Кіріспе

Ағылшын сюрреалистік суретшісі (1889–1946)

Пол Нэш (11 мамыр 1889 – 11 шілде 1946) – британдық сюрреалистік суретші және соғыс суретшісі, сонымен қатар фотограф, жазушы және қолданбалы өнердің дизайнері. Нэш ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ең маңызды ландшафт суретшілерінің бірі болды. Ол ағылшын өнеріндегі модернизмнің дамуында маңызды рөл атқарды. Лондонда туған Нэш Бэкингемширде өсті, онда ол пейзажға деген сүйіспеншілігін дамытты. Ол Слэйд өнер мектебіне түсті, бірақ адам денесін салуда нашар болды және пейзаж суретіне көңіл бөлді. Нэш ежелгі тарих элементтері бар пейзаждардан, мысалы, обалар, темір дәуіріндегі Виттенхэм тобы сияқты төбелер және Уилтширдегі Авеберидегі тұрған тастардан көп шабыт алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол салған туындылар соғыстың ең танымал суреттерінің қатарына жатады. Соғыстан кейін Нэш пейзаж суретіне ден қойды, бастапқыда формалды, сәндік стильде, бірақ 1930 жылдары көбінесе абстрактілі және сюрреалистік сипатта болды. Ол суреттерінде күнделікті заттарды пейзажға орналастырып, оларға жаңа бейне және символизм берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, өзін өлтіретін астмамен ауырып жатқан күйі, ол екі сериядағы ұшақтардың антропоморфты бейнелерін жасады, содан кейін терең мистикалық сипаттағы, символизмге толы пейзаждарды салған.

Ерте өмір

Нэш сәтті адвокат Уильям Гарри Нэштің және оның әйелі, Корольдік теңіз флоты капитанының қызы Каролина Модтың ұлы болды. Ол Кенсингтонда дүниеге келіп, Батыс Лондонның Эрлс-корт ауданында өсті, бірақ 1902 жылы отбасы Букингемширдегі Айвер-Хитке көшіп барды. Ауылға көшу Каролина Нэштің денсаулығына жағымды әсер етеді деп үміттенген, өйткені ол психикалық аурудың белгілерін көбірек көрсетіп жатқан еді. Каролина Нэштің емделуіне жұмсалатын қаржының артуы Айвер-Хиттегі үйдің жалға берілуіне әкелді, ал Пол мен оның әкесі бірге жатақханада тұрды, ал оның кіші әпкесі мен інісі интернатқа жіберілді. 1910 жылғы Валентин күні, қырық тоғыз жасында Каролина Нэш психикалық ауруханада қайтыс болды. Пауль Нэш бастапқыда анасының әкесінің жолын жалғастырып, теңіз флотында мансап жасауға ниеттенген, бірақ Гринвичтегі арнайы мектепте қосымша оқығанына қарамастан, Теңіз күштеріне қабылдау емтиханын сүре алмады және оқуын аяқтау үшін Сент-Полс мектебіне оралды. Сент-Полс мектебіндегі студенттік әріптесі Эрик Кеннингтонның ықпалымен Нэш суретші болу мүмкіндігін қарастырды. Сол кезде "Слейд" өте талантты жас суретшілерге есігін ашты – кейін Тонкс мектептің екінші және соңғы "Ұлы өркендеуі" деп атады. Нэштің бір курстастарының арасында Бен Николсон, Стэнли Спенсер, Марк Гертлер, Уильям Робертс, Дора Каррингтон, К. Р. В. Невинсон және Эдвард Уодсворт болды. Нэш адам денесін салуда қиындықтарға тап болды және мектепте бір жыл ғана оқыды.

