Кіріспе

Астер тұқымдасына жататын гүлді өсімдік (Asteraceae), Солтүстік Американың орталық және шығыс бөлігіне тән. Бұрынғы атауы Aster novae angliae болған, қазірде астер тұқымдасының (Asteraceae) гүлді өсімдігі, Солтүстік Американың орталық және шығыс бөлігінде өседі. Көбінесе , , немесе деп аталады. Бұл көп жылдық, шөптесін өсімдік, әдетте 0,6-1,5 метр биіктікте және 0,3-0,6 метр енінде болады. Гүлдері көбінесе терең күлгін түсті, 100-ге дейін сәулелі гүлшоғырынан тұрады, олар сирек қызғылт немесе ақ түсті болады. Бұл гүлдер гүлдің ортасын қоршап тұрады, ол да дәл сонша кішкентай сары дискі гүлдерінен құралған. Өсімдік табиғи түрде топтасып өседі, бір нүктеден бірнеше тік сабақ шығады. Сабақтары жуан, түкті және көбінесе бұтақталмайды. Түйіні жоқ, найза тәрізді жапырақтары сабақты құлаққа ұқсас қосымшалармен қысып тұрады, ал төменгі сабақ жапырақтары гүлдену кезінде көбінесе кеуіп қалады. Жаңа Англия астері әдетте ылғалды жерлерде өседі, бірақ құрғақ топырақтан немесе құмнан да табылған. Тамыздан қарашаға дейін гүлдейтін, көбінесе табиғи түрде қорғалатын осы түрдің тұқымдары мен нектары құстар, аралар және көбелектер сияқты көптеген жануарлар үшін маңызды. Ол Еуропа, Орталық Азия, Испаньола, Жаңа Зеландия және Солтүстік Американың кейбір батыс штаттары мен провинцияларына әкелінген. Жаңа Англия астері мен ақ астраның (Symphyotrichum ericoides) табиғи гибрид түрі Symphyotrichum × amethystinum деп аталады және ол көбінесе аметист астері деп танылады. Ол екі ата-анасы бір-біріне жақын орналасқан жерлерде өсе алады. Symphyotrichum novae angliae-нің шамамен 50 түрі бар, оның ішінде "Брансуик", "Хелен Пиктон" және "Джеймс Ричи" сияқты марапатталған сорттары да бар. Оны чероки, ирокездер және потаватоми сияқты американдықтар көптеген ауруларды емдеу үшін қолданған.

Сипаттама

Жаңа Англия астері - топталып өсетін көпжылдық және шөптесін өсімдік. Әдетте оның биіктігі мен ені аралығында болады. Кейде ол биіктікке дейін жетеді. Ол цеспитозды, яғни бір нүктеден бірнеше тік сабақтар шығып, топтасып өседі. Сабақтары қалың және көбінесе бұтақталмайды. Сабақтарының және жапырақтарының жоғарғы бөліктері, сондай-ақ гүлдің кейбір бөліктері "сабақты бездер" деп аталатын ұсақ сабақшалардағы ұсақ бездермен жабылған.

Тамырлары, сабақтары мен жапырақтары

Тамырлары қалың, ағаш тәрізді болып келеді, кейде түйінді бөліктерімен бірге. Көбінесе тамырдан бірден беске дейін мықты, тік, түкті сабақтар өседі. Олар қоңыр немесе қызғылт түсті болуы мүмкін, жоғары жағында безді сабақтары көп. *Symphyotrichum novae angliae* ашық жасылдан қоңыр жасылға дейін, жұқа және көбінесе қатты, кезектесіп орналасқан, қарапайым жапырақтары бар. Бұл жапырақтар тамырдың түбінде, сабақтарда және гүл шоғының бұтақтарында кездеседі, олардың барлығы өсімдікте қай жерде орналасқандығына қарамастан, әдетте бірдей сүйір жапырақ пішінді болады. Бірақ, негізгі (төменгі) жапырақтары шпатель тәрізді немесе кейде кері сүйір жапырақ пішінді болып келеді – осы жапырақтар ерекшеленеді. Өсімдік гүлдеген кезде төменгі сабақтағы жапырақтар көбінесе кеуіп немесе түсіп қалады. Жапырақ шеттері кейде бүтін, яғни тістері немесе тілімдері жоқ тегіс шеттерге ие, немесе кірпікшелі, яғни шеттерінде ұсақ түктермен жиектелген. Олар сабақсыз, құлақша тәрізді қосымшаларымен сабақты қысып тұрады. Жапырақтардың мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, негізгі және жоғарғы (ең биік) жапырақтары әдетте сабақтың ортасындағы жапырақтардан кішірек болады. Негізгі жапырақтары сирек түкті және 2–6 см енінде болады. Сабақ жапырақтары әдетте сүйір ұштарға ие, ұзын немесе сопақша пішінді және екі жағында да безді сабақтары бар. Олардың ұзындығы 5–10 см. Жоғарғы жапырақтары кері сүйір жапырақ пішінді, сондай-ақ безді және жұмсақ түкті. Жоғарғы жапырақтарының ұзындығы 3–8 см, ені 6–15 мм.

