Мескалеро Апачи тайпасы және Жаңа Мексикадағы резервациясы

Кіріспе

Нью-Мексико штатындағы түпкілікті американдық тайпа – Мескалеро тайпасы немесе Мескалеро апачи – Оңтүстік Атабаска тілінде сөйлейтін түпкілікті американдықтардың апачи тайпасы. Тайпа федералды түрде Мескалеро апачи резервациясының Мескалеро апачи тайпасы ретінде танылған, ол Нью-Мексиконың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. 19 ғасырда Мескалеро тайпасы өз резервациясын басқа апачи тайпаларына ашты, мысалы, Мимбрено (Чихенде, Жылы бұлақтар апачтары) және Чирикауа (Ша’и’анде немесе Чидикаагу). Кейбір Липан апачтары (Туэдиненде және Тунтсанде) да резервацияға қосылды. Олардың ұрпақтары Мескалеро апачи тайпасына тіркелген.

Қорытынды

Бастапқыда 1873 жылдың 27 мамырында президент Улисс С. Гранттың жарлығымен құрылған бұл қорық алғашқыда Форт-Стантон (Жууниду) маңында орналасқан. Қазіргі қорық 1883 жылы құрылған. Оның жер аумағы 1,862.463 км² (719.101 шаршы миль), негізгі бөлігі Отеро округінде орналасқан. 463 000 акр жері Сакраменто тауларының шығыс беткейінде жатыр және Линкольн ұлттық орманмен шектеседі. Шағын, адам тұрмайтын бөлігі Руидосоның (Tsé tághe' si'â yá) оңтүстік-батысында, Линкольн округінде орналасқан. АҚШ-тың 70-ші бағдарламалық магистралі қорық арқылы өтетін басты жол. Линкольн ұлттық орман ішіндегі Мескалеро тайпасының жерлері әлемдегі ең көркем жерлердің бірі саналады, сондықтан тайпа экономикасының көп бөлігі қонақжайлылық және туризмге бағытталған. Кәсіпшілік және мал шаруашылығы да олардың экономикалық өсуіне үлес қосады. Дамып келе жатқан технология секторының арқасында олардың Жергілікті Инновациялық Орталықтары мен көп мемлекеттік Университет консорциумдары экономикаларына берік ғылыми-зерттеу және даму саласын қамтамасыз етеді. Мескалеро Ресурстарды Басқару және Жерді Дамыту департаменті 2022 жылы екі ірі туристік курорттың 20 жылдығын тойлап, 60 жылдық жетістіктерін атап өтті. Мескалеро Линкольн ұлттық орман ішіндегі Inn of the Mountain Gods (IMG) казиноы мен гольф курортын жобалап, құрылып, иеленеді. Мескалеро Сиерра-Бланка тауларында Апачи тау шаңғы курортын жобалап, дамытып, иеленеді және басқарады. Бұл Солтүстік Америкадағы ең оңтүстікке орналасқан ірі шаңғы курорты. Мескалероның осы нысандарға иелігі мен басқаруы, соның ішінде барлық Альпілік спорт түрлері, оның ішінде ат спорты орталығы мен зиплайн, тиімді ресурстарды басқаруды талап етеді. Бұл Мескалеро тайпасының кәсіпкерлік көрегендігі мен төзімділігін көрсетеді. Бұл курорттар Нью-Мексико, АҚШ, Солтүстік Америка және әлемдік саяхат нұсқаулықтарындағы туристік орындардың басты бағыттары болып табылады. Американың түпкілікті мұрасы қолмен жасалған мәдени аксессуарларды және жоғары технологиялық операцияларды ұсынатын бірегей курорттармен үйлеседі. Таулар мен төбелер қарағайлармен жабылған, ал ресурстар мен коммерциялық даму Мескалеро Апачи тайпалық кеңесі тарапынан мұқият басқарылады. Мескалеро Апачи тайпалық штаб-пәтеріне жақын, 70-ші АҚШ магистралінде орналасқан резервацияның ең ірі Мескалеро қауымдастығында мәдени орталық құрылды. Көрмеде тайпалық артефакттар мен маңызды тарихи ақпараттар қойылған. Тайпа Аламогордоның оңтүстігіндегі Дог Каньонында, Сакраменто тауларының батыс беткейінде тағы бір үлкен мұражайды (T'iis ntsaadz í 'ú'á) да басқарады. Жаңа мұражайлар мен көрмелер Мескалероның ғарыш инновацияларын интеграциялау мүмкіндіктерін Нью-Мексико Ғарыш консорциумы, Ғарыш айлақтары, НАСА, басқа коммерциялық ғарыш компаниялары, Отандық қауіпсіздік және қорғаныс жөніндегі халықаралық институт және АҚШ әскери серіктестері (Әуе күштері AFRL және Ғарыш күштері) Мескалеро Апачи Ғарыш инновациялары және интеграциялық орталықтарымен серіктестік арқылы толыққанды көрсетуді жоспарлап отыр. Шаңғы курортының жанында, 3659 метр биіктігіндегі (12003 фут) алып Сиерра-Бланка шыңы (Dziãgais'â ní = "қасиетті тау") орналасқан. Бұл континенттік АҚШ-тың ең оңтүстік альпілік шыңы және Сакраменто тауларының бір бөлігі. EPA-ның Омерник еңбегінен алынған III деңгейлі Экорегион жүйесін пайдалану арқылы бұл тау Аризона/Нью-Мексико тауларының құрамына кіреді, ол Нью-Мексиконың солтүстігіндегі Оңтүстік Роки тауларының оңтүстігінде орналасқан. Қорықта орналасқан Сиерра-Бланка шыңы Мескалеро Апачи тайпасы үшін қасиетті жер. Олар рұқсатсыз кіруге жол бермейді.