Әскери офицер

1914 жылдың 10 қыркүйегінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, Нэш ерікті болып, Темірлік армияның 28-ші Лондон полкіне қарасты Екінші батальонға, Суретшілер мылтығына, үйге қызмет ету үшін қабылданды. Нэштің міндеттері, Лондон мұнарасында күзет тұруын қоса, сурет салу мен бояуды жалғастыруға мүмкіндік берді. 1914 жылдың желтоқсанында Нэш Иерусалимде туған Маргарет Теодосия Одехке үйленді, ол Оксфордта білім алған және Әйелдер сайлау құқығы үшін күрескен белсенді болды. Оның әкесі, Палестинада туып, Монктон Комб мектебінде оқыған Насер Одех, Қайырға келген Сент-Мари миссиясының және собордың негізін қалаушы діни қызметкер болды. Маргарет 1912 жылы британдық азаматтыққа қабылданды. Олардың балалары болмады. Нэш 1916 жылдың тамызында офицерлік даярлыққа түсті және 1917 жылдың ақпанында Хэмпшир полкінің екінші лейтенанты ретінде Батыс майданға жіберілді. Ол Ипр тұсындағы Сент-Элойда салыстырмалы түрде тыныш кезеңде орналасқан, аймақ оқ-дәріге ұшыраса да, ол сол жерде болған кезде ірі шайқастар болған жоқ. Ол жердегі қиратуды жақсы білгенімен, көктемнің келуімен ландшафттың зардаптан қалпына келе жатқанын көріп қуанды. Бірақ 1917 жылдың 25 мамырында Нэш окопқа құлап, қабырғасын сындырып алды және 1 маусымға қарай Лондонға қайта оралды. Бірнеше күннен кейін оның бұрынғы бөлімшесінің көп бөлігі Hill 60 деп аталатын позицияға шабуыл кезінде қаза тапты. Осы көрмелерден кейін К.Р.В. Невинсон Нэшке үкіметтің соғыс пропагандасы бюросының басшысы Чарльз Мастерманға ресми соғыс суретшісі болу үшін өтініш беруді кеңес берді. Нэш Портсмут маңындағы резервтік батальонмен Францияға жауынгерлік рөлде оралуға дайындалып жатқанда, оның соғыс суретшісі ретіндегі өтініші мақұлданғаны туралы хабарды алды. Нэштің ашуы оны күнделікті ондаған сурет салуға итермелеген үлкен шығармашылық күшке айналды. Ол тынымсыз жұмыс істеп, майданға мүмкіндігінше жақын болу үшін үлкен тәуекелге барды. Қауіп-қатер мен қиындықтарға қарамастан, вими секторындағы канадалықтар үшін жұмыс істеуге сапарын бір аптаға ұзарту мүмкіндігі туғанда, Нэш осы мүмкіндікті пайдаланды. Ол 7 желтоқсанда Англияға оралды. Францияда жүргенде Нэш "Таң, Инвернес Копсе" деп аталатын қаламсаппен сурет салды. Инвернес Копсе 1917 жылдың жазында Лангемарк шайқасында қатты шайқас болған орын болды, бұл Үшінші Ипр шайқасының бір бөлігі еді. Нэш шайқастың салдарын бейнелейді, лайдан тұратын және жарылған ағаштармен толы ландшафтты, ақшыл сары күнмен жарықтандырылған. 1918 жылдың басында Нэш осы суреттің негізінде үлкен майлы сурет салуды шешкенде, сол ақшыл күннің барғандағы үміті жоғалып кетті. "Біз жаңа әлем жасаймыз" деген ащы атау соғыстың мақсаттарын әжуалайды, бірақ ол бұрынғы атаудан гөрі көбірек мағынаға ие және Батыс майданда кез келген жерде болуы мүмкін қирату көрінісін көрсетеді. Суретте адамдар жоқ, мысалы, "Есек жолының" ешқандай егжей-тегжейі бұзылған ағаштардың түбірлерінен, снарядтардың шұңқырларынан және жер үйінділерінен көзді алаңдату үшін жоқ. Күн - суық ақ шар, ал бастапқы суреттегі қоңыр бұлттар қан қызыл түске айналған. 1994 жылы жазған бір заманауи сыншы оны "ядролық қысқа" теңеді, ал 1918 жылы оны алғаш көрген адамдардың бірі, британдық соғыс суретшілерінің ресми цензурасы Артур Ли, оны жұртшылық пен өнер мекемелерінің есебінен жасалған "әжуа" деп ойлады. Бұл жаңа жұмыстар, 1917 жылғы туындылармен және басқа да "Макрель аспаны" сияқты жұмыстармен бірге 1918 жылдың мамырында Лестер галереясында "Соғыстың бос кеңістігі" атты жеке көрмеде көрсетілді. Бұл көрме сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, көптеген комментаторлар Нэштің табиғатты, қираған ормандар, егістіктер мен төбелер түрінде, соғыстың кінәсіз құрбаны ретінде бейнелегеніне назар аударды. Сурет су басқан окоптар мен снарядтардың шұңқырларының лабиринтын бейнелейді, ал жапырақтары жоқ ағаштардың түбірлері күн сәулелерімен тілгіленген бұлттар мен түтін тұмырақтарына толы аспанға қарай бағытталған. Суреттің ортасында екі солдат енді танылмайтын жолмен жүруге тырысады, бірақ олар ландшафттың тұзағына түскендей көрінеді.

