Кіріспе

ЕО ұрыс тобы (EU BG) – Еуропалық Одақтың (ЕО) Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясатына (ОҚҚС) сәйкес келетін әскери құрама. Көбінесе мүше мемлекеттердің коалициясының үлесімен құрылатын, он сегіз ұрыс тобының әрқайсысы батальондық құрамдағы күштен (1500 сарбаз) және оларды қолдаушы элементтерден тұрады. Сарбаздар мен техника "жетекші елдің" басшылығымен Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттерінен тартылады. 2004 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан бұл жоспарларды қолдап, ұрыс топтарының БҰҰ-ға дағдарыстық ошақтармен күресуге көмектесудегі құндылығы мен маңыздылығын атап өтті.

Бастапқы жағдай (1999-2005)

Еуропалық одақ құрамында көпұлтты, батальондық құрамдағы бірлескен қарулы бөлімшелер құру туралы идея алғаш рет 1999 жылдың 10-11 желтоқсанында Хельсинкиде өткен Еуропалық кеңес саммитінде қойылды. Кеңес 2003 жылғы Басты мақсатты белгілеп, мүше мемлекеттердің шағын күштерін жоғары дайындық деңгейінде ұстауы қажетті жылдам ден қою қабілетінің қажеттігін нақтылады. Бұл идея 2003 жылдың 4 ақпанында Ле-Тукеде өткен Франко-Британ саммитінде қайта айтылды, онда жылдам ден қою қабілетін арттыру қажеттігі басымдық ретінде аталып, "соның ішінде 5-10 күн ішінде құрлық, теңіз және әуе күштерін алғашқы рет орналастыру" мәселесіне ерекше назар салынды. Бұл "2010 жылға арналған Басты мақсат" бағдарламасында да маңызды деп танылды. 2003 жылғы "Артемида" операциясы Еуропалық одақтың жылдам әрекет етуін және күштерді қысқа мерзімде орналастыруын көрсетті – Еуропалық одақ үш апта ішінде дағдарысты басқару тұжырымдамасынан операцияны бастауға дейін жетті, содан кейін күштерді толық көлемде орналастыруға тағы 20 күн жұмсалды. Оның табысы болашақтағы жылдам ден қою операцияларының үлгісін берді, бұл идеяны практикалық тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік жасады. Сол жылдың қарашасында өткен Франко-Британ саммитінде операция тәжірибесіне сүйене отырып, Еуропалық одақтың БҰҰ сұранысы бойынша 15 күн ішінде күш жөнелтуге дайын және қабілетті болуы керек екені айтылды. Ол "шамамен 1500 құрлық әскерінен және қызметкерлерден тұратын, бір мемлекет немесе көпұлттық күштер тобы арқылы ұсынылатын "Батальондық топ" мөлшеріндегі күштер" қажеттігін атап көрсетті. 2004 жылдың 10 ақпанында Франция, Германия және Ұлыбритания "Батальондық топ" тұжырымдамасын баяндайтын құжат жариялады. Құжатта "Артемида" операциясына негізделген, автономды, шамамен 1500 адамнан тұратын және 15 күн ішінде орналастырыла алатын бірнеше топтар қарастырылды. Бұл топтар негізінен БҰҰ-ның жедел сұраныстарын орындау үшін құрылатын болып, нақты міндеттерге жылдам бейімделуге қабілетті болар еді. Олар, мысалы, БҰҰ немесе БҰҰ мандатымен әрекет ететін аймақтық бейбітшілік сақтаушы күштерінің келуіне дейін, көпірлік операцияларды жүргізуге және топты дайындауға баса назар бөлер еді. Жоспар 2004 жылы барлық топтармен бекітілді және сол жылдың қарашасында алғашқы он үш Батальондық топ тиісті қабілеттермен жабдықталды.

