Кіріспе
Солтүстік Америкадағы ирокея тілді ұлт Хурон Вендат ұлты (немесе Хурон Вендат алғашқы ұлты) – 17 ғасырда құрылған ирокея тілді халық. Бірінші ұлт мүшелерінің көпшілігі қолданатын француз тілінде олар Хуронн Вендат ұлысы деп аталады. Француздар Вендаттарға "Хурон" деген лақап ат берді, француз сөзі "hure" ("қабанның басы") мағынасында, Хурон еркектерінің шаштары тік тік тұрғандығына байланысты. Вендат (Quendat) – олардың конфедерация атауы, "арал халқы" немесе "жарым аралда тұратын адамдар" деген мағынаны білдіреді. Қазір оның екі қауымы мен қорығы бар: Вендаке 7 және Вендаке 7А, Вендаке, Квебек, қазір Канаданың Квебек қаласының ішінде орналасқан муниципалитет. 1760 жылы жоғалған, бірақ 1990 жылдары қайта табылған 1760 жылғы британдық Солтүстік Америкадағы Хурон бейбітшілік шарты көрсетті, "Сенерье де Силлери" (қазіргі Квебек қаласының бөлігі) деп аталатын үлкен жер учаскесі 1760 жылы иезуиттермен Хурондарға сатылған. Сондықтан Хурон Вендаттардың осы құнды жерге заманауи талабы бар. Бүгінде Вендаке туризмі – негізгі экономикалық драйвер, оған дамыған тарихи сектор, тұрғын үй ауданы және өнеркәсіптік аймақ кіреді.
The Huron Wendat Nation (or Huron Wendat First Nation) is an Iroquoian speaking nation that was established in the 17th century. In the French language, used by most members of the First Nation, they are known as the Nation Huronne Wendat. The French gave the nickname “Huron” to the Wendat, from the French word "hure" meaning “boar's head” because of the hairstyle of Huron men, who had their hair standing in bristles on their heads. Wendat (Quendat) was their confederacy name, meaning “people of the island” or "dwellers on a peninsula." It now has two communities and reserves, Wendake 7 and Wendake 7A, at Wendake, Quebec, a municipality now enclosed within Quebec City in Canada. The 1760 Huron British North American Peace Treaty, lost in 1824 but rediscovered in the 1990s, showed that a large chunk of land named "Seigneurie de Sillery" (now part of Quebec City) was sold to the Hurons in 1760 by the Jesuits. Therefore, the Huron Wendats have a contemporary claim to this valuable land. Today, Wendake tourism is the main economic drive, which includes a developed historic sector, a residential district and an industrial zone.
Тарих
XVI ғасырдың аяғында Вендат конфедерациясы ортақ жауы – Ирокез конфедерациясынан қорғану үшін құрылды. Вендат конфедерациясы төрт одақтас тайпадан тұрды, олардың ішінде Аттиньяоэнтен (Аю), Атингеенниахак (Шегелер), Арендаенроннон (Тас), Атахонтаенрат (Бұлан) және Атаронхроннон (Батпақ) тайпалары болды. Дегенмен, соңғы топ – Атаронхронон (Батпақ) тайпасы, Аттиньяоэнтен (Аю) тайпасының бір бөлімі болуы мүмкін, себебі олар толық құқықты мүшелікке ие болмаған. Еуропалықтар әкелген аурулар мен отты қарудың жетіспеуі салдарынан 1648-1650 жылдары Вендат конфедерациясы Ирокез конфедерациясынан жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін гурондық босқындар көршілес Тононтати тайпасымен бірігіп, Вендат конфедерациясының бұрмаланған түрі – Вьяндот тайпасын құрды. 1999 жылдың 27 тамызында Вендат конфедерациясы аналарының қанымен жазылған құжатқа қол қою арқылы қайта бекітілді: Оклахома штатындағы Вайандот ұлты (АҚШ), Канзас штатындағы Вайандот ұлты (АҚШ), Андердон ұлтының Вайандоттары (Мичиган, АҚШ) және Вендакедегі Гурон Вендаты (Квебек, Канада).
Демография
XVI ғасырдан бұрын гурондық Вендат халқының саны шамамен 20 мыңнан 25 мыңға дейін болған. Бірақ, 1634-1642 жылдары еуропалықтармен әкелінген, әсіресе қызылша, тұмау және шешек сияқты аурулардың салдарынан, олардың саны күрт азайып 9 мыңға дейін жетті. Құрама Штаттарда Вайандот немесе Вайандот деп танылған шамамен 5900 адам бар, олар қазіргі таңда федералды мойындалған Вайандот ұлтының мүшелері ретінде тіркелуде, аталған ұлттың бас кеңсесі Оклахома штатындағы Уайандот қаласында орналасқан.
