Кіріспе

Адамның нәжісін биологиялық компосттау процесі арқылы тазартатын дәретхана түрі.

"Компосттау дәретханасы" термині жиі қолданылады, бірақ оның мағынасы елдерге қарай өзгереді. Мысалы, Германия мен Скандинавия елдерінде компосттау әрқашан негізінен аэробты процеске сілтеме жасайды. Бұл аэробты компосттау микроорганизмдердің әрекетінен температураның көтерілуімен немесе баяу немесе суық компосттау кезінде температураның көтерілмеуімен жүзеге асырылуы мүмкін. Егер жер құрттары қолданылса (вермикомпостау), температураның өсуі болмайды. Компосттау дәретханалары шұңқырлы дәретханалардан және ағаш үстіндегі дәретханалардан өзгеше, олар аз бақыланатын ыдырау процесін пайдаланады және жер асты суларын қоректік заттар мен патогендерден қорғамайды немесе қоректік заттарды тиімді қайта өңдеуді қамтамасыз етпейді. Олар сондай-ақ несепті бөлек жинаушы құрғақ дәретханалардан (UDDT) да ерекшеленеді, онда патогендерді азайту сусыздану арқылы (немесе дәлірек айтқанда, "кептіру") жүзеге асырылады және нәжіс жинау бөлімі мүмкіндігінше құрғақ ұсталады. Компосттау дәретханалары компосттау камерасында белгілі бір ылғалдылықты сақтауға бағытталған. Компосттау дәретханаларын ресурстарды қалпына келтіру үшін экологиялық санитария тәсілін іске асыру үшін пайдалануға болады, сондықтан кейбір адамдар өздерінің компосттау дәретханаларын "экосан дәретханалары" деп атайды. Алайда, бұл ұсынылмайды, өйткені екі термин (компостау және экосан) бірдей емес. Компосттау дәретханаларын кейде "үрме дәретханалары" деп те атайды, егер дәретхана контейнерінде жүретін аэробты компостау процесі өте шектеулі болса, мұндай атау орынды болуы мүмкін. "Clivus multrum" – дәретхана тақтасының астында үлкен компостау камерасы бар компостау дәретханасының бір түрі, ол көміртегі мен азот арақатынасын арттыру үшін қорытылмаған органикалық материалды қабылдайды. Компостау камерасы кішкентайрақ болған балама түрлері "жабық компостау дәретханалары" деп аталады, себебі компостау камерасы дәретхананың құрамында болады.

Қолданбалар

Компостингтік дәретханалар сумен жабдықтаудың, кәріз жүйесінің және сарғыш суды тазарту қондырғыларының болмаған ауылдық жерлерде немесе саябақтарда тиімді болуы мүмкін. Олар сондай-ақ климаттың өзгеруі, жер сілкінісі немесе цунами сияқты табиғи апаттар болғанда, қолданыстағы санитарлық жүйелердің тұрақтылығын арттыруға көмектеседі. Компостингтік дәретханалар қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайту үшін септик резервуарі қажеттігін азайтуға немесе толығымен жоюға мүмкіндік береді (әсіресе, учаске ішіндегі сарғыш суды тазарту жүйесімен бірге қолданғанда). Бұл типтегі дәретханаларды санитарлық тазартылған нәжіс пен зәрді қайта пайдалану арқылы ресурстарды қалпына келтіру үшін, бақша шаруашылығында немесе гүлзарларды күтуде тыңайтқыш және топырақ жақсарғыш ретінде қолдануға болады.

Құрамында және қолданылуы

Компост туалеті екі элементтен тұрады: отыруға немесе тізе бүгіп отыруға арналған орын және жинау/компосттау бөлімі. Компосттау бөлімі төрт негізгі бөліктен тұрады:

Компост туалеттері психофильді, термофильді немесе мезофильді компосттау арқылы адам қалдықтарының көлемін күрт азайтады. Компосттау камерасын жылы және оқшау ұстау, төмен температураның салдарынан компосттау процесінің баяулауынан сақтайды.

