Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі кельттердің тақта ойыны
Ancient Celtic board game
тақта ойыны
the board game
Fidchell немесе gwyddbwyll (Уэльс тілінде айтылады) – ежелгі кельттер арасында кең таралған тақта ойыны. Fidchell екі адам ойнайтын, олар тақтада бірдей сандағы фигураларды жылжытатын; тақтаның өзі ойналған ойынның атын алып жүрген.
Fidchell or gwyddbwyll (in Welsh, pronounced ) was a board game popular among the ancient Celts. Fidchell was played between two people who moved an equal number of pieces across a board; the board shared its name with the game played upon it.
Этимология
Көптеген кельт тілдеріндегі ойынның атауы – көне ирланд тілінде fidchell, орта валлий тілінде gỽydbỽyỻ, бретон тілінде guidpoill~gwezboell, корнуолл тілінде gwydhbol – «ағаш ақылы» немесе «ағаш сезімі» деп аударылатын күрделі сөз. Бұл күрделі сөздің екі тілде де бірдей болуы оның өте ерте заманнан келе жатқанын көрсетеді, ал куәләнбеген ертеректегі түрі ортақ кельт тілінде *widu kweillā «ағаш түсінігі» деп қайта құрастырылған. Бұл ойын көбінесе шахматпен салыстырылады немесе шахматпен теңестіріледі, бірақ шахмат 12 ғасырға дейін Еуропада белгілі болған жоқ. Дегенмен, әдеттегі дөңгелек тас пішіндес санаулы тастармен ойналатын латрункулиден айырмашылығы, аралдық кельттер арасында конустық фигуралар да пайда болған болуы мүмкін, өйткені Шетланд, Шотландия және Knowth (Ирландия) жерлерінде ойынға арналған тас конустар табылды. Аңыздар fidchell-ді патшалар мен құдайлар ойнайтын ойын деп сипаттайды. Аңыз бойынша, оны жарық пен шабыт құдайы Луғ ойлап тапқан.
The name of the game in multiple Celtic languages Old Irish fidchell, Middle Welsh gỽydbỽyỻ, Breton guidpoill~gwezboell, Cornish gwydhbol is a compound translating to "wood intelligence" or "wood sense". The fact that the compound is identical in both languages suggests that it is of extreme antiquity, with the unattested earlier form being reconstructed *widu kweillā "wood understanding" in Common Celtic. The game is often compared to or identified with chess, though chess was unknown in Europe until the 12th century.</blockquote>Unlike latrunculi with its usual pebble shaped counters, however, conical pieces may also have been innovated among the Insular Celts, as stone cones for gaming have been found in sites at Shetland, Scotland and Knowth, Ireland.</blockquote>The legends describe fidchell as a game played by royalty and by gods. In legend, it was invented by Lugh, god of light and inspiration,
Тафлмен шатастыру
Ойын әдебиетінде fidchell ойынының Уэльстің tawlbwrdd ойынының түрі екені жиі айтылады, ал tawlbwrdd өзі норвегиялық tafl ойындарынан тараған. Бұл ойындар, сондай-ақ ирландтық brandub ойыны да көбінесе жеті-жетілік торда, ортасында патшасымен ойналады. Ойын басында патшаның төңірегінде бірнеше қорғаушы фигурасы болады, ал оларды екі есе көп шабуылшылар қоршайды. Ойынның мақсаты – патшаға тақтаның жиегіне қарай жол ашу, ал шабуылшылар патшаны қоршауға алып, тұтқындауға тырысады. Дегенмен, tafl ойындарының нұсқалары көбінесе тең емес фигуралармен ойналады, шабуылшылар қорғаушылардан екі есе көп болады. Ал fidchell ойыны екі тараптан да бірдей фигуралармен ойналған, және патша фигурасы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1932 жылы Уэстмит округіндегі Баллиндриде табылған артефакт, «Баллиндри ойын тақтасы» деп аталады, ол fidchell ойынын бейнелейтін болжамы бар. Бұл – кельттік өрнектермен безенілген ағаш тақта, 7х7 тормен, 49 ойықпен белгіленген. Тарихи тұрғыдан алғанда, tafl ойындары, әсіресе tawlbwrdd, көбінесе қойдың білезік сүйегінен жасалған сүйекпен ойналатын, бірақ мұндай ерекшелік fidchell ойынында кездеспейді. Уэльсте tawlbwrdd және gwyddbwyll ойындары арасында нақты айырмашылық бар, егер Ирландияда да осылай болса, онда brandub және fidchell ойындары арасында да ұқсас айырмашылық болуы мүмкін.
In the board games literature, it has often been suggested that fidchell is a variant of the Welsh game tawlbwrdd, itself descended from the Norse tafl games. These games, along with the Irish brandub, are played on a grid, often seven squares by seven, with the king in the middle. The king has a number of defending pieces around it at the beginning of the game, and they are surrounded by twice as many attackers. The object is to make a clear path for the king to the edge of the board, while the attackers must attempt to surround, and thereby capture, the king. However, tafl variants are usually played with unequal numbers of pieces, the attackers being twice as numerous as the defenders. Fidchell by contrast was played with equal numbers on both sides and there is no indication of a king piece. An artefact found in Ballinderry, County Westmeath in 1932, known as the Ballinderry Game Board, has been suggested to represent fidchell. This is a wooden board with Celtic symbols on it, with a seven by seven grid, marked off by 49 holes. Historically, tafl games, especially tawlbwrdd, were often played with a die, made of a sheep's knucklebone, and this feature seems absent in fidchell. In Wales, a clear distinction is made between tawlbwrdd and gwyddbwyll, which, if also true of Ireland, would tend to indicate a similar distinction between brandub and fidchell.
Тарихи әсері
Фидчелл, аңыздарда сипатталғандай, көбінесе мистикалық немесе болжамдық сипатқа ие. Шайқастар фидчелл ойынының барысымен бірге толқып-құбылып отырады, ойындар өздігінен жүзеге асады, маңызды оқиғалар фидчелл матчының нәтижесімен шешіледі. Осы құбылыстар тафль ойындарында осылай анық көрінбейді. Ирландияда ежелгі заманда тафльдің бір түрі ойналғандығын көрсететін археологиялық және мәтіндік деректер бар; бірақ бұл, көбінесе патша фигурасы бар брендуб ойыны болған. Фидчелл тең күштермен ойналатын, сондықтан ол тафльдің түрі емес.
Fidchell, as described in the legends, often has a mystical or divinatory aspect to it. Battles ebb and flow as a result of the ebb and flow of a game of fidchell, games play themselves, great events are decided on the outcome of a fidchell match. This supernatural aspect is not as clearly reflected in the tafl games. There is clear archaeological and textual evidence that a tafl variant was played in Ireland in ancient times; however, this is more likely to have been the game of brandub, which had a king piece. Fidchell was played with equal forces, and so was not a form of tafl.