1920-шы жылдар

Соғыс аяқталғаннан кейін Нэш суретшілік мансабын жалғастыруға ниеттенді, бірақ ара-арасында депрессиямен және қаржылық қиындықтармен күресті. 1919 және 1920 жылдары Нэш Бэкингемширде және Лондонда тұрды, онда ол Дж. М. Барридің пьесасы үшін театрлық декорациялар жасады. Басқа бірнеше суретшілермен бірге Нэш Ағаш өрнекшелеушілер қоғамында көзге түсті және 1920 жылы оның алғашқы көрмесіне қатысты. 1920 жылдан 1923 жылға дейін Нэш Оксфордтағы Корнмаркет өнер мектебінде мерзімілді түрде сабақ берді.

Димчерч пен Иден

1921 жылы ауырған әкесіне барып келген соң, Нэш құлдырап, бір апта бойы есінен жиі айырылып, соғыстан туындаған «эмоционалдық дүрбелеңнен» зардап шеккені анықталды. Димчерчтегі теңіз қабырғасындағы суреттерде бейнеленген құрлық пен теңіз арасындағы қайшылық Нэштің Батыс майданында салған суреттерінің элементтерін еске түсірді, сонымен қатар 1921 жылғы маусымда досы Клод Ловат Фрейзердің қазасына байланысты күйреуіне де әсер етті. 1922 жылы Нэш «Жерлер» атты жеті ағашқа ойылған суреттер жинағын жариялады, оның мұқабасын өзі жасап, әріптерін кесіп, мәтінін жазды. Осы кезеңде ол гүлдерден жасалған натюрморттарды салумен қатар, пейзаждарды да жалғастырды, ең танымалдарының бірі – 1923 жылғы «Қар астындағы Чилтерн». «Солтүстік Саяхат» және «Ностальгиялық Ландшафт, Сент-Панкрас станциясы» екеуі де Сент-Панкрас станциясын абстрактілі элементтердің торлы құрылымы арқылы бейнелейді, бұл құрылым жарнамалық плакаттардың жақтауынан алынған. Нэш 1929 жылғы ақпанда әкесінің қайтысынан кейін «Құрғаған көктем» суретін аяқтады. Суретте терезе алдындағы геометриялық пішіндермен қоршалған, қурап бара жатқан гүлді құмыра бейнеленген, олардың арасында суретшінің құралдары да бар. «Ларес» суреті сияқты, «Құрғаған көктем» де 1928 жылы Лондонда өткен Джорджио де Кирико көрмесінен әсер алғанын көрсетеді деп саналады. 1921 жылы Нэш Heal's көрмесінде тоқыма дизайндарын көрсетті, ал 1925 жылы Лондондағы Modern Textiles дүкені үшін «Footprints» сериясының төрт мата дизайнын жасады. Кейін, 1933 жылы, Сток-он-Тренттегі Brain & Co компаниясы Нэшті және басқа суретшілерді Foley China ассортименті үшін дизайн жасауға шақырды, ол Harrods-та өткен «Үстелге арналған заманауи өнер» көрмесінде таныстырылды. 1931 жылы Маргарет Нэш оған Питтсбургтегі Карнеги халықаралық сыйлығының қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет ету үшін Америкаға барғанда камера сыйлады. Нэш өнімді фотографқа айналды және сурет салу кезінде дайындық эскиздерімен қатар өзі түсірген фотосуреттерін де жиі пайдаланды. Нэш Ұлыбританияда модернизмнің алға басушысы болды, 1930 жылдар бойы абстракция және сюрреализм сияқты авангардтық еуропалық стильдерді насихаттады. 1933 жылы ол Генри Мур, Барбара Хепворт, Бен Николсон, Эдвард Уодсворт және сыншы Герберт Ридпен бірге ықпалды заманауи өнер қозғалысы Unit One-ды құрды. Бұл екі соғыс аралығында британдық өнерді жаңартуға бағытталған, бірақ қысқа мерзімді, бірақ маңызды қадам болды.