Иіс шығаратын газдар

Компостингтік дәретханаларда жүргізілетін компостинг процесінде мынадай газдар бөлінуі мүмкін: күкірттекті сутек (H2S), аммиак, азот оксиді (N2O) және ұшпалы органикалық заттар (ҰОЗ). Бұл газдар жағымсыз иіс шағымдарына себеп болуы мүмкін. Аздаған метан да болуы мүмкін, бірақ ол иіссіз.

Патогенді жою

Қалдықтардан алынған компост фекальды қоректік заттарды қайта өңдейді, бірақ егер қалдықтарды қайта пайдалану процесі дұрыс жүргізілмесе, ол патогендерді таратады. Компостирленетін унитаздарда патогендерді жою деңгейі әдетте төмен, әсіресе гельминттер жұмыртқалары (мысалы, Ascaris туысына жататын). Патогендердің ең төзімдісі – гельминт жұмыртқаларын өлтіру үшін жоғары температура немесе ұзақ компостирлеу уақыты қажет. Гельминт инфекциялары көптеген дамып келе жатқан елдерде кең таралған. Термофильді компостирлеуде температурада өсетін бактериялар қалдықтарды құраушы бөліктеріне дейін окистендіреді (тозады), олардың бір бөлігі процесте тұтынылып, көлемін азайтады және потенциалды патогендерді жояды. Патогендерді жою үшін термофильді компостирлеу компост қалындысын жеткілікті түрде қыздыруы керек немесе жаңа материал қосылғаннан кейін біраз уақыт (1–2 жыл) өткеннен кейін биологиялық белсенділік патогендерді жою тиімділігіне жетеді. Бір нұсқаулықта термофильді компостирлеу арқылы патогендер деңгейі кемінде екі апта бойы 55 °C температурада немесе бір апта бойы 60 °C температурада қауіпсіз деңгейге дейін төмендетіледі делінген. Компостирлеу бөлімшелерінің саны, алынатын бөлімшелер, зәрді бөліп шығару және белсенді араластыру/аэрациялау сияқты өзгерістер бар. Баяу компостирленетін унитаздар пассивті тәсілді қолданады. Көбінесе қарапайым және маусымдық қолданысқа ие, мысалы, қашық жатқан жол желілері. Олар әдетте жиналған материалды пайдалану бөлімінен оқшаулауға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған. Унитазды мезофильді компостирлеуді жалғастыру үшін жабуға болады. Баяу компостирленетін унитаздар патогендерді азайту және қалдықтарды ыдырату үшін ұзақ уақыт сақтауға немесе уақытты және/немесе қызыл құрттарды қосу арқылы вермикомпостирлеуге сенеді. Компостирлеуді жеделдету үшін құрттарды енгізуге болады. АҚШ-тың кейбір аймақтарында бұл құрттар инвазивті түрлер ретінде қарастырылады.

Басқа

Кейбір бөлімдерде аэраторлармен жабдықталған жылдамалы контейнерлер қолданылады, ал басқаларында еңіс беткейлі резервуарлар пайдаланылады.

Сақтау

Дұрыс жұмыс істеуін, иіс пайда болуын болдырмауды қамтамасыз ету үшін техникалық қызмет көрсету өте маңызды. Техникалық қызмет көрсету шараларына мыналар кіреді: тазалау, желдеткіштер сияқты техникалық компоненттерге қызмет көрсету, сондай-ақ компост, сұйықтық және зәрді шығару. Зәрді шығару тек зәрді бөліп шығаратын компостирлеу дәретханаларында қажет. Компостирлеу толыққаннан кейін (немесе одан бұрын) компост құрылғыдан шығарылуы тиіс. Бұл процедураның жиілігі контейнердің көлеміне, пайдалану жиілігіне және температура сияқты компостирлеу жағдайларына байланысты. Осы дәретханалардан алынған компост, канализациялық шлам немесе қалалық органикалық қалдықтар сияқты басқа да органикалық қалдықтардан алынған компостпен бірдей қолданылуы мүмкін. Дегенмен, қалдықтан алынған компосты пайдаланатындар патогендердің болу қаупін ескеруі керек.

