Кіріспе
Христиан діні Малайзияда азшылық дін болып табылады. 2020 жылғы халық санауында Малайзия халқының 9,1%-ы өзін христиан деп жариялады. Малайзияның христиан халқының шамамен үштен екісі Шығыс Малайзияда, Сабах және Саравак штаттарында тұрады. Христиан дінін ұстанатындар Саравак штатында халықтың көпшілігін (50,1%) құрайды, ал Саравак жер аумағы бойынша Малайзияның ең үлкен штаты болып табылады. Христиан діні – ислам, индуизм және буддизм сияқты Малайзияда заңмен қорғалған бостандыққа ие төрт негізгі діннің бірі, әсіресе Шығыс Малайзияда әртүрлілік заңдарына сүйене отырып. 2020 жылы Малайзия христиандарының жартысы католик, 40%-ы протестант, ал 10%-ы басқа діни ағымдарға жатты. 2008 жылы елдегі маңызды христиан діни ұйымдарына Рим католиктері, англикандар (Оңтүстік-Шығыс Азия провинциясы шіркеуімен ұсынылған, сонымен қатар Сингапур және Брунейдегі англикандарды да қамтиды), баптистер, бауырластар, конфессиялық емес шіркеулер, тәуелсіз харизматикалық шіркеулер, лютерандар, методистер, пресвитериандар және Сиданг Инжил Борнео кірді.
Christianity is a minority religion in Malaysia. In the 2020 census, 9.1% of the Malaysian population identified themselves as Christians. About two thirds of Malaysia's Christian population lives in East Malaysia, in the states of Sabah and Sarawak. Adherents of Christianity represent a majority (50.1%) of the population in Sarawak, which is Malaysia's largest state by land area. Christianity is one of four major religions, including Islam, Hinduism, and Buddhism, that have a freedom protected by the law in Malaysia based on diversity law especially in East Malaysia. In 2020, half of Malaysian Christians were Catholic, 40% were Protestant and 10% belonged to other denominations. In 2008, the major Christian denominations in the country included Roman Catholics, Anglicans (represented by the Church of the Province of South East Asia, which also covers Anglicans in Singapore and Brunei), Baptists, Brethren, non denominational churches, independent Charismatic churches, Lutherans, Methodists, Presbyterians and Sidang Injil Borneo.
Тарих
Малай архипелагында ертедегі христиандықтардың болуы Иерусалимде елші Петірден Ізгі хабарды естіген Араб түбегіндегі араб христиан саудагерлеріне (Елшілердің істері 2:11), сондай-ақ Пауылдың Арабиядағы қызметімен (Ғалаттықтарға 1:17) және VII ғасырдан бастап ертедегі арабтар мен несториандарға, ал 1511 жылы португалдықтар басып алғанға дейін Малаккадағы ертедегі араб христиандарына, парсы және несториан саудагерлеріне Сент-Томастың уағыздауы байланысты. 1786 жылы британдықтар Пенангты алды, ал 1795 жылы 1641 жылы голландтар басып алған Малакканы иеленді. Тайландтан келген католик дін қызметкерлері 1810 жылы Пенангта Үлкен семинарияны құрды. LMS 1815 жылдан бастап Малакка мен Пенангта орналасқан, бірақ 1842 жылдан кейін Қытайға кіру мүмкіндігі туған соң көптеген протестант миссиялары құлдырады. Католик басшылығы сақталды, бірақ португалдықтар мен француздықтар арасында бөлінді. Ашық бауырластардың қызметі 1860 жылдан, ал методистердікі 1885 жылдан басталды. Пресвитериандық Джохордағы қытай шіркеулері мен Пенанг, Ипох және Куала-Лумпурдағы шетелдік қауымдар арқылы өркендеді. Сенгои тайпалық халқына миссионерлік жұмыс 1932 жылы басталды. Пятидесятничество 1970 жылдардағы харизматикалық қозғалыс арқылы үлкен әсер етті, бірақ Солтүстік Америка мен Цейлоннан келген пятидесятник миссионерлер (Малайзия Пятидесятник шіркеуі) 1935 жылдан бері белсенді болып келді. Англикандық және Рим-католик діндері Британдық Солтүстік Борнеоның құрылуынан кейін 1882 жылы Солтүстік Борнеоға келді, бірақ бұрынғы тырыстықтар да болды, мысалы, 1857 жылы Лабуанда дін қызметкері болған испандық теңізші Карлос Куартони басқарған католик миссиясы, Бруней мен Лоок Поринда (қазіргі Кота-Кинабалу) бекеттер құрылды, бірақ үлкен табысқа жете алмады. 