Гүлдер

Symphyotrichum novae angliae – жаздың соңында және күзде гүлдейтін көп жылдық өсімдік, гүлдері кейбір аймақтарда тамыз айында, ал басқаларында қараша айында ашылады. Гүлшоғырлары paniculo corymbiform түрінде орналасқан, оларды "cymose corymbs" деп те атайды. Бұл гүлшоғырларында көптеген жапырақтар болады және тығыз орналасқан, әдетте әр кішкентай бұтағының ұшында бір гүл шоғыры орналасады. Ашық гүлдің диаметрі 5 см-ге дейін жете алады.

Инволюктер және филларилер

Астерацея тұқымдасының барлық өкілдерінің гүлшоғырлары сыртынан "филларий" деп аталатын шағын, арнайы жапырақтардан тұрады, олар бірігіп гүл басындағы жеке гүлдерді қорғайтын ораманы құрайды. S. novae angliae-нің инвульверлері қоңырау тәрізді немесе жарты шар тәрізді болып келеді және әдетте 7–9 мм ұзындықта болады. Филярийлер жайылып, көбінесе иіліп тұрады және сабақша бездермен жабылады. Олар 3–5 (кейде 6-ға дейін) шамамен бірдей қатарға орналасқан.

Гүлділер

Әр гүлдің басы шамамен бір-бірдей мөлшерде сәулелі гүлшоғырлар мен дискілі гүлшоғырлардан құралған, сәулелі гүлшоғырлар тозаңды бірінші болып қабылдайды және дискілі гүлшоғырлардан ұзақ болады. 40–100 сәулелі гүлшоғыр бір, екі немесе бірнеше қатарда өседі және көбінесе терең күлгін, сирек қызғылт немесе ақ түсті болады. Олардың ұзындығы 10–20 мм, ені 0,8–1,3 мм шамасында. Симфиотрикум туысына жататын сәулелі гүлшоғырлар тек аналық, әрқайсысында торап (стиль, мойынша және жұмыртқалық) бар, бірақ аталық жоқ; осылайша, сәулелі гүлшоғырлар тозаңды қабылдайды және әрқайсысы тұқымға айнала алады, бірақ тозаң шығармайды. Дискілерде 50–110 гүлшоғыр бар, олар сары түспен басталып, кейін күлгін түске өтеді. Әрбір дискілі гүлшоғырдың орташа тереңдігі 4,5–5,5 мм және 5 біріккен тілшеден тұрады, олар жиынтығында "күлте" деп аталады, ол 5 бөлікке ашылады. Симфиотрикум туысына жататын дискілі гүлшоғырлар екі жынысты, әрқайсысында еркек (аталық, тозаңдық және жіпше) және аналық репродуктивтік мүшелері бар; осылайша, дискілі гүлшоғыр тозаң шығарады және тұқымға айнала алады.

Жемістер

Symphyotrichum novae angliae жемісі – тұқым, нағыз ахена емес, бірақ ахенаға ұқсас, бірақ тостаған қабығымен қоршалған ципсела. Бұл Asteraceae тұқымдасының барлық өкілдеріне тән. Тозаңданудан кейін олар доғал қызғылт немесе қоңыр түске айналады, сопақ немесе кері сопақ пішінді, қысылмаған, ұзындығы 1,8–3 мм, ені 0,6–1 мм және 7–10 тілімшелі болады. Оларда сондай-ақ "паппи" деп аталатын, ақшыл немесе қызғылт реңді, ұзындығы 4,5–6 мм түктер де бар.