Ерте дамуы (2005-2015 жылдар)

2005 жылдың 1 қаңтарынан бастап ұрыс топтары бастапқы операциялық мүмкіндікке ие болды; толық операциялық мүмкіндікке 2007 жылдың 1 қаңтарында қол жеткізілді. Еуроодақтың мүше мемлекеттері бастапқыда тізімді толтыруға белсенділік танытса да, қатысушы мемлекеттердің өзінің қаржысын өтеуі, әсіресе шағын мемлекеттер үшін үлкен жүк болды, бұл оларды тартындырды. Сонымен қатар, көптеген Еуроодақ мүше мемлекеттері ISAF және НАТО-ның жедел әрекет тобы сияқты бірнеше міндеттемелерді бір уақытта орындауға тиіс болды. Бұған қоса, Еуроодақ ұрыс топтары саяси шешімдердің кешігуіне байланысты ешқашан қолданылмады (бірақ әртүрлі сарапшылардың пікірінше, 2006 және 2008 жылдары Конго Демократиялық Республикасында және 2011 жылы Ливияда қолданылуы мүмкін немесе қажет болған бірнеше жағдай болды), нәтижесінде дайындық тізіміндегі олқылықтар артты. Ортақ қаржыландыру және нақты қолдану осы мәселелерді шешуге көмектеседі.

MPCC, EDF және PESCO (2016-2020)