Авебери

1931 жылы өзін таңдаған кітапты суреттеуге шақырғанда, Нэш сэр Томас Браунның «Гидриотафия, урналар және Кирдің бағы» атты кітабын таңдап, баспагерге Браунның эсселерін қоса жүретін 30 суреттен тұратын жиынтық ұсынды. «Гидриотафия, урналар» үшін Нэш сонымен қатар алты үлкен акварель, оның ішінде «Өлілердің сарайлары», және кітаптың өлім мен жерлеу салты туралы тақырыбына арналған үш майлы сурет жасады. 1933 жылдың шілдесінде ол демалыс үшін Марлбороға барып, Сильбури Хилл мен Эйвбериге алғаш рет барған кезде бұл тақырыптар Нэш үшін маңызды болды. Неолиттік ескерткіштері мен тік тастармен толық бұл ежелгі ландшафт Нэшті «қуантты және қызықтырды» және оны Марлбороға бірге келген Рут Кларктың айтуынша, «сиқыр мен құбыжықтардың керемет сұлулығына сезімтал етуге» ықпал етті. Нэш 1934 жылы Александр Киллер бастаған Эйвберидегі қалпына келтіру жұмыстарына наразы болған сияқты, бұл аймақтың бұрынғы жабайы және күтілмеген түріне көбірек бейім болды. Нэштің қайын атасы Насер Оде 1932 жылы Райде қайтыс болды, және Нэш әйелі Маргаретпен бірге мұрагерлікке тағайындалды. Нэш Уилтширде тұруды жоспарлаған, бірақ оның орнына 1933 жылдың қарашасында Райден Лондонға кетіп, содан кейін жұбайлар Франция, Гибралтар және Солтүстік Африкаға ұзақ сапар жасады. 1934 жылдың маусымында Англияға оралғаннан кейін, Нэштер Сванджге жақын Дорсет жағалауында шағын үй жалдады. Ақын Джон Бетджеман Нэшті Shell Guides сериясы үшін кітап жазуды сұрады. Нэш келісіп, Дорсетке арналған нұсқаулық жазуға кірісті.