Хромосомалар

S. novae angliae-нің моноплоидты саны (негізгі саны деп те аталады) бес хромосоманы құрайды. Бұл түр диплоидты және оның жалпы хромосома саны 10.

Тарих және сыныптау

Түрдің базиономы (алғашқы ғылыми атауы) — және оның көптеген таксономиялық синонимдері бар. Оның атауы авторлық көрсетілімдермен бірге Symphyotrichum novae angliae. 1753 жылы швед ботанігі Карл Линней бүгінде S. novae angliae деп білетінін ресми түрде сипаттады. Бұл түр Virgulus кіші түріне жататын Symphyotrichum туысының мүшесі. Ол Grandiflori бөліміне жатқызылған, кейде Polyligulae бөлімшесіне бөлінеді. Сондай-ақ, ол жеке Polyliguli бөліміне де бөлінген. Көрсетілген кладограмма осы түр үшін Polyliguli бөлімінің шекарасын ұстанады. Гүл түсімен ерекшеленетін бірнеше сорттары мен формалары сипатталған, бірақ олар көбінесе танылмайды және түрдің таксономиялық синонимдері саналады. S. ericoides-пен F1 гибридтесу осы екі түрдің ареалдары беттесетін жерлерде мүмкін. Symphyotrichum × amethystinum (аметист астер) деп аталатын гибрид көбінесе ата-ана түрлерінің аралық белгілерін мұраға алады. S. novae angliae-мен басқа гибридтер тіркелмеген.

Этимология

Симфиотрикум сөзінің түбірі грек тіліндегі "симф" – "бірге келу" және "трихум" – "шаш" деген мағынаны білдіреді. "Novae angliae" түрінің атауы "Жаңа Англия" деп аударылады, ал "Michaelmas daisy" халықтық атауы, осы түрді қоса алғанда, әртүрлі астерлердің 29 қыркүйектегі Сент-Михаил мерекесіне дейін гүлдеу тенденциясынан туындаған. Бұрынғы "Aster" туысының атауы көне грек сөзі "wikt:ἀστήρ (astḗr)" – "жұлдыз" деген мағынадан шыққан, бұл гүлдің пішінін көрсетеді. "Астер" сөзі гүлдің жұлдызға ұқсас екенін сипаттау үшін 1542 жылы неміс дәрігері және ботанигі Леонхарт Фукстің "De historia stirpium commentarii insignes" кітабында қолданылған. "Wort" жұрнағын қолданатын Astereae түрлерінің ескі халықтық атауы – "жұлдызша", сондай-ақ "жұлдызша" немесе "жұлдызша" деп те жазылады. Бұл атаудың алғашқы қолданысын Фукстің сол еңбегінде "Sternkraut" деп табуға болады, ол неміс тілінен аударғанда "жұлдыз шөбі" (Stern Kraut) деген мағынаны береді. "Жұлдыз шөбі" атауын 1789 жылы Aiton өзінің "Hortus Kewensis" еңбегінде "Aster novae angliae" үшін қолданған. Ол бұл еңбегінде "New England cluster'd star wort" және "New England panicl'd star wort" деген халықтық атауларды да пайдаланған.

Жергілікті

Жаңа Англия астері АҚШ-тың орталық және солтүстік-шығыс бөліктерінде, сондай-ақ Канаданың оңтүстік-шығысында, Манитобадан оңтүстікке Луизианаға және шығысқа Мэнге дейін табиғи түрде өседі. Ол АҚШ-тың көп бөлігінде, әсіресе оңтүстік-шығысында және Солтүстік Американың солтүстік орманды аймақтарында кездеспейді. Негізгі ареалының батысында, мысалы, Нью-Мексикода және Оңтүстік Дакотаның Блэк Хиллз аймағында шашыраңқы популяциялар табылады.