Originally established on May 27, 1873, by executive order of President Ulysses S. Grant, the reservation was first located near Fort Stanton (Zhúuníidu). The present reservation was established in 1883. It has a land area of 1,862.463 km2 (719.101 sq mi), almost entirely in Otero County. The 463,000 acre reservation lies on the eastern flank of the Sacramento Mountains and borders the Lincoln National Forest. A small, unpopulated section is in Lincoln County just southwest of Ruidoso (Tsé tághe' si'â yá). U. S. Route 70 is the major highway through the reservation. Given that the Mescalero Tribal lands in the Lincoln National Forest are ranked as one of the most beautiful scenic locations in the world, much of the tribal economy is in hospitality and tourism. The trades and ranching also contribute to their growing economy. With a growing technology sector their Native Innovation Centers and multi state University Consortiums will soon provide a robust research and development sector to their economy. The Mescalero Department of Resource Management and Land Development celebrated 60 years of success in 2022 on the 20th anniversary of their two premier tourist destination resorts. The Mescalero designed, developed and own the Inn of the Mountain Gods (IMG) Casino and Golf Resort within the Lincoln National Forest. The Mescalero designed, developed, own and operate Ski Apache Resort in the Sierra Blanca Mountains. This is the southern most large ski resort in North America. The Mescalero ownership and management of these facilities including all of the Alpine Sports including equestrian center and zip lines requires effective resource management. They reflect the entrepreneurial vision and resilience of the Mescalero Tribe. These resorts are premier destination tourism spots according to New Mexico, US, North American and global travel guides. Native American heritage combined with one of a kind resorts that features hand made cultural accessories to high tech operations. The mountains and foothills are forested with pines; resource and commercial development are managed carefully by the Mescalero Apache Tribal Council. The Mescalero Apache developed a cultural center near the tribal headquarters on U. S. Route 70 in the reservation's largest community of Mescalero. On display are tribal artifacts and important historical information. The tribe also operates another, larger museum on the western flank of the Sacramento Mountains in Dog Canyon, south of Alamogordo (T'iis ntsaadz í 'úú'á). New museums and exhibits are being planned to fully capture the Mescalero Space Innovation integration capabilities through partnerships with the New Mexico Space Consortium, Spaceport America, NASA, other commercial space companies, the Intl Institute for Homeland Security Defense and US military partners (Air Force AFRL and Space Force) the Mescalero Apache Space Innovation and Integration Centers. The ski area is situated adjacent to the massive peak of Sierra Blanca (Dziãgais'â ní = "sacred mountain") a 12003 feet (3659 m) mountain. It is the southernmost alpine peak in the continental United States, and is part of the Sacramento Mountains. Using the EPA's Level III Ecoregion System, derived from Omernik, this mountain is included in the Arizona/New Mexico Mountains, which are south of the Southern Rocky Mountains of northern New Mexico. Sierra Blanca Peak, located on the reservation, is sacred ground for the Mescalero Apache Tribe. They do not allow access without a permit.