1882 жылы Рим-католик Милл Хилл миссионерлері сияқты кең ауқымды миссионерлік қозғалыстар басталды, олар негізінен қытай және түпкілікті қауымдарға, мысалы, Кадазан-Дусун халқына бағытталды. Көші-қон да христиандықтың таралуына маңызды фактор болды. Базель миссиясы да 1882 жылы Сабахта көшіп келген хакка тайпалық қытайларының арасында жұмыс істеді, олардың көпшілігі христиан болған. Малайяға көшіп келген тамилдердің арасында католиктер, лютерандар, англикандықтар және методистер де болды. Боксерлік көтерілістен кейін көші-қон, әсіресе Ситиаван мен Сибуға, әлі де күшті қытай методистік орталықтарына артты. Мар-Тома және Сирия православиелік шіркеулері 1930 жылдары Үндістанның Керала жағалауынан көшіп келгеннен кейін құрылды. Саравакта Раджа Бруктың билігі 1847 жылдан бастап англикандық миссияны қолдады, ал кейіннен католиктер қабылданды. 1928 жылы Австралиялық Борнео евангелистік миссиясы шағын ресурстармен жұмыс істей бастады, бірақ нәтижесінде бүгінгі күні Малайзиядағы ең ірі түпкілікті шіркеу, Сиданг Инжил Борнео (Борнео евангелистік шіркеуі) құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс шетелдік басшылықты жойды және түпкілікті шіркеуге жол ашылды. 1948 жылы құрылған Малайялық христиан кеңесі (МКК) Малайядағы төтенше жағдай кезінде миссионерлік топтарды үйлестірді. Жаңа ауылдарға көшірілген қытайларға жергілікті христиандармен әлеуметтік және медициналық жұмыстарда жұмыс істейтін миссионерлер көмек көрсетті. Алайда, 1957 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген шіркеулер шетелдіктерге тым тәуелді болды. 1970 жылдары шіркеулер Сингапурдан тәуелсіз құрылымдарды және шетелдегі қолдауды дамытты. Тәуелсіз шіркеулердің соңғы уақытта өсіп келе жатқаны – малайзиялық христиандық ұлттық ерекшелікті қалыптастыруға деген ниеттің тағы бір белгісі.
Ғибадатхана ғимараттары
Малайзияда шіркеулерге рұқсат етіледі, бірақ дискриминациялық аймақтарға бөлу заңдары арқылы жаңа шіркеулер салуға шектеулер бар. Үкімет ескі шіркеулердің ешқайсысын жапқан жоқ және ешқандай діни қауым таратылмаған. Дегенмен, жаңа шіркеулер салу қиын. Мысалы, Шах Аламдағы жергілікті кеңес шіркеу салуға рұқсат беру үшін жиырма жылдан астам уақыт күтті, сонымен қатар шіркеудің фабрика сияқты көрінуі керек деген талап қойылды, дәстүрлі шіркеуге ұқсамайтын болуы тиіс. Бірақ, Шығыс Малайзияда жаңа шіркеулер салуға рұқсат беріледі және жаңа жерлерді алу оңай, себебі Шығыс Малайзия халқының 67,9% христиан дінін ұстанады (Шығыс Малайзиядағы түрлілік және үйлесім заңына сәйкес). Көбінесе жаңа шіркеулер дүкендердегі қарапайым бизнес ретінде құпия түрде ашылады, әсіресе Куала-Лумпур сияқты ірі қалаларда. Малайзиядағы танымал шіркеулердің қатарында Куала-Лумпурдағы Сент-Джон соборы, Кучингтегі Сент-Жозеф соборы, Кота-Кинабалудағы Қасиетті Жүрек соборы, Пенамангтағы Сент-Михаэль шіркеуі және Малакка қаласындағы Мәсіх шіркеуі бар.