Кірісі

Кең таралған өсірудің нәтижесінде, енгізілген популяциялар Солтүстік Американың басқа да аймақтарында кездеседі, оның ішінде Монтана, Орегон, Юта, Вашингтон және Вайоминг штаттарында. Бұл түр Новая Шотландияда табылған және өсіруден қашып кеткен болуы мүмкін деп есептелген, бірақ 2021 жылдан бері ол сол аймақтың туаған түрі деп саналады. Британдық Колумбияда ол эфемерлі түр ретінде қарастырылады, 1993 және 1994 жылдары Ванкувер маңында тіркелген, бұл теміржол вагондары мен бақша қалдықтарынан тарағанын көрсетеді. Жаңа Англия астері Еуропаның көп бөлігінде, Орталық Азияның кейбір аймақтарында, Хиспаниола аралында және Жаңа Зеландияда кеңінен табиғатта тараған.

Тіршілік ету ортасы

S. novae angliae ашық, көбінесе ылғалды орталарда кездеседі, оның ішінде шалғындықтар, далалар, батпақтар, сортаңдар, орман шеттері, сондай-ақ жол жиектері және бұрынғы егістік жерлер сияқты адам әрекетінен өзгерген жерлерде өседі. Табиғи өсетін жерінде, ол негізінен ылғалды, карбонатты топырақта өседі, ал ареалының батыс бөлігінде көбінесе батпақты, сулы жерлерді ұнатады. Америка Құрама Штаттарының ылғалды алқап өсімдіктерінің ұлттық тізімінде (NWPL) барлық ылғалды алқап аймақтарында "Факультативті ылғалды алқап" (FACW) деп жіктеледі, яғни ол көбінесе ылғалды алқаптарда кездеседі, бірақ оған міндетті түрде қажет емес. Мысалы, Онтарионың оңтүстігіндегі Ниагара түбегінде құрғақ және құмды топырақта өсетіні анықталды. Ол pH 5–7 аралығындағы топырақта ең жақсы өседі.

Экология

Symphyotrichum novae angliae флористикалық сапаны бағалауда (FQA) консервативтілік коэффициенттеріне (C мәндері) ие, олар бағалау аймағына байланысты 0-ден 8-ге дейін өзгереді. C мәні неғұрлым жоғары болса, түрдің бұзылуларға төзімділігі соғұрлым төмен, ал оның алдын-ала орналасу кезеңінен қалған табиғи қоғамда өсу ықтималдығы соғұрлым жоғары. Мысалы, Дакота штатында S. novae angliae-нің C мәні 8-ге тең, яғни оның популяциялары азаматтық экологиялық бұзылулармен жоғары сапалы табиғи аймақтарда кездеседі, бірақ кейбір уақыттық бұзылуларға төзімді. Керісінше, Массачусетс, Нью-Йорк және Род-Айленд штаттарының Атлантикалық жағалауындағы қарағайлы далалары үшін 1-ге тең C мәні берілген, бұл оның сол экоөңірдегі жерлерде болуы қалған мекендеу ортасына аз немесе ешқандай сенімділік бермейді дегенді білдіреді.

Аңтауыштар мен азық іздеушілер

S. novae angliae тұқымы әнші құстар үшін күз және қыс айларында маңызды тамақ көзі болып табылады. Бұған қоса, өсімдікке көптеген нектармен қоректенетін жәндіктер келеді, олардың ішінде көбелектер, түнгі көбелектер, құмырсқалар, шыбықтар және аралар бар. Өсімдік ұзын тілді шұңғырлардың көп қонағына айналады, соның ішінде алтын солтүстік шұңғыры (Bombus fervidus) және жартылай қара шұңғыр (Bombus vagans), ал қысқа тілді түрлері сирек келеді. Кейбір аралар нектармен қатар тозаң да жинайды, мысалы, кең қолды жапырақ кескіш ара (Megachile latimanus) және Дрюридің ұзын мүйізді арасы (Melissodes druriellus).

Құрт-құмырсқалар

Rhopalomyia astericaulis деген сасық шыбығы осы түрде 2 см-лік сабақ ісігін тудырады. Жапырақ ішін жейтін жәндіктерге қоңыздар (Sumitrosis inaequalis, Systena hudsonias және Microrhopala xerene) мен шыбықтар (Agromyza curvipalpis, Agromyza platypera, Napomyza lateralis және Phytomyza albiceps) кіреді. Горгон шашкасы (Chlosyne gorgone) көбелегінің күйісі Жаңа Англия астерімен қоректенеді. Exema canadensis жапырақ қоңызы S. novae angliae-де көбейеді.

