Кіріспе

Латриналардан шығарылатын экскреттерге қатысты архаикалық термин. Түнгі топырақ – бұл латриналар, шұңқырлар, шұңқырлы дәретханалар, шұңқырлық латриналар, шұңқырлық жинағыштар, септикалық резервуарлар және т.б. сияқты жерлерден жиналған адам экскреттеріне тарихи түрде қолданылатын эвфемизм. Бұл материал әдетте түнде, осы мамандықпен айналысатын жұмысшылар тарапынан дереу жақын жерден шығарылып тасымалданды. Кейде оны қала сыртына шығарып, тыңайтқыш ретінде сатуға болар еді. Тағы бір анықтамасы – "сумен араластырылмаған, өңделмеген экскреттердің контейнерлер немесе шелектер арқылы тасымалдануы". Түнгі топырақ канализация және септикалық резервуарлар жоқ жерлердегі санитарлық жүйелердің нәтижесінде пайда болды. Бұл қалдықтарды басқару жүйесінде адам нәжісі суға араластырылмай жиналады. Түнгі топырақ көбінесе тарихи контексте қолданылатын ескірген термин, ал фекальды шламды басқару, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, маңызды мәселе болып қалуда.

Жинақтау және жою

Дене шығарылымдары камералық ыдыс сияқты ыдысқа түсірілді, кейде зәр және басқа қалдықтармен ("slops", соның салдарынан лақтырып тастау) бірге жиналды. Пайдалындағы нәжіс көбінесе күл немесе топырақпен жабылды, бұл "түнгі топырақ" терминінің пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Жиналу немесе шығарылу көбінесе тұрғын үй ішінде, мысалы, дүкен-үйлерде жүрді. Мұндай жүйе бүгінде шалғай ауылдық жерлерде немесе дамып келе жатқан елдердің қалалық аймандарындағы кемтар шаруашылықтарда қолданылуы мүмкін. Материал уақытша сақталып, жергілікті дәстүрге сәйкес жойылды. Жою тәсілдері уақыт өте келе өзгеріп келді. Қалаларда, терең дренаж жүйесі пайда болғанға дейін, түнгі топырақ жинаушы әдетте түнде келіп, содан оның аты шықты. Жинауға қолданылатын көлік түнгі арба деп аталды, ал оны жүргізуші – түнгі жұмысшы немесе түнгі арба жұмысшысы деп аталды. Шаруашылықтар сияқты шалғай ауылдық жерлерде үй иелері түнгі топырақты өздері жоюға тиіс болды.

Ауыл шаруашылығында пайдалану

Адамның нәжісі тыңайтқыш ретінде қызығушылық тудыруы мүмкін, себебі тыңайтқыштарға деген сұраныс жоғары және түнгі топырақ жасауға қажетті материалдың қолжетімділігі бар. Өте нашар сапалы жергілікті топырағы бар аймақтардағы халық түнгі топырақ қолданудың тәуекелдерін бағалап, оны пайдалануға келісуі мүмкін. Өңделмеген адам нәжісін тыңайтқыш ретінде пайдалану қауіпті, себебі ол ауру қоздырғыш патогендерді қамтуы мүмкін. Дегенмен, кейбір дамып келе жатқан елдерде бұл әлі де кең таралған. Осы елдерде аскариаз сияқты паразиттік құрттармен қоздырылатын инфекциялар, ауыл шаруашылығында түнгі топырақ қолданумен байланысты, себебі гельминт жұмыртқалары нәжісте болады және осылайша бір инфекцияланған адамнан екінші адамға (фекальды-оральды жолмен ауру жұғуы) тарауы мүмкін. Фекальды шламды тиімді басқару, мысалы, компосттау арқылы осы тәуекелдерді азайтуға болады. Адам нәжісін компостқа айналдырудың қауіпсіз әдістері бар. Кейбір муниципалитеттер канализациялық шламнан компост жасап, оны тек гүлзарларда ғана қолдануға, көкөніс бақшаларында емес, ұсынады.

