады. Дінтұрғандардың бір бөлігі 6 ғасырдағы миссионерлік сапарлармен бірге дінге өтті. Византия империясы патшалықтарды Халкедон христиандығына көндіру үшін ресми делегация жіберді, бірақ императрица Феодора бұл делегацияны кейінге шегеріп, Миафизиттер тобының алдымен келуіне мүмкіндік берді деген хабар бар. Иоанн Эфестік монофизиттер Нобатия және Алодия патшалықтарын сәтті дінге көшірді, бірақ Макурия қарсылық көрсетті. Иоанн Бикларумның айтуынша, Макурия кейін Византияның қарсылас христиан дінін қабылдады. Археологиялық деректер жаңа діннің ресми қабылдануы нәтижесінде дінге тез өтуге нұсқаған сияқты. Мыңжылдықтар бойы сақталған, әсем қабірлер салу және өлгендермен бірге қымбат заттарды жерлеу сияқты дәстүрлер тоқтатылды, ал аймақтағы храмдар шіркеулерге айналдырылды. Көп ұзамай, барлық қала мен ауылға шіркеулер салынды. Осыдан кейін Макурия христиандығының нақты бағыты көп дау тудырды. 710 жылға қарай Макурияның ресми түрде копт дініне өткені және Александрия копт патриархына адал болғаны белгілі болды; Макурия патшасы Александрия патриархын қорғаушы болды және кейде оны қорғау үшін әскери араласатын, мысалы, 722 жылы Кириакос істегендей. Осы кезеңде мелкиттік Макурия копт Нобатиясын сіңіріп алды, тарихшылар ұзақ уақыт бойы жаулап алған мемлекеттің неліктен өзінің қарсыласының дінін қабылдағанын ойлады. Мысырлық копт әсері аймақта күштірек болғаны және Византияның күші әлсірегені анық, бұл да рөл атқарған болуы мүмкін. Тарихшылар бұл мелкит/копт бөлінісінің соңы болды ма, жоқ па деген мәселеде де келіспейді, себебі мелкит азшылығы патшалықтың соңына дейін сақталғандығы туралы деректер бар.

Діннің инфрақұрылымы

Макурия шіркеуі жеті епископтыққа бөлінді: Калабша, Купта, Каср Ибрим, Фарас, Сай, Донгола және Сюэнкур. Эфиопиядан өзгеше, ұлттық шіркеу құрылмаған сияқты, және барлық жеті епископ Александрия копт патриархына тікелей бағынышты болды. Епископтарды патриарх тағайындаған, король емес, бірақ олардың көпшілігі египеттіктер емес, жергілікті нубиялықтар болған көрінеді.

Монастықтың

Мысырдан өзгеше, Макурияда монахтыққа көптеген дәлелдер жоқ. Адамсқа сәйкес, монахтық екеніне нақты сенімді болатын археологиялық орындар үш ғана. Олардың үшеуі де салыстырмалы түрде кішкентай және копттық сипатта, сондықтан оларды жергілікті макуриялықтар емес, египеттік қашқынтар салған болуы мүмкін. 10/11 ғасырдан бастап нубиялықтардың Египеттің Уади-Эль-Натрун алқабында өз монахтығы болған.

Ислам діні

Бақт Макурияға саяхаттайтын мұсылмандардың қауіпсіздігіне кепілдік берді, бірақ олардың патшалықта қоныстануына тыйым салды. Алайда, бұл талап толық сақталмады: мұсылман көшіп келушілері, көбінесе саудагерлер мен қолөнершілер, 9-шы ғасырдан бастап Төменгі Нубияға қоныстанғандығы және жергілікті тұрғындармен араласып, Батн-эль-Хаджарға дейін шағын мұсылман халқының негізін қалады. Қаср Ибримдегі араб құжаттары бұл мұсылмандардың өздерінің қоғамдық сот жүйесі болғанын растайды, бірақ олар Нобатия эпархын өзінің үстемдігіндегі билік еткен тұлға ретінде қарады. Олардың өз мешіттері болған болуы мүмкін, бірақ археологиялық зерттеулерде ешқайсысы анықталған жоқ, мүмкін Гебель-Аддада болған. Донголада мұсылмандардың саны 13-шы ғасырдың соңына дейін арта қоймады. Осы мерзімге дейін мұсылман тұрғындары саудагерлер мен дипломаттармен шектелді. 10-шы ғасырдың аяғында әл-Асвани Донголаға келгенде, Бақтта талап етілсе де, мешіт болған жоқ; ол және тағы 60-қа жуық мұсылман қаланың сыртында намаз оқуға мәжбүр болды. 1317 жылы Абдалла Баршамбуның тақ залын мешітке айналдыруымен мешіт туралы сенімді мәліметтер пайда болды. Исламдағы джизя – мұсылман емес халқынан алынатын салық 1276 жылғы мамлюктардың шапқынынан кейін орнатылды және Абдалла Баршамбудан бастап Макурияны мұсылман патшалары мерзім-мерзіммен басқарып келсе де, нубиялықтардың көпшілігі христиан дінін ұстанды. Нубияның толық исламдануы 14-шы ғасырдың соңында, исламды таратуға келген алғашқы мұсылман ұстаздарымен басталды.