2016 жылдың 23 маусымында Brexit референдумы Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуына дауыс берумен аяқталды. Ұлыбритания мен Франция ЕО ішіндегі ең ірі әскери державалар болғандықтан, бұл жалпы еуропалық қорғаныс үшін қол жетімді күштерді айтарлықтай азайтуды білдірді. 28 маусымда Жоғарғы өкілі Федерика Могерини Еуропалық одаққа мүше мемлекеттер арасындағы қатаң әрі қарай Еуропалық әскери интеграцияны қамтамасыз ету үшін жаңа жоспарды – қауіпсіздік және сыртқы саясат жөніндегі жалпы Еуропалық одақ стратегиясын ұсынды. Бұл жоспарға миссияларды жоспарлауда, әскерилерді даярлау мен жаттығуларда, сондай-ақ Еуропаның қорғаныс өнеркәсібін дамытуда ынтымақтастықты күшейту кірді. Әсіресе, Еуропалық одақ әскери топтары үшін жоспарда олардың тез орналасуына кедергі келтіретін кедергілерді жою көзделді, мысалы, Еуропалық әскери штабтың болмауы. НАТО көптеген ЕО елдері үшін ең маңызды қорғаныс ұйымы болып қала беретінін атап өткен Могерини, қажет болған жағдайда қауіпсіздік мәселесінде "автономиялы" әрекет етуге мүмкіндік болуы керектігін айтты. Ол Еуропаның дипломатиялық және даму рекордына сілтеме жасап, "Жұмсақ күш жеткіліксіз" деді және әлемдегі қауіпсіздіктің төмендеуіне, әсіресе Brexit-тен кейін, ортақ іс-қимылға бұрынғыдан да көбірек қажет екенін мәлімдеді. 2016 жылғы 14 қарашада 56 Еуропалық сыртқы істер және қорғаныс министрлері қауіпсіздік және сыртқы саясат жөніндегі жалпы Еуропалық одақтың стратегиясына келісті. Бұл Еуропадан тыс қақтығыс аймақтарында, мысалы, БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштері келгенге дейін, азаматтық және әскери операцияларды әуеден қолдаумен, Еуропалық одақтың жауынгерлік топтарын тез орналастырудың жаңа мүмкіндіктерін қамтиды. Могерини стратегия "еуропалық армия емес" немесе "НАТО-ның көшірмесі" емес екенін айтқанмен, Еуропалық министрлердің шешімдеріне АҚШ президенті Дональд Трамптың жақында өткен президенттік сайлауының әсері болды. Брекзит пен Трамптың сайлануымен қатар, Ресейдің әскери экспансионизмі мен Еуропадағы көшіп-қону дағдарысы да оларды ынталандырып, салыстырмалы түрде оңай келісімге келді, бұл талдаушылар үшін үлкен жетістік саналды. 2017 жылғы 6 наурызда сыртқы істер және қорғаныс министрлері Брюсселде шетелдегі әскери оқу миссиялары үшін шағын еуропалық командалық орталық құру туралы келісімге келді, ол болашақта еуропалық әскери "штаб-пәтер" болуы мүмкін. Бұл Әскери жоспарлау және жүргізу қабілеті (MPCC) 2017 жылғы 8 маусымда Еуропалық Одақ Кеңесі тарапынан бекітілді. Бұл Еуропалық Комиссия "қорғаныс саласындағы зерттеулерге, прототиптерді әзірлеуге және қорғаныс техникасы мен технологиясын сатып алуға" ұлттық инвестицияларды үйлестіру, толықтыру және кеңейту үшін жылына 5,5 миллиард евро көлеміндегі Еуропалық қорғаныс қорын (EQF) іске қосқаннан кейін бір күн өткен соң болды. Осы уақытқа дейін ЕО ұрыс топтарының тиімді операциялық жұмысына кедергі келтіретін негізгі фактор – ортақ әскери қордың болмауы еді. 22-23 маусымда Брюсселде өткен ЕО саммитінде қорғаныс саласындағы тұрақты құрылымдалған ынтымақтастық (PESCO) туралы келісімге қол жеткізілді. 2021 жылдың қарашасынан бастап 2025 жылға дейін 5000 сарбаздан тұратын "Еуропалық әскердің елеулі өзгертілген ұрыс топтарын" құру көзделеді. ЕО сыртқы істер министрі Жозеп Боррель Еуропаның интервенциялық күштері НАТО-мен бәсекелесуге тиіс емес екенін атап көрсеткенмен, 2021 жылдың тамызында Кабулдағы әуе көпірінде айқын болғандай, ЕО әскери құралымдарының көбірек дербестікпен жұмыс істеуі үшін АҚШ-қа операциялық тәуелділікті азайту маңызды еді. 2020 жылдың соңынан бері әзірленіп келе жатқан болса да, Украинаға Ресейдің 2022 жылғы 24 ақпандағы шабуылдары Стратегиялық компасты әзірлеуді және қабылдауды жеделдетті. Стратегиялық компастың бір бөлігі ретінде "қатерлі жағдай туындаған жағдайда азаматтық және әскери миссияларда тез және дұрыс әрекет ету үшін" Еуропалық Одақтың жауынгерлік топтарын (EUBG) одан әрі дамыту арқылы Еуропалық Одақтың жедел орналастыру қабілетін (EU RDC) құру туралы шешім қабылданды.

Тапсырмалары

Топтар кеңес мақұлдағаннан кейін 5–10 күн ішінде жерде орналастырылуы тиіс. Олар кем дегенде 30 күн бойы қолданылуы керек, ресурстармен қамтамасыз етілген жағдайда 120 күнге дейін ұзартылуы мүмкін. Жауынгерлік топтар Бірыңғай қауіпсіздік және қорғаныс саясаты шеңберіндегі міндеттерді, атап айтқанда Петерсберг міндеттерін (гуманитарлық, бейбітшілік сақтау және бейбітшілік орнату сипатындағы әскери міндеттерді) орындауға арналған. Жоспарлаушылар жауынгерлік топтардың барлық міндеттерді орындауға жеткілікті мүмкіндігі бар екенін мәлімдейді, бірақ топтардың шағын мөлшеріне байланысты мұндай міндеттердің "көлемі мен қарқындылығы" шектелуі керек. Мұндай миссиялар қақтығысты алдын алу, эвакуациялау, гуманитарлық көмек көрсету немесе бастапқы тұрақтандыруды қамтуы мүмкін. Жалпы алғанда, олар үш санатқа бөлінеді: қазіргі әскерлерге қысқа мерзімді қолдау көрсету, үлкен күштерді қабылдауға дайындық шараларын жылдам жүзеге асыру немесе кішкентай ауқымдағы жедел жауап беру миссиялары.