Ежелгі Грекия

Ежелгі Аттикада кәріз суларын тыңайтқыш ретінде қолдану жиі кездесетін. Ежелгі Афинаның кәріз жүйесі қаланың кәрізін үлкен резервуарда жинап, содан кейін оны тыңайтқыш ретінде пайдалану үшін Кефис өзенінің аңғарына бағыттайтын.

Қытай, Гонконг және Сингапур

Бұл термин 1960 жылға дейін Қытайдың кейбір аймақтарында немесе қытай аудандарында (инфрақұрылымның даму деңгейіне байланысты) туған ұрпақ арасында белгілі, тіпті жаман атқа ие. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Сингапур Чайнатауны, Сингапур тәуелсіздігіне дейін, қалдықтарды жоюдың басты тәсілі ретінде түнгі топырақ жинауды пайдаланды, әсіресе Сингапур шайқасы мен одан кейінгі жапон оккупациясынан кейін инфрақұрылымның көп бөлігі қирап, қайта жаңартуға көп уақыт кетті. Тәуелсіздік алғаннан кейін экономиканың өркендеуі мен тұрмыс деңгейінің жақсаруымен Сингапурдағы түнгі топырақ жинау жүйесі отарлық кезеңдегі бір оқиғаға айналды, сол кезде жаңа жүйелер енгізілді. Жинау әдісі көбінесе қолмен жасалады және қалдықтармен тікелей адамдық байланысты қажет етеді. Гоминьдан Қытайды және Сингапурдағы Чайнатаунды басқарған ұлттық дәуірде түнгі топырақ жинаушы әдетте толық балға айырбастау үшін бос немесе жартылай толтырылған бал шелектерін алып келетін. Жеке үйлерден жинау орталықтарына бал шелектерін тасымалдау әдісі, білікті емес жұмысшының су тасымалдауына ұқсас еді, ерекшелігі – тасымалданатын зат ішуге жарамсыз және оны үйге емес, үйден тасымалдайтын. Жинаушы иығына ілген полюстің екі басына толы бал шелектерін іліп, жинау орнына дейін көшеде көтеріп апаратын. Қытай тілінде түнгі топырақ жинауға қатысты ұқсас эвфемизм бар – 倒夜香 (dàoyèxiāng), ол сөзбе-сөз "түннің хош иісін тарату" дегенді білдіреді.

Жапония

Жапонияда нәжісті тыңайтқыш ретінде қайта пайдалану кең таралған. Эдо қаласында компост сатушылар адам нәжісін жинап, шаруаларға сататын. Бұл пәтер иелері үшін қосымша табыс көзі болды. Бай адамдардың нәжісі олардың тамақтануы жақсы болғандықтан, жоғары бағаға сатылды; болжам бойынша, олардың нәжісінде көбірек қоректік заттар сақталған. 9 ғасырға дейінгі тарихи құжаттарда дәретхана қалдықтарын жою тәртібі туралы мәліметтер бар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін санитарлық талаптардың күшеюімен және химиялық тыңайтқыштардың таралуымен адам нәжісін тыңайтқыш ретінде сату азайып, қазіргі кезде 1%-дан да аз көлемі түнгі тыңайтқыш ретінде қолданылады. АҚШ оккупациялық әскерлерінің адам нәжісін тыңайтқыш ретінде пайдалануды гигиеналық емес және күмәнді деп қарауы да осыған себеп болды: "Оккупациялық әскерлер бұл әдетті айыптап, жергілікті базарлардан көкөніс және жеміс сатып алудан өз отандастарын тыйым салуға тырысты".

Мексика және Орталық Америка

Әр түрлі мезоамерикалық өркениеттер егіндерін тыңайту үшін адам нәжісін пайдаланған. Ацтектер, әсіресе, өздерінің атақты чинампаларымен белгілі, олар саздан және адам қалдықтарынан жасалған жасанды аралдар болып, жылына жеті реттен астам жиналатын егін өсіруге қолданылған. Қазіргі зерттеулер чинампалардың бастауын 1100 жылға, Ацтектердің Кульуакан қаласында деп көрсетеді. Олар алдымен 30 м x 2.5 м және 91 м x 9 м аралығындағы аумақты қамқалмен қоршап, содан кейін саз, шөгінді, нәжіс және шіріген өсімдіктермен толтырылған. Чинампаларды тұрақтандыру үшін бұрыштарына көбінесе āhuexōtl (Salix bonplandiana) немесе āhuēhuētl (Taxodium mucronatum) ағаштары отырғызылған. Испан жаулап алудан бұрын чинампалар кеңінен таралған және бүгінде де Мексикада кездеседі.