Евангелизм
Дінге ұмтылу және оны тарату бостандығы Малайзия Конституциясының 11-бабында кепілдендірілген және бұл, әдетте, құрметтеледі. Алайда, Конституция мұсылман қауымға исламнан басқа діндерді таратуды шектеуге мүмкіндік береді, және осы ережелердің түсініксіздігі кейбір мәселелерге әкеліп соқты. Малайзиядағы шіркеу мұсылман қауымын белсенді түрде дінге көндіруден аулақ тұруды қалыпты жағдай еткен. Христиан әдебиеттері заң бойынша "мұсылман емес оқылымдар үшін" деген белгімен жабдылуы тиіс. Малайзия Федералды Конституциясының 11(4)-бабы штаттарға мұсылмандарға басқа діндерді таратуға тыйым салуға рұқсат береді, және көпшілігі (Пенанг, Сабах, Саравак және Федералды аумақтарды қоспағанда) осылай істейді. Малайзияда христиан дініне өткен мұсылмандардың нақты саны туралы толық зерттелген келісім жоқ. Малайзия Статистика Департаменті жариялаған соңғы халық санағы бойынша, мұндайлар жоқ, ал Устаз Ридхуан Тидің мәліметінше – 135, Тан Шри Доктор Харусани Закарияның пікірінше – 260 000 адам. Христиандық сенімге немесе штаттық діни билік ортодоксалды деп санамайтын басқа да діни тәжірибелерге қызығушылық танытқан мұсылмандарды полиция немесе олардың отбасы мүшелері мемлекеттік қаржыландырылатын Діни оңалту орталықтарына жібереді, онда оларға исламға адал болуға кеңес беріледі, ал кейбір штаттарда Исламнан бас тарту үшін тиісті шариғат заңнамасы бойынша жазалар қарастырылған.
Киелі кітап аудармасы мен әдебиеттер
1612 жылы Киелі кітаптың бір бөлігі малай тіліне аударылып, 1629 жылы Нидерландыда жарияланды. Малай тілі – Киелі кітапты алғаш аударған шығыс азия тілдерінің бірі болды. Малайзия мен Индонезияның тілдік және мәдени ұқсастығының арқасында, екі ел де ертедегі тіл және әдебиет саласында көптеген жұмыстарды бірлесіп жасады, және осы мұра бүгінге дейін сақталып келеді. Мұсылман халқы басым ел ретінде, индонезиялық және малай тіліндегі Киелі кітапты – екеуі де «Алкітаб» деп аталатынын – тыйым салу керек пе деген мәселеде пікірлер қарама-қайшы. Ағылшын тіліндегі «Тәңір» сөзі малай тілінде «Тухан» деп, ал «Құдай» сөзі «Алла» деп аударылады. Бұл аударманың түпнұсқа еврей тілінен жақын аудармасы жоқ екені айтылды, себебі Құдайды білдіретін араб және еврей сөздерінің түбірі бір – семит тілінен шыққан, сондай-ақ араб тілінде сөйлейтін және мальтийлік христиандар да Құдайды білдіру үшін «Алла» сөзін қолданады. Малай тіліндегі басқа да христиандық материалдар да осы себептермен әр түрлі уақытта тыйым салынды. Алайда, 2005 жылдың сәуір айында Премьер-министр малай тіліне аударылған Киелі кітаптарға тыйым салынбағанын, бірақ оларға «Мұсылмандарға арналмаған» деген ескерту таңбасы қойылуын міндетті ететінін мәлімдеді. Куала-Лумпурдың Рим католик архиепархиясы Малайзия Үкіметіне қарсы Малайзияның Жоғарғы сотына арыз беріп, архиепархиялық газет «Геральдтың» «Алла» сөзін қолдануға құқылы екенін және бұл сөзді ислам ғана пайдалана алмайтынын талап етті. «Буп Кудус» деп аталатын ибан тіліндегі Киелі кітапқа да Құдайды білдіру үшін «Алла Таала» терминін қолданғандықтан тыйым салынды. Соңында, үкіметке ибан тілінде осыған тең келетін басқа термин жоқ екені түсіндірілді. Осыған байланысты, тыйым салу тоқтатылды, бірақ ол ресми түрде алынбады. Кейіннен, түрлі христиан лидерлерінің наразылығынан кейін, бұл тыйым тек ибан халқының пайдалануына ғана рұқсат етілді.
