Кіріспе

Стеридтік гормон рецепторлары ядрода, цитозолда, сондай-ақ мақсатты жасушалардың плазмалық мембранасында табылады. Олар көбінесе ішкі жасуша рецепторлары (әдетте цитоплазмалық немесе ядролық) болып табылады және стероидтік гормондардың сигналдарын жіберуді бастайды, бұл бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін ген экспрессиясының өзгеруіне алып келеді. Стероидтік гормондардың ең жақсы зерттелген рецепторлары – ядролық рецепторлардың 3-ші (NR3) субүйірлемесінің мүшелері, оларға эстроген рецепторлары (NR3A тобы) және 3-кетостероидтар (NR3C тобы) кіреді. Ядролық рецепторлардан өзге, кейбір G-белокқа байланысқан рецепторлар мен иондық каналдар да белгілі бір стероидтік гормондар үшін жасуша бетіндегі рецепторлар ретінде әрекет етеді. Стеридтік гормон рецепторы – бұл жасушаның цитоплазмасында немесе ядросында орналасқан, эстроген, прогестерон және тестостерон сияқты стероидтік гормондармен ерекше байланысып, ген экспрессиясын және одан кейінгі жасушалық реакцияларды белсендіруге немесе тоқтатуға себеп болатын ақуыз молекуласы. Бұл өзара әрекеттесу денедегі әртүрлі тіндер мен органдарда стероидтік гормондардың физиологиялық әсерлерін қамтамасыз ету үшін маңызды.

Геномдық

Олардың әрекет ету механизмі мен субклеткалық таралуына байланысты, ядролық рецепторларды кем дегенде екі классқа жіктеуге болады. Стероид гормондарымен байланысатын ядролық рецепторлардың барлығы I типті рецепторларға жатады. Тек I типті рецепторларда ғана белсенді емес рецептормен термошок ақуызы (HSP) байланысқан болады, ол рецептор лигандпен өзара әрекеттескен кезде босатылады. I типті рецепторлар гомодимерлік немесе гетеродимерлік түрінде кездеседі. II типті ядролық рецепторларда HSP болмайды және классикалық I типті рецептордан айырмашылығы, олар жасуша ядросында орналасқан. Бос (яғни, байланыспаған) стероидтар жасуша цитоплазмасына еніп, өз рецепторларымен өзара әрекеттеседі. Бұл процесте термошок ақуызы ажыратылады, ал белсендірілген рецептор-лиганд кешені ядроға тасымалданады. Ол EAAT-тармен де байланысты. Стерид рецепторлары лигандқа (стероид гормонына) байланысқаннан кейін көбінесе димерлер құрайды. Ядрода бұл кешен транскрипция факторы ретінде әрекет етеді, ДНК-ға әсер ету арқылы белгілі бір гендердің транскрипциясын күшейтеді немесе басады. II типті рецепторлар ядрода орналасқан. Сондықтан, олардың лигандтары жасуша мембранасы мен цитоплазма арқылы өтіп, ядроға енеді, онда олар HSP-ні босата отырып рецепторды белсендірмейді. Белсендірілген рецептор гормондық жауап элементімен өзара әрекеттеседі және транскрипция процесі I типті рецепторлардағыдай басталады.

Геномдық емес

Жасушалық мембраналық альдостерон рецепторы негізгі жасушаның дистальды түтікшесіндегі және нефрондардың кортикальды жинақтаушы арнасындағы (сондай-ақ, ірі ішекте және мүмкін тер бездерінде) базальдық Na/K АТФазаның, ENaC натрий арналарының және ROMK калий арналарының активтілігін арттыратыны көрсетілді. Жасуша бетіндегі липидтік екі қабатты мембраналар арқылы кейбір стероидтық гормон рецепторларының өтуі және жасушалардың сыртында қалатын гормондармен өзара әрекеттесуге қабілетті екендігіне қатысты белгілі бір дәлелдер бар. Стероидтық гормон рецепторлары ядродан тыс жерде де жұмыс істей алады және PI3k және Akt киназа сияқты цитоплазмалық сигнал трандукциясының ақуыздарымен байланысады.

G ақуызбен жұпталған рецепторлар

GPCR-мен байланысты ақуыздар, ең алдымен, холестерин тану және өзара әрекеттесу орны деп дәстүрлі түрде саналатын аминқышқылының консенсус тізбегі арқылы стероидтық гормондармен өзара әрекеттеседі. А класындағы GPCR-лардың шамамен үштен бірінде осы тізбек кездеседі. Стероидтық гормондардың өзара айырмашылығы соншалық, олардың барлығы GPCR-мен байланысты ақуыздардың барлығына әсер етпейді; алайда, стероидтық гормондар мен рецепторлардың ұқсастығы, әр рецептор бірнеше стероидтық гормондарға жауап бере алады немесе әр гормон бірнеше рецепторларға әсер ете алады деген пікірді негіздейді. Бұл әр лигандқа арналған бірегей рецептордың болуының дәстүрлі моделіне қайшы келеді. Кем дегенде төрт түрлі GPCR-мен байланысты ақуыздар стероидтық гормондарға жауап беретіні белгілі. G протеинімен жұптасқан рецептор 30 (GPR30) эстрогенмен, мембраналық прогестин рецепторы (mPR) прогестеронмен, G протеинімен жұптасқан рецепторлар C тобының 6 мүшесі А (GPRC6A) андрогендермен, ал қалқанша безі гормонымен және іздік аминмен байланысты рецептор 1 (TAAR1) қалқанша безі гормонымен байланысады (техникалық тұрғыдан стероидтық гормондар болмаса да, олардың рецепторлары ядролық рецепторлар суперотбасына жататындықтан, қалқанша безі гормондарын осы топқа жатқызуға болады). Осы GPCR-мен байланысты ақуыздардың әсерін мысал ретінде GPR30 қарастырайық. GPR30 эстрогенмен байланысады, ал эстрогенмен байланысқанда бұл жол аденилциклазаны және эпидермалық өсу факторы рецепторын белсендіреді. Нәтижесінде қан тамырлары кеңейеді, бүйрек қорғалады, сүт безі дамиды және т.б. эффекттер пайда болады.

Иондық арналар

Нейроактивті стероидтар бірнеше иондық арналармен байланысып, олардың қызметін өзгертеді, соның ішінде GABAA, NMDA және сигма рецепторларымен. Прогестерон стероиді CatSper (сперматозоидтардың катиондық арналары) вольтажға сезімтал Ca2+ арналарының қызметін реттейтіні анықталды. Жұмыртқалар прогестерон бөліп шығаратындықтан, сперматозоидтар оны жұмыртқаға қарай бағытталған сигнал ретінде пайдаланып, оған қарай жүзеді (хемотаксис).

SHBG/SHBG-R кешені

Жыныстық гормондарды байланыстыратын глобулин (SHBG) эстрадиол және тестостерон жыныстық гормондарының негізгі тасымалдаушысы және қоры ретінде жұмыс істейді деп саналады. Дегенмен, SHBG клетка бетіндегі рецепторға (SHBG R) байланысатыны да көрсетілген. SHBG R толыққанды зерттелмеген. Стероидтардың белгілі бір тобы SHBG/SHBG R кешенімен байланыса алады, бұл аденилциклазаның активтенуіне және cAMP екінші хабаршысының синтезіне әкеледі. Осылайша, SHBG/SHBG R кешені жасушалардың ішкі бөлігіне сигналдар жібере алатын трансмембраналық стероид рецепторы болып табылады.