Өңірлік билік

Мескалеро апачи тайпасы президенттік сайлауды екі жылда бір рет өткізеді. Сегіз тайпалық кеңес мүшесі де екі жылға сайланады. Мескалеро апачи тайпасының кеңесінде әйелдердің күшті басшылығы құпталады және қолдау көрсетіледі. Кеңеске сайлау жыл сайын өткізіледі, онда мүшелердің жартысы қайта сайлануға түседі. 64 000-нан астам халқы бар апачи ұлты тайпалық жиналыстар арқылы бір-бірімен байланыс жасайды. АҚШ халық санағы бойынша тайпаның құрамы 12 468 адамды құрайды, оның ішінде 8 652 адам. 1959 жылы тайпа Вирджиния Клинекольді алғашқы әйел президенті етіп сайлады. Кейін ол тайпалық кеңеске сайланып, 1986 жылға дейін қызмет етті. Тайпа Вендел Чиноны президенттік лауазымға бірнеше рет қайта сайлады; ол 1998 жылдың 4 қарашасында қайтыс болғанға дейін барлығы 43 жыл қызмет етті. Чиноның қайтысынан кейін көп ұзамай Сара Мискез президент болып сайланды. Чиноның ұлы Марк Чино да президенттік лауазымға сайланып, қызмет етті. 2022 жылы Мескалеро апачи тайпасының басшылық лауазымдарына жаңа офицерлер сайланды. Эдди Мартинес мырза Мескалеро апачи тайпасының жаңа президенті болып сайланды, деп хабарлайды "Аламогордо күнделікті жаңалықтары". Холломан әуе базасының басшылары жаңадан сайланған президенттің, офицерлердің және тайпалық кеңестің құрметіне өткен тайпалық кеңес салтанатына қатысты. Зейнеткер армия ветераны және тайпалық қорғаныс байланыс адамы Келтон Старр мырза Нью-Мексикодағы қорғаныс ғылыми зертханаларымен және АҚШ әскери базаларымен байланысты сақтайды. Жаңа басшылық бұрынғы жетістіктерді дамытуға және жаңаша жергілікті инновацияларға және «Жергілікті Америкада жасалған» науқанына баса назар аудара отырып, экономикалық даму жобаларын жеделдетуге бағытталған. Мартинес мырза Мескалеро апачи тайпасы мен барлық американдық және басқа да жергілікті халықтарға пайда әкелетін экономикалық қауіпсіздік, даму және қорғаныс жобаларын жеделдету үшін Жергілікті американдық аймақтық комиссияның (федералды түрде танылған тайпалары бар 34 штатты қамтиды) төрағасы болады.