Білім
Бүгінде христиан миссионерлік мектептер Малайзияның білім беру жүйесінің бір бөлігі болып табылады және олар Білім беру министрлігімен басқарылады, ал оларға қатысты шіркеулердің араласуы шектеулі. Миссионерлік мектептердің қаржыландыруының бір бөлігі мемлекеттен, ал мұғалімдер мен әкімшілік қызметкерлерді үкімет қамтамасыз етеді. Көптеген миссионерлік мектептер Малайзия құрылғанға дейін салынған. Көптеген христиан миссионерлік мектептерінде крест сияқты христиан діни нышандары көрінеді. Дегенмен, миссионерлік емес мектептерде кресттерді көрсетуге әдетте рұқсат берілмейді. Христиан оқушылары үшін арнайы мектеп пәндері жоқ. Алайда, христиан және мұсылман емес оқушыларға орта білім берудегі SPM (Sijil Pelajaran Malaysia немесе Малайзия білім беру сертификаты) бағдарламасы бойынша Киелі кітап туралы білім алуға рұқсат етіледі, бұл орта мектептегі жалғыз христиандық бағытталған пән. Әртүрлі ресми емес христиандық мектеп пәндері бар, бірақ олар көбінесе христиандар мен мұсылман емес оқушыларға арналған.
Музыка
Малайзияда көптеген христиан ән жазушылар бар, бірақ нарық әлі де жаңа және кеңінен таралмаған. Малайзиялық христиан ән жазушылар желісі Малайзияның христиан музыкалық өнерін дамыту үшін құрылды.
Фильмдер
Мел Гибсонның 2004 жылғы "Христос құмарлығы" фильмі Малайзияда шектеулі көрсетілімде жарық көрді. Ресми түрде, фильмге тек христиандар ғана кіре алатын. Билеттер әдеттегі кассаларда сатылмағандықтан, баруға көңіл білдірмеуге шақырылды. Ұлттық Евангелиялық Христиандық Федератсиясы сияқты христиандық ұйымдар кинотеатрларды жаппай брондап, билеттерді түрлі шіркеулерге таратты. Бастапқы екі айлық көрсетілім мерзімі ұзартылып, фильмді тек христиандар ғана көрген деген күмәнді тудырды. Әйгерім Сент-Полдың қыздары, сондай-ақ Паулин отбасы деп те аталатын, құрметті Джеймс Альберионе құрған христиандық қауым, Малайзияда инвестиция жасайды және христиандық фильмдерді жарнамалайды. Олардың жарнамалық жұмыстарының ішінде "Христос құмарлығы" және Мария Горетти фильмдері бар, бұл фильмдер Малайзияда тек CD/DVD форматтарында қолжетімді және көбінесе Сабах және Саравак штаттарында танымал. Әйгерім Сент-Полдың Малайзиядағы филиалдары Петалинг-Джая, Куала-Лумпур, Кота-Кинабалу және Кучинг қалаларында орналасқан. Олар христиандық жаңалықтарды, фильмдерді және музыканы жарнамалауға рұқсат алған, себебі олар мемлекет экономикасына да үлес қосады. Дегенмен, Батыс Малайзияда қауымға өз жұмысын жарнамалауға рұқсат берілсе де, жұмысын істеуде шектеулер бар. Ал Шығыс Малайзияда Кенингау анты тасының және Сабах және Саравак штаттарының заңдарымен қорғалған түрлілік пен үйлесімділікке байланысты ешқандай шектеулер жоқ.
Іс-шаралар
Құдайға табынудың нақты түрлері, мысалы, қолданылатын діни рәсімдер мен уағыздар үкімет тарапынан белсенді түрде цензураланбайды немесе бақыланбайды. Бірақ, кейде құпия агенттердің құдайға табынуды бақылау жағдайлары болады. Бірнеше мемлекеттік орта мектептер мен университеттерде христиандық бірлестіктер (CF) сияқты діни іс-шараларға ресми емес тыйым салынғаны туралы мәлімделген.