Ұлыбритания

Орта ғасырлардағы Ұлыбританияда фермаларға тыңайтқыш ретінде адам нәжісін тарату жиі кездесетін жағдай болған. Тюдор Англиясында адам нәжісін жәшіктер мен шұңқырлардан алып тастаумен айналысатын адамдарды "гонг фермері" деп атаған. Гонг фермерлеріне тек түнде жұмыс істеуге рұқсат берілген, ал олар жинаған қалдықтар қала немесе кент шегінен тысқары жерге әкетілуі тиіс болған. Англияның 19 ғасырдағы қарқынды индустриялануы жаппай қалалануға, тығыздыққа және эпидемияларға алып келді. Осыған жауап ретінде "Рочдейл жүйесі" әзірленді, онда қалалық кеңес әрбір үйге немесе үйлер тобына жапсарлас үй-жайлардан түнгі топырақты жинауды ұйымдастырды (бақша шкафтарына қараңыз). Кейіннен, 1875 жылғы "Халық денсаулығы туралы" заң қабылданды, ол тұрғын үйлерге қатысты ережелерді жасауға және әр үйге бір үй-жай қарастыруды міндеттеді. Бұл "жерлік үй-жайлар" (сумен жуатын үй-жайлар емес, яғни дәретханалар) болды және олар "түнгі топырақ жинаушыларына" немесе "түнгі адамдарға" тәуелді болды.

Австралия

Тораптық кәріз жүйелері оларды ығыстырғанға дейін Австралияның ірі қалаларында түнгі топырақ жинау жүйесі болған, оның өзіне тән терминдері де болған. "Түнгі топырақ" тұрғын үйлердің арт жағындағы "түнгі үйлерден" ("дәретханалар/су клозеттері") "түнгі жолақтардан" (тар жолақтар) жиі өтетін "түнгі адам" ("түнгі топырақ жинаушы") арқылы жиналған. Қаланың орталық аудандарының көп бөлігі 1900 жылдардың басында кәрізге қосылды, бірақ барлық қала маңындағы аудандар кәрізге қосылуы 1970 жылдарға дейін күтті. [2021 жылғы "Шеппард v Смит" ісі, NSWSC 1207, 22 және 29-тармақтарды қараңыз]

Үндістан

Түнгі топырақты жоюға жауапты адамдар да Үндістанда болды. Бұл дәстүр кеңінен сақталып келеді, себебі заңды орындау қиын. Бұл "қолмен тазалау" енді барлық үндістандық штаттарда заңсыз. 2003 жылы Үндістан үкіметінің әлеуметтік әділет және әркімнің мүмкіндіктерін арттыру министрлігі Үндістанда 676 000 адам адам қалдықтарын қолмен жинаумен айналысатынын мәлімдеді. Әлеуметтік ұйымдар 1,3 миллионға дейін үндістандық мұндай қалдықтарды жинап жатыр деп есептейді. Бұдан әрі, адам қалдықтарын жинаумен айналысатын жұмысшылар өздерінің арасында ғана некелесіп, осылайша кәсібін ұрпақтан ұрпаққа жалғастыратын қалдық жинаушы каста құрылды. 1993 жылғы "Қолмен тазалаушыларды жұмысқа алу және құрғақ дәретханалар құру (тыйым салу) туралы" заңы қолмен тазалауды заңсыз деп жариялады.

Жапония

Қазіргі Жапонияда әлі де түнгі топырақ жинау және кәдеге жіберу жүргізіліп жатқан аймақтар бар. Түнгі топырақ жиналатын "үй ішіндегі дәретхана" стиліндегі дәретхананың жапонша атауы – кумитори бэнжо (汲み取り便所). Қалдық суды дұрыс жою немесе қайта өңдеу мәселесі маңызды ғылыми зерттеу саласы болып табылады және бұл салада саяси мәселелер де жиі кездеседі.