Фармацевтикалық қалдықтар

Қалдықтан алынған компост құрамында рецепт бойынша тағайындалған фармацевтикалық препараттар болуы мүмкін. Мұндай қалдықтар әдеттегі кәріз суларын тазарту қондырғыларының шығарылған суларында да кездеседі. Бұл жер асты суларын ластауы мүмкін. Соңғы жылдары жер асты суларынан антибиотиктер, антидепрессанттар, қанды сұйылтатын препараттар, АЭФ ингибиторлары, кальций арналарын блокадалайтын препараттар, дигоксин, эстроген, прогестерон, тестостерон, ибупрофен, кофеин, карбамазепин, фибраттар және холестерин деңгейін төмендететін препараттар табылған. Фармацевтикалық препараттардың 30-95% адам организмінен шығарылады. Майға ерігіш (липофильді) препараттар фекальдық қалдықтардан сіңіп, жер асты суларына жетуі мүмкін. Кәріз суларын тазарту қондырғылары осы препараттардың шамамен 60% -ын жояды. Қалдықтарды компосттау кезінде ыдыраған препараттардың пайыздық көрсеткіші әлі хабарланбаған.

Тарих

19-ғасырдың соңында дамыған елдердегі кейбір өнертапқыштар, ғалымдар мен қоғамдық денсаулық сақтау қызметкерлері "құрғақ жерлік жабық дәретханаларды" қолдады, бұл компосттау дәретханаларына ұқсас құрғақ дәретхана түрі, алайда адам қалдықтарын жинауға арналған ыдыс компосттау үшін көзделмеген.

Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO)

2016 жылы Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) «Ауыз су және кәріз су қызметтеріне қатысты іс-шаралар – Негізгі үй шаруашылығы кәріз су қызметтерін басқару бойынша нұсқаулар» стандартын жариялады. Стандарт ISO 24511 стандартымен бірге қолданылады. Ол дәретханалар (компостты дәретханалар қоса алғанда) және дәретхана қалдықтарымен айналысады. Нұсқаулар негізгі кәріз жүйелеріне қатысты және жоспарлау, қолдану, пайдалану және күтіп ұстау, жою, қайта пайдалану және денсаулық сияқты тұрмыстық кәріз су циклінің толық спектрін қамтиды.

Құбырлар мен механика қызметкерлерінің халықаралық қауымдастығы

Халықаралық сантехника және механикалық қызметкерлер қауымдастығы (IAPMO) – көптеген дамыған елдер қабылдаған сантехника және механикалық кодекс жүйесі. Жақында қауымдастық "Жасыл сантехникалық және механикалық кодекске қосымшасында" өзгеріс енгізуді ұсынды, ол "несеп бөлгішпен және бөлмейтін, сондай-ақ фабрикада жасалған компосттық дәретханалар үшін жұмыс істеу критерийлерін көрсетеді". Егер қабылданса, бұл компосттық және несеп бөлгіш дәретхана кодексі (АҚШ-тағы алғашқысы) Бірыңғай сантехника кодексіне арналған Жасыл қосымшаның 2015 жылғы нұсқасында жарияланады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та компосттау дәретханаларына қатысты жалпыға қабылданған стандарттар жоқ. Солтүстік Америкадағы жеті юрисдикция American National Standard/NSF International Standard ANSI/NSF 41 1998: Сұйыққа қанықпаған өңдеу жүйелерін пайдаланады. 2011 жылы жаңартылған нұсқасы жарияланды. Жүйелер сондай-ақ Канадалық стандарттар қауымдастығы, cETL US және басқа стандарттар бағдарламаларында тізімделуі мүмкін. Қосалқы өнімдерді реттеуге қатысты, АҚШ-тың бірнеше штаты компосттау дәретханаларынан шығатын қатты қалдықтарды (әдетте құрғақ дәретханалардың түрлері арасында ерекшелік жасалмайды) жерлеу арқылы жоюға рұқсат береді, мұнда әртүрлі немесе ең төменгі тереңдік талаптары қарастырылған (ең аз дегенде 15 сантиметр). Мысалы:
Массачусетс штаты: "Компосттау дәретхана жүйесінен шыққан қалдықтар жерге көміліп, кемінде 15 сантиметр таза, тығыздалған топырақпен жабылуы керек. Массачусетс штаты өндірілген, бірақ "дәретхананың өзінде қайта өңделмеген сұйықтықтарды" мүліктегі септик резервуар мен топырақты сіңіру жүйесі бар сұр су жүйесі арқылы төгуді немесе лицензиялы септик қалдықтарын тасымалдаушымен алып тастауды талап етеді". Род-Айленд штаты: "Балама дәретханалардан шыққан қатты қалдықтарды жерге көмуге болады", ал "қалдықтарды азық дақылдарына қолдануға болмайды". Вирджиния штаты: "Компосттық дәретханадан алынған барлық материалдар жерге көмілуі тиіс" және "компост материалдарын көкөніс бақшаларына немесе жер бетіне орналастыруға болмайды". Вермонт штаты: "Қосалқы өнімдерді" Агенттік бекіткен, жергілікті септик резервуарлық санитарлық жүйеге қойылатын талаптарға сай келетін жерде беткі қабатқа көму арқылы жоюға болады". Вашингтон штаты "сусыз дәретханалар" деп аталатын ережелерін федералдық ережелерге сәйкес, ағынды сулардың шламасына қатысты ережелермен үйлестіреді. Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің құрғақ дәретхананың қосалқы өнімдеріне қатысты құзыреті жоқ, егер қалдықтар "тыңайтқыш" деп аталмаса (бірақ олар тек жойылатын материал ретінде қарастырылады). "EPA Biosolids rule" немесе "EPA sludge rule" деп белгілі 503 федералдық ереже тек тыңайтқыштарға қолданылады. Осылайша, компосттау дәретханаларын жеке штаттар реттейді.