Мәдениет және тіл

Мескалеро тілі – атабаска және денэ–йенисей тілдерінің бір тобы. Мескалеро осы тіл отбасының оңтүстік-батыс тармағының бөлігі; ол Чирикауа тілімен өте жақын, ал Батыс апачи тілімен алыс туыс. Бұл үш тіл Апачи тілінің диалектілері саналады. Навахо тілі Оңтүстік Атабаска тіліне жақын болғанымен, оның тілі мен мәдениеті Апачи тілінен ерекшеленеді. Мескалеро апачилері көшпелі тау халқы болған. Олар жаңашыл, жасырын, қаһарлы, тактикалық жауынгерлер еді. Олардың қабілеттері жоғары әскери тактика ретінде танылды. Қазіргі қорғаныс өнеркәсібі осы соғыс тәсілінің дәлдігін және «брендін» ең үздік әскери ұшақтардың атауында пайдаланады, мысалы, Boeing компаниясы жасаған Apache тікұшағы, Sikorsky Blackhawk және т.б., осылай Американың жергілікті халықтарының құрметіне ат қойылды. Олар бизон аулау үшін құрғақ жазыққа шығысқа, ал мескаль агавасын жинау үшін оңтүстікке, шөлге сапар шегетін. Испан отарлаушылары оларды осы өсімдікпен байланыстырып, Мескалеро апачи деп атады. Мескалеро апачилері, басқа Апачи тайпаларымен бірге, дәстүрлі аң аулау және жинау арқылы өмір сүрді. Мескалеро апачи мәдениеті экологияны қорғады және өздерінің ресурстарын тиімді пайдалана білді. Мескалеро апачилері күн көрісі үшін аң аулау мен жинауға тәуелді болды. Ер адамдар бизон, антилопа және бұғы аулауға жетекшілік етті. Әйелдер ер адамдарға ілесіп, ет пен теріні өңдеді, сондай-ақ қоян сияқты ұсақ жануарларды аулауға қатысты. Әйелдер 4–10 адамнан тұратын топтарда мескаль агавасын жинайтын, көбінесе әйел достары мен отбасы мүшелерінен және кейде бірнеше ер адамдардан құралған. Ер адамдар да мескаль өңдеуге белсенді қатысты. Отбасылық байланыс аналық желі бойынша жүргізілді, бірақ ер адамның тегі, әсіресе оның әулетінде белгілі жауынгер болса, есте сақталды. Үлкен отбасыларға ата-аналар, үйленбеген балалар және қайтадан үйленген қыздарының отбасылары кірді. Навахо тайпасы (Мескалеро тілінде: ’Indaa’bixúńde / ’Indabixúńde, қазіргі атауы: Chusht’a ’íízhańde), тағы бір Атабаска тілінде сөйлейтін тайпа, Мескалеро тайпасын Naashgalí Dineʼé деп атайды. Басқа Апачи тайпалары сияқты, олар көбінесе Ndé / Nndéí / Ndéne / Ndéńde ("Халық", "Апачилар") деп өзін-өзі таныстырады. Қарасты жатқан Апачи тайпалары Мескалеро тайпасын Nadahéndé ("Мескаль халқы") деп атады, себебі мескаль агавасы (Agave parryi) (Апачи тілінде: naa’da / ’inaa’da / na’da) олар үшін маңызды тағам көзі болды. Мұқтаж болғанда және аштыққа ұшырағанда, олар тіршілік үшін сақталған мескальге тәуелді болды. Олар бүгінгі күні де Naa'dahéńdé / Naa’dańde ("Мескаль халқы") деп танысады. 1550 жылдан бері испан отарлаушылары оларды Мескалеро деп атап келеді. Мескалеро апачи тайпалары еуропалық отарлаушылар мен қоныс аударушылармен әртүрлі атаулармен белгілі болды, олардың кейбіреулері олардың географиялық аумағымен байланысты. Олар көптеген құжаттарда мынадай атаулармен тіркелген: Apaches de Cuartelejo, Apaches del Río Grande, Apachi, Faraones, Mezcaleros, Natage (дәлірек айтқанда, Липан Апачи тайпасының бір бөлімшесі, Nahizan тайпасымен бірге), Natahene, Querechos, Teyas, Tularosa Apaches және Vaqueros. Олар сондай-ақ олардың солтүстік немесе оңтүстік Мескалеро аумағындағы мекендеріне сәйкес Sierra Blanca Apaches, Sacramento Mountains Apaches, Guadalupe Mountains Apaches, Limpia Mountains Apaches деп те аталды.

The Mescalero language is a Southern Athabaskan language which is a subfamily of the Athabaskan and Dené–Yeniseian families. Mescalero is part of the southwestern branch of this subfamily; it is very closely related to Chiricahua, and more distantly related to Western Apache. These are considered the three dialects of Apachean. Although Navajo is a related Southern Athabaskan language, its language and culture are considered distinct from those of the Apache. The Mescalero Apache were primarily a nomadic mountain people. They were innovative warriors, stealth, fierce, precise and tactical. Their capabilities are forever recognized as superior military tactics. Modern defense industrial base utilizes this irregular warfare precision and “brand” in naming the most superior military aircraft i. e. the Boeing Manufactured Apache helicopter, the Sikorsky Blackhawk etc. after the Native Americans. They traveled east on the arid plains to hunt the buffalo and south into the desert for gathering Mescal Agave. Spanish colonists associated them with this plant and named them Mescalero Apache. The Mescalero Apache, along with the other Apache groups, lived by traditional hunting and gathering. The Mescalero Apache culture protected the ecology and were able to utilize their resources very effectively. The Mescalero Apache relied on hunting and gathering for subsistence. Men led the hunting parties for buffalo, antelope, and deer. Women accompanied men and dressed the meat and skins and would also participate in the hunting of small game such as rabbits. Women would gather Mescal Agave in groups of 4–10 people, mainly consisting of female friends and family members and usually several men. Men would also take an active role in the processing of mescal. Family descent was matrilineal, but men's heritage would be remembered especially if there was a famous warrior in his lineage. Extended families consisted of grandparents, unmarried children, and their remarried daughters' nuclear families. The Navajo (in Mescalero: ’Indaa’bixúńde / ’Indabixúńde, modern name: Chusht’a ’íízhańde), another Athabascan speaking tribe, call the Mescalero Naashgalí Dineʼé. Like other Apache peoples they often identify simply as Ndé / Nndéí / Ndéne / Ndéńde ("The People", "Apaches"). Neighboring Apache bands called the Mescalero Nadahéndé ("People of the Mescal"), because the mescal agave (Agave parryi) (Apache: naa’da / ’inaa’da / na’da) was a staple food source for them. In times of need and hunger, they depended on stored mescal for survival. They adopted and identify today also as Naa'dahéńdé / Naa’dańde ("The People of the Mescal"). Since 1550 Spanish colonists referred to them as the Mescalero. Mescalero Apache bands were often referred to by European colonists and settlers by different names, some related to their geographic territory. They were recorded in documents by a wide number of names: Apaches de Cuartelejo, Apaches del Río Grande, Apachi, Faraones, Mezcaleros, Natage (more correctly, one of the Lipan Apache subdivisions, along with the Nahizan), Natahene, Querechos, Teyas, Tularosa Apaches, and Vaqueros. They were also distinguished as Sierra Blanca Apaches, Sacramento Mountains Apaches, Guadalupe Mountains Apaches, Limpia Mountains Apaches. according to their homelands in northern or southern Mescalero territory.