Экономика

Макуриядағы негізгі экономикалық қызмет – егіншілік болды, шаруалар жылына бірнеше рет арпа, тары және құрма өсірді. Қолданылған әдістер, әдетте, мыңдаған жылдар бойы қолданылып келген тәсілдермен ұқсас болды. Нил өзенінің жағасындағы, жыл сайынғы су тасқынынан тыңайтылатын, жақсы суарылатын шағын жерлер орналасқан. Маңызды технологиялық жетістіктердің бірі – римдік кезеңде пайда болған және өнімділікті арттыруға, халық тығыздығын ұлғайтуға көмектескен, өгіздермен қоздырылатын су доңғалағы – сақия болды. Елді мекендердің орналасуы жердің жеке учаскелерге бөлінгенін көрсетеді, бұл феодалдық жүйеге тән емес. Шаруалар күнде кептірілген кірпіштен салынған үйлерден тұратын шағын ауылдарда тұрды. Маңызды өнеркәсіптердің қатарында Фарас қаласындағы керамика өндірісі және Донгола қаласындағы тоқыма өндірісі болды. Жергілікті шағын өнеркәсіптерге былғары өңдеу, металл өңдеу, сондай-ақ пальма талшығынан себеттер, кілемдер және сандалдар жасау кірді. Макурияның шығысындағы Қызыл теңіз төбелеріндегі алтын кендері де маңызды болды. Малдың экономикалық маңызы зор еді. Оларды өсіру және сату орталық басқарумен реттелген болуы мүмкін. Ескі Донголадан табылған 13 ғасырға жататын ірі қара мал сүйектерінің көп саны, Макурия экономикасын әлсіретуге тырысқан шабуылдаушы мамлюктер жасаған жаппай қырғынды көрсетеді. Макуриядағы сауда көбінесе тауар айырбасы арқылы жүзеге асырылды, себебі мемлекет ешқашан валюта енгізбеген, бірақ египеттік монеталар солтүстікте кеңінен қолданылды. Макурияның Египетпен саудасы үлкен маңызға ие болды. Египеттен түрлі-түрлі сәндік және өнеркәсіптік тауарлар әкелінді. Макурияның негізгі экспорттық тауары – құлдар еді. Солтүстікке жіберілген құлдар Макуриядан емес, Африканың оңтүстігінен және батысынан келген. Макурияның Африканың басқа аймақтарымен сауда және қарым-қатынасы туралы мәліметтер аз. Батыс аймақтарымен, әсіресе Кордофанмен байланыс пен саудаға қатысты археологиялық деректер бар. Сонымен қатар, Дарфур және Канем-Борнумен байланыс болуы мүмкін, бірақ оны растайтын деректер шектеулі. Макурия мен оңтүстік-шығыстағы христиандық Эфиопия арасында маңызды саяси қарым-қатынастар болған сияқты. Мысалы, 10 ғасырда Георгий II сол кездегі аты-жөні белгісіз билеушінің игілігі үшін сәтті араласып, Александрия патриархы Филофейді Эфиопия православие шіркеуі үшін абунаны, яки митрополитті тағайындауға көндірді. Дегенмен, екі христиан мемлекеті арасындағы басқа да өзара әрекеттестік туралы деректер аз.