Тіл
Вендат немесе гурон – Канаданың Квебек аймағында және АҚШ-тың Оклахома штатының бір бөлігінде тұратын гурондық Вендат ұлтының сөйлесетін тілі. Бұл тіл ирокез тілімен тығыз байланысты. Вайандот (немесе кейде Вандат деп те аталады) тілі бұрынғы Хурон Вендат конфедерациясында қолданылған Вендат тіліне жақын туыс тіл саналады. Кейбір тіл білімі мамандары оны Вендат тілінің диалектісі немесе қазіргі түрі деп қарастырады. Қазіргі таңда бұл тіл көбінесе Оклахома штатында (АҚШ) қолданылады. 19 ғасырдың екінші жартысында Вендат тілінде сөйлейтін адамдардың қалмауына байланысты жойылып кетті. Дегенмен, 1970 және 1980 жылдары Реколет және иезуит миссионерлерінен қалған тарихи сөздіктер мен қолжазбаларды пайдаланып, ұмытылып кеткен тілді қайта жаңғыртуға әрекеттер жасалды. 2010 жылы Квебек Вендат қауымдастығы және Оклахома Вайандот ұлты өздерінің қауымдастықтарына Вендат және Вайандот (Вендат тілінің диалектісі) тілдерін оқытуда.
Үкімет
Ауыл, тайпа және конфедерация гурон-вендат ұлтының мемлекеттік жүйесінің негізгі деңгейін құрады. Ауыл деңгейінде әр түрлі руларды ұсыну үшін бірнеше басшылар болды, және әр басшының мәртебесі әртүрлі болды (мысалы: азаматтық немесе соғыс басшысы). Олардың мәртебесінің көп бөлігі мұрагерлікпен берілген, бірақ олар оған үміткер болып күресе алған немесе әулеттің үлкен әйелдерімен тағайындалған. Басшы ауылдағы ағымдағы мәселелерді талқылау үшін кеңес отырысын ұйымдастырды, және ерлер мен әйелдер пікір білдіруге шақырылды. Гурон-вендат конфедерациясының жиналысы жылына бір рет өткізілді. Иезуит Лаллемант 1644 жылы вендаттар туралы былай деп жазды: "Мен жер бетінде олардан еркін халық бар деп ойламаймын, және олар өз еріктерін кез келген билікке бағынуға рұқсат бермейді. Әкелер өз балаларына, капитаннар өз қарауындағыларға, ал елдің заңдары оларға бағынғанша ғана билік ете алады. Қылмыскерге жаза тағайындалмайды, және әрбір қылмыскер өмірі мен мүлкіне ешқандай қауіп төнбейтініне сенімді болады".
Әлеуметтік ұйым
Вендаттар аналық рулық қағидаға негіделген қоғам болған, онда мәртебе мен мүлік әйелдер желісі арқылы мұраға берілетін. Мүлік, руға жататындық және лауазымдар ұрпақтан-ұрпаққа берілуі мүмкін еді.
Экономика
Симко көлінің солтүстігі мен батысында және Грузин шығанағының оңтүстігі мен шығысында, гурон-вендат ұлты қоныстанған жердің шамамен 70 пайызы егіс жері болды. Осы себепті, гурон-вендаттардың көп бөлігі фермерлер болды және олардың экономикасы жүгері, бұршақ және қабақ өсіру арқылы бау-бақша шаруашылығына негізделген. Хурон (Вьяндот) Онтариода ауыл шаруашылығының мүмкін болатын солтүстік шегіне жақын жерде тұрды және оңтүстік пен батыстағы көптеген аймақтарға қарағанда топырағы аз құнарлы болды. Бірақ, поликультура (көбінесе Үш қарындаспен бірге) арқасында, олар көршілес егіншілікпен айналыспаған халықтармен сауда жасау үшін артық өнім өндірді. Ирокездер мен басқа да үндістер жерлерін жыртып өңдемегендіктен, ғалымдар тобы (Мт. Pleasant және Burt) олардың жерлерінде органикалық заттардың көбірек сақталғанын, демек, Солтүстік Америкадағы алғашқы еуропалық шаруашылықтарға қарағанда жүгерінің өнімділігі жоғары болғанын анықтады.
Тұрғын үй
Ирокея тілінде сөйлейтін басқа халықтар сияқты, гурондар да тікбұрышты пішінді, дөңгелектелген шатыры бар, қабық тілімдерімен жабылған ұзын үйлер салған. Бұл үйлер кеңейтілген отбасыларға тұруға арналған еді.
Киім-кешек
Вендаттардың киімдері көбінесе бұғы және суыр терісінен жасалатын. Олардың киімдерін кірпікшелер, қауырсындар және вампум қолданып әшекейлеуші еді, ал қызыл түс олардың мәдениетінде ең бағаланатын түс болатын. Ерлер белдемше және аяқтарына мокасин киетін, ал қыста теріден жасалған қолғап пен плащ киетін. Арқаларында темекі құбыры, сыйлы заттар мен жекелеген бұйымдарын сақтау үшін отты қапшықтар тағушы еді. Вендат еркектері темекі шегуге жақын болғандықтан, құбырмен жүру олар үшін қалыпты жағдай еді. Әйелдер де ерлер сияқты киінетін, бірақ белдемше орнына юбка киетін.