Суанаж

1934-1936 жылдар аралығында Нэш Дорсеттегі Сванадж маңында тұрды, теңіз ауасы астмасын жеңілдетеді деп үміттеніп, «Дорсетке арналған Shell нұсқаулығы» бойынша жұмыс істеді. Осы кезеңде ол көптеген суреттер мен фотосуреттер жасады, олардың кейбіреулерін нұсқаулық кітабында пайдаланды. Нұсқаулық 1935 жылы жарық көрді және көбінесе назардан тыс қалған пейзаж мен архитектураның ерекшеліктерін көрсетті. Нэш Сванадждың әртүрлі флорасы мен фаунасы, қазбалары мен геологиясының сюрреалистік ерекшеліктері бар екенін анықтады. 1936 жылғы «Сванадж немесе Жағажай сюрреализмі» атты эссесінде ол бұл жердің «уақыт пен орынға қатысты көбінесе үйлесімсіз және сәл қорқынышты нәрселер жиі кездесетін арман тәрізді бейнесіне» ие екенін жазды. Сванаджда Нэш суретші Айлин Агармен кездесті. Олар бірнеше жыл бойы қарым-қатынаста болды және бірнеше жұмысты бірлесіп жасады. Сванаджда Нэш «Даунстағы оқиғалар» сияқты көрнекті сюрреалистік туындыларын жасады, онда алып теннис добы мен ағаш діңі бірге саяхатқа шыққандай бейнеленген, сондай-ақ кейінірек «Түстен шыққан ландшафт» – жартас үстіндегі құс пен айнасы бар көрініс. «Сванадж» атты қара-ақ фотосуреттер коллажында Нэш Дорсет айманындағы жерлерге байланысты немесе онда табылған объектілерді сюрреалистік ландшафтта бейнелейді. 1939 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Нэштер Хэмпстедтен Оксфордқа көшті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Нэш Соғыс суретшілерінің кеңесші комитеті тарапынан Корольдік әуе күштері мен Әуе министрлігіне штаттық жалақымен соғыс суретшісі болып тағайындалды. Нэш WAAC комитетінің Әуе министрлігі өкілімен жақсы қарым-қатынаста болмады, себебі оның туындылары модернистік сипатта болды және RAF WAAC суретшілерінің ұшқыштар мен ұшақ экипаждарының портреттерін салуға ден қоюын қалады. Штаттық WAAC суретшісі ретінде Нэш екі акварельдік серия жасады: «Талқандаушылар» және «Әуе жаратылыстары». «Талқандаушылар» немесе «Англияға қарсы жорық» – ағылшыл ауылдық жерлерінде құлаған неміс ұшақтарының зерттеулері, «Дыңның ішіндегі бомбалаушы», «Виндзор Ұлы саябағындағы Мессершмидт» және «Қапастың астында» сияқты аталымдармен. Әуе министрлігі осы туындылардың патриоттық мақсатын және үгіт-насихат құндылығын бағалай білсе де, британдық ұшақтардың антропоморфты бейнеленген «Әуе жаратылыстары» сериясы Әуе министрлігін соншалықты ренжітті ki, 1940 жылдың желтоқсанында Нэштің штаттық келісімшартының тоқтатылуын талап етті. WAAC төрағасы Кеннет Кларк осы жағдайға қатты ошашаң келді және 1941 жылдың қаңтарында Комитет әуе шайқасы тақырыбындағы Нэштің туындыларын сатып алу үшін 500 фунт стерлинг бөлуге келісті. Сурет Нэштің 1930 жылдары салған қараңғы теңіз және жағажай суреттерінің сериясын еске түсіреді. Коулидегі ұшақ полигонында көптеген британдық ұшақтар болғанымен, Нэш тек неміс ұшақтарын бейнеледі, себебі ол «осы жағалауға басып кірген жүздеген ұшақтардың» тағдырын көрсеткісі келді. Ол сурет үшін неміс атауын қолданды, өйткені ол оны Рейхтің үстінен тасталған құлаған неміс ұшақтарының пошталық карточкалары сериясына қосуды қалады, бұл оның үгіт-насихаттық мақсаты еді. Осы мақсатта Нэш суреттің үстіне Хитлердің басын қойып, ашық хат жазды. «Британ шайқасы» (1941) – Теміз сағасы мен Англия арнасын көрсететін кең аумақтағы әуе шайқасының қиялға толы бейнесі. Одақтас ұшақтарының ақ бу іздері гүл бүршіктері мен жапырақшаларына ұқсас өрнектер құрайды және шабуылдаушы күштердің қатаң, ресми қатарына қарамастан, жер мен бұлттардан табиғи түрде өсіп шыққандай көрінеді. Кларк осы туындының аллегориялық сипатын танып, Нэшке: «Менің ойымша, осы және «Totes Meer» туындыларында сіз аллегориялық суреттің жаңа түрін таптыңыз. Үлкен оқиғаларды аллегориясыз суреттеу мүмкін емес, ал сіз оқиғалардың өзінен символдар жасаудың жолын таптыңыз» деп жазды. Германия шайқасына қатысқан ұшақ экипаждарының ресми есептеріне қол жеткізгеніне қарамастан, Нэш дәстүрден тыс абстрактілі тәсілді қабылдады. Нэш бұл суретте шабуылға ұшыраған қаланың көрінісін көрсеткенін, оның артында өрт сөндірушілердің түтін бағанасы, ал алдыңғы жағында құлап түсетін парашюттердің ақ шарлары бар екенін түсіндірді. Түтін бағанасы мен ай қала үшін қызыл бұлттардың ішінде жасырылған бомбалаушылар сияқты қауіпті болды, олар суреттің оң жағындағы жарылыстарға жауапты болды. Кеннет Кларк картинаны түсіну қиын деп тапты, себебі ол «өнердің әртүрлі жазықтықтарында» салынған деп атады. Оңтүстік Оксфордширдегі тағы бір орын, Нэш Айды зерттеуде шабыттанған Аскотт ауылы болды. Ол 1932 жылы бастап, 1942 жылы аяқтаған «Басты және ай» картинасын жасады, ол «бір-бірімен байланысы жоқ және әртүрлі элементтерде тұратын екі нысанның мистикалық байланысын зерттейді – қираған бастың үстіндегі ақ тас шар айға қарап тұр, суық, ақ және тас сияқты». 1944 жылдың қыркүйегінде «Германия шайқасының» аяқталуы Нэштің қоғамдық міндеттемелерін аяқтады және ол өмірінің қалған он сегіз айын, өзінің сөздерімен айтқанда, «жасырын қайғыда» өткізді. Нэш сонымен қатар оның ерте өнеріне үлкен әсер еткен Уильям Блейктің ықпалына оралды, мысалы, «Күнбағыс және күн» (1942), «Күнбағыстың күнбұрышы» (1945) және Блейктің 1794 жылғы «Ах! Күн гүлдері» өлеңіне негіделген «Күнбағыстың тұтылуы» (1945) сияқты алып күнбағыстар сериясында.

Өлім

Өмірінің соңғы он күнінде Нэш Дорсетке оралып, Свандж, Корф, Уорт Матраверс және Киммеридж шығанағын аралады. 1948 жылғы наурыз айында Тейт галереясында Нэштің естелігіне көрме мен концерт өтті, оған сол кездегі королева Елизавета II қатысты. Оның әйелі Маргарет 1960 жылы қайтыс болды, және олар Лэнглиде бірге жерленген.