Саңырауқұлақтар

Бұл түрге әсер ететін саңырауқұлақтардың ішінде Basidiophora entospora (жапырақ майысуы) және Erysiphe cichoracearum (ұн тәрізді шөкпе) саңырауқұлақтары, сондай-ақ Gibberidea heliopsidis қара түйін саңырауқұлағы бар. Жапыраққа дақ тудыратын саңырауқұлақтарға Discosphaerina pseudhimantia және Placosphaeria haydeni (екеуі де қара дақтар жасайды), сонымен қатар Ramularia asteris, R. macrospora және Septoria atropurpurea жатады, соңғысы күлгін түсті дақтар тудырады. S. novae angliae-де екі түрлі тотығу тіркелді: қоңыр тотығу Puccinia asteris және қызыл тотығу Coleosporium asterum.

Қорғау

2021 жылы NatureServe S. novae angliae-ні бүкіл әлем бойынша қауіпсіз (G5) деп тіркеді; Оклахома штатында жойылып кетуі мүмкін (SX); Саскачеван, Джорджия, Оңтүстік Каролина және Вайоминг штаттарында өте қауіпті (S1); Колорадо штатында қауіпті (S2); ал Солтүстік Каролина штатында осал (S3) деп белгіледі.

Дәрілік

Symphyotrichum novae angliae әр түрлі емдік мақсаттарда қолданылған. 1828 жылы «Medical Flora» еңбегінде француз ботанігі Константин Самуэль Рафинеск оның терінің бөртпелерін, соның ішінде урушиолдың әсерінен туындаған контактты дерматитті, яғни уытты плющ пен уытты сумақтың салдарынан пайда болған тері ауруларын емдеу үшін қолданылуы туралы былай деп жазды: «А. novanglia ішкі қайнату түрінде, ал сыртқы қолдану үшін күшті қайнату түрінде көптеген тері ауруларында қолданылады: ол сондай-ақ Rhus немесе Shumac салдарынан теріде пайда болатын уытты жағдайды да жояды». Солтүстік Американың жергілікті халықтары арасында чероки тайпасы тамырдан жасалған балаусаны ауруды емдеу үшін, тамырдан жасалған тұндырманы іш өткізуге, өсімдіктің тұндырмасын қызбаға қарсы, ал тамырдан шығатын сөліні мұрынның қабынуына (катарар) қарсы қолданған. Мескваки және Потаватоми тайпалары екі тайпа да адамдарды қайта тірілту үшін бұл өсімдікті қолданған: Месквакилер – түкірту арқылы, ал Потаватомилер – дезинфекциялау арқылы. Ирокездер өсімдіктің қайнатылған тұндырмасын әлсіз теріге, ал тамыры мен жапырақтарын қызбаға қарсы ем ретінде қолданған. Олар осы өсімдікті махаббат эликсирі ретінде де пайдаланған. Мохаук тайпасы мен Ирокездер аналарындағы ішек қызуын емдеу үшін басқа бір өсімдіктің тамырларымен бірге өсімдіктің толық тұндырмасын қолданған. Ожибве тайпасы аңдарды тартып алу үшін түтін шығару үшін түбірді құбырға салып тартқан.

Бағбандық

70-тен астам сортты дамытуға қол жеткізілді, ал 2019 жылға қарай шамамен 50-і саудаға түсті. S. novae angliae сорттарының биіктігі аралығында өседі, бірақ "Purple Dome" сорты осыдан ерекшеленеді. 1710 жылы Еуропаға әкелініп, ұзақ жылдар бойы осы құрлықта өсірілген Жаңа Англия астері Солтүстік Америкада тек соңғы кезде ғана кеңінен таралды. 2020 жылға қарай Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін (AGM) сыйлығын 12 сорт иеленді, олардың ішінде 'Брансуик' (ақшыл қызғылт), 'Хелен Пиктон' (күлгін), 'Джеймс Ричи' (қою қызғылт) және 'Роза Сигер' (күл түсті қызғылт) сорттары бар.