Германия

Компостирленетін әжетханалар төрт қабатқа дейінгі үйлерге сәтті орнатылған. Осы тұрғын үйлердің көпшілігі сондай-ақ кәріз жүйесіне қосылған; компост әжетханасы кәріз жүйесінің болмауынан емес, басқа себептерден, негізінен үй иелерінің "экологиялық санасының" арқасында орнатылған. Германия мен Австрияда компост әжетханалары және құрғақ әжетханалардың басқа түрлері жеке және көппәтерлі үйлерге (мысалы, Гамбург, Фрайбург, Берлин), экологиялық елді мекендерге (мысалы, Гамбург Аллермёхе, Гамбург Браамвиш, Киль Хассе, Билефельд Вальдквелл, Вена Генсерндорф) және қоғамдық ғимараттарға (мысалы, Ökohaus Rostock, VHS Ökostation Stuttgart Wartberg, демалыс аймақтарындағы қоғамдық әжетханалар, Альпідегі мейрамханалар мен шатырлар, үй кемелері және орман балабақшалары) орнатылған.

Америка Құрама Штаттары

Жасыл тау клубы Вермонт орманды аймақтарында баяу компостингке арналған дәретханалар орнатты. Олар бірнеше бөлімше (балабақша деп аталады) және жылжымалы ғимаратты пайдаланады. Бөлімшелердің бірі толғанда ғимарат бос бөлімшеге жылжытылады. Толыған бөлімше мүмкіндігінше ұзақ уақыт (үш жылға дейін) қолданылмай қалады. Үлкен беті мен ауа ағындарының әсерінен үйінді құрғап кетуі мүмкін. Осыған қарсы тұру үшін, белгілерде пайдаланушылардан дәретханаға несеп тастау сұралады. Клуб сондай-ақ шұңқыр дәретханаларын және ағаш ұнтағы мен сыртқы компостингі бар қарапайым шелек-дәретханаларды қолданады, сондай-ақ пайдаланушыларға жағымсыз иіс тудыратын, оттегізсіз жағдайды болдырмау үшін орманға несеп тастауға кеңес береді.

Дүниежүзі бойынша

Компостингтік дәретханалар үлкен компостингтік контейнермен (Clivus Multrum және оның туындылары сияқты) АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Швецияда кең таралған. Оларды коммерциялық өнім ретінде сатып алып орнатуға болады, өздігінен құрастырушыларға арналған жобалар түрінде немесе түрлі аттармен сатылатын "дизайндық туындылар" ретінде қолдануға болады. Әлем бойынша шамамен 10 000-ға жуық мұндай дәретхана пайдаланылып жатыр деген есеп бар.