Арнайы жарналар туралы қосымша мәліметтер

Швеция мен Финляндия бірлескен скандинавиялық ұрыс тобын құру туралы жариялады. Қажетті 1500 санды құрау үшін олар Норвегияны, бұл елдің ЕО-ға мүше еместігіне қарамастан, ұрыс тобына үлес қосуға шақырды. Жақында бұл сан 2400-ге дейін көтерілді, оның 2000-ін Швеция қамтамасыз етеді. Швед газеттерінің мәліметінше, 2008 жылғы 6 айлық құны 1,2 миллиард швед кронасы (шамамен 150 миллион еуро) болды және бұл ұрыс тобы қолданылмады. Финляндия химиялық және биологиялық қарумен күресуге даярланған әскерлерді, сондай-ақ минометтік рота сияқты басқа да бөлімшелерді жіберуі күтілуде. Литва су тазарту жөніндегі мамандарды ұсынуы күтілуде. Грекия теңіз көлігі дағдылары бар әскерлерді беруге уәде берді. Ирландия өз үлесі ретінде бомбаларды жою жөніндегі сарапшыларды ұсынды. Ұрыс топтары жобасын жоспарланған Хельсинки мақсаты күштерімен шатастыруға болмайды, ол кем дегенде бір жылға орналастырылатын және бір-екі айға дейін дайын болуын қажет ететін 60 000-ға дейін сарбазды қамтиды. Ұрыс топтарының мақсаты – халықаралық дағдарыстарда одан да жылдам және қысқа мерзімді орналасу, бұл, әлдебір уақытта оларды ауыстыратын ірі және дәстүрлі күштерге жол ашуға мүмкіндік береді.

Батыс Балқандағы ұрыс тобының ұсынысы

2010 жылы Белград қауіпсіздік саясаты орталығының сарапшылар тобы 2020 жылға дейін Батыс Балқандардың жауынгерлік тобын құруды ұсынды. "Батыс Балқандардағы жауынгерлік топқа қарай: Сербияның ЕО-ға қорғаныс интеграциясының 2010-2020 жылдарға арналған көрінісі" деген саяси тұжырымдамада олар мұндай жауынгерлік топтың құрылуы бұрынғы Югославия республикаларының ЕО-ға қосылуын үдеткіш фактор ғана емес, сонымен қатар 1990 жылдардағы апатты соғыстардан кейін келісім мен қауіпсіздік қауымдастығын қайта құрудың маңызды символдық хабары боларына сендірді. Зерттеу авторлары сондай-ақ, барлық саяси қиындықтарға қарамастан, мұндай Батыс Балқан жауынгерлік тобы тілдік, мәдени және әскери өзара үйлесімділіктің жоғары деңгейіне ие болады деп мәлімдеді. Бастапқыда шешім қабылдаушылар Батыс Балқандардағы жауынгерлік топқа әлсіз қызығушылық танытса да, бұл идея Сербия парламентінің талқылауларында жақында қайтадан көтерілді.

Жаттығулар

2008 жылы ЕО ұрыс тобы Вонталистің қиял елiнде алғашқы болып өткен еркiн сайлауды қорғау мақсатында әскери оқу-жаттығулар өткiздi. 2014 жылдың маусым айында Бельгия, Германия, Люксембург, Солтүстiк Македония, Нидерланды және Испаниядан 3000 сарбазды құраған EUBG 2014 II "Жылдам Арыстан" кодолық атымен Арденндерде "Көк елдегi" "Сұрлар" мен "Ақтар" арасындағы этникалық қақтығыстың алдын алуға бағытталған оқу-жаттығулар өткiздi.