Өңірлер

Бастапқыда әртүрлі Мескалеро тайпалары мен жергілікті топтар батыста Рио-Гранде (Tú 'ichii dí – "қызыл қалың түсті су") және шығыста Ллано-Эстакадоның шығыс және оңтүстік шеті, сондай-ақ Техастағы Оңтүстік Техас Панхендл аралығында қоныстанды. Қазіргі Санта-Фе (Yuutu') солтүстік-батыста, Техас Панхендл солтүстік-шығыста, Техастың Биг-Бендке дейін және оңтүстікте Чиуауа мен Коахуиланың мексикалық провинцияларына дейін жерлері жеткен. Бұл аймақтың әртүрлі ландшафтында 12 000 футқа дейінгі биік таулар, суы мол және қорғалған аңғарлар, құрғақ жартылай шөлдер мен шөлдер, терең шатқалдар және кең жазықтар кездеседі. Мескалеро апачилердің резервациясы белгілі географиялық координаталарда орналасқан. Мескалеро халқының тарихы өткенге қатысты көптеген аңыздарға толы. Мысалы, төрт тау Мескалеро апачи халқының күнделікті өміріне бағыт-бағдар береді: олар (1) Гвадалупе тауларындағы Сьерра-Бланка шыңы (Ақ шыңы), (2) Эль-Капитан, (3) Үш әпке тауы (Las Tres Hermanas) және (4) Оскура тау шыңы (кейде Сан-Андрес тауларындағы Салинас шыңы Оскура тау шыңының орнына төртінші қасиетті тау ретінде есептеледі). Сонымен қатар, олардың ата-бабалары Ақ тауда Жаратушы оларға өмір сыйлағанын айтқан. Дәл сол жерде Ақ боялған әйел екі ұл тудырған – Судың баласы мен Жаудың өлтірушісі.

Мескалеро тайпаларының әрқайсысы көршілес тайпалардың бұғысы мен өсімдіктерін пайдалануға құқылы болғандықтан, әртүрлі тайпалар өздерінің кең тайпалық аумағының кез келген жерінде өз үйлері сияқты сезінген. Мескалеро немесе Машкале õде тайпалары жиі аң аулау, жинау, соғыс және шабуыл жасау үшін алысқа сапар шегетін. Олар өздерінің мекенін Indeislun Nakah ("адамдар, бірге жиналғанда", "адамдар жиналатын жер") немесе бүгінгі Mashgalé ne bikéyaa ("Мескалеро апачи елі"; "Мескалеро апачи отаны") деп атаған. 1700 және 1750 жылдар аралығында Оңтүстік жазықтан жау команчтер ('Indaa tse' éõde немесе Indassene; қазіргі атауы: Gumáõchí í) көптеген Мескалеро тайпаларын Техастың солтүстік және орталық бөлігінен ығыстырғанда, олар Нью-Мексико, Техастың батыс бөлігі және Мексикадағы Коахуила мен Чиуауа тауларына паналады. Кейбір оңтүстік Мескалеро тайпалары Липан тайпасымен бірге Назас өзені, Конхос өзені және Рио-Гранде өзені арасында солтүстікке қарай жылжып, Больсон-де-Мапимиде қоныстанды.

Білім

Мескалеро апачи мектебі – тайпалық мектеп.