Рождество
Рождество Малайзияда мемлекеттік мереке болып табылады, бірақ көпшілік тойланудың көп бөлігі коммерциялық сипатта және айқын діни мәнге ие емес. Кейде христиандар Рождество немесе Пасха күні газетке жарнама жасайды, бірақ мұндайға көбінесе тек ағылшын тіліндегі газеттерде ғана рұқсат беріледі және әр жылдары рұқсат алынбайды. Жарнамалардың өзі көбінесе тікелей емес мәлімдемелер болып табылады. 2004 жылы үкімет ұлттық деңгейде Рождество мерекесін ұйымдастырды, бірақ Иса Мәсіхті тікелей атап өтетін христиан діни символдары мен әндерге ресми емес тыйым салынды деген қауесет тарады. Іс-шараны Өнер, мәдениет және мұра министрлігі, Селангор штатының үкіметі және Малайзияның Христиандық федерациясы (CFM) бірлесіп ұйымдастырды. Алдын ала хабарланғандай, Премьер-министр, Селангор сұлтаны және оның жұбайы, сондай-ақ бірқатар кабинет министрлері қатысып, іс-шара теледидардан көрсетіледі. Бұрын заңгер болған, кейін иезуит діни қызметкеріне айналған және Католик зерттеу орталығының директоры (сонымен қатар Сент-Франциск Ксавьер шіркеуінің қосымша пасторы) О.К. Лим ресми шағым түсірді. Ол сондай-ақ "Мұндай әндерді алып тастау және (Рождествоны) саяси мақсатта пайдалану - ақылға сыймас, арсыздық және қасиеттілікке қарсы келу" деді. Ол былай деді: "Оны мәдени шара деп атау (христиандық саясаткерлердің ақталғанындай, олар христианнан гөрі саясаткер) - Исаны Конфуций сияқты мәдени данаға төмендетумен тең". CFM бас хатшысы, доктор Гермен Шастри үкіметтің "Исламды қорлайтын ештеңе болмауы керек" деген талабын жеткізді. Өнер, мәдениет және мұра министрі доктор Раис Ятим кейіннен мұндай тыйымның "ресми немесе бейресми түрде жарияланбағанын" жоққа шығарды. Ол сондай-ақ "Тынық түн" және "Құтты болсын Рождество" сияқты әндерді айтуда "ешқандай бұрышылық жоқ" екенін, өйткені олар "мерекеге арналған қуанышты әндер" екенін қосты. CFM және Ұлттық Евангелиялық Христиандық Феллошиптің заң кеңесшісі Ли Мин Чун жасаған мәлімдемеде "Бұл шіркеулер Рождествоны әдеттегідей тойлай бере алады дегенді білдіреді. Әйтпесе, оқиғаның мәні жоғалады" делінген. "Енді әркім үкіметтің сөзіне сеніп, Рождествоны әдеттегідей тойлап, діни сенімін білдіруі керек".
Ұлы жұма
Ұлы жұма - федералдық мемлекеттік мереке емес, бірақ Сабах штатында және христиан діні басым дін болып табылатын Саравак штатында мемлекеттік мереке болып саналады; екі штатқа да Федерацияның басқа штаттарына қарағанда үлкен автономия берілді, себебі олар Малайзияны құру үшін Сингапурмен біріккен кезде Малайямен тең дәрежедегі саяси бірлестіктер деп есептелді. Бірақ, кейбір мектептерде (әсіресе, мұсылман емес көпшілік мектептерде) оқу күні болады. Дегенмен, осы теологиялық қарсылықтың Ұлы жұманы мерекелер тізіміне қоспауына ешқандай дәлел жоқ. Керісінше, 2010 жылғы халық санауы бойынша, федерация бойынша христиандар халықтың 9,2% құрауы себебімен Ұлы жұма мемлекеттік мереке болып табылмайды. Малайзиядағы тағы екі маңызды діни азшылық – буддистер мен индуистер де әрқайсысына бір ғана федералдық мемлекеттік мереке – тиісінше Весак күні мен Дипавали мерекелерін тойлайды. Алайда, Дипавали Саравак штатында федералдық мереке емес.
Тәуелсіздік күні/Малайзия күні ораза ұсталады
Малайзиялық христиандар кейде Тәуелсіздік күніне немесе Малайзия күніне дейін ораза ұстап, мұсылмандар үшін дұға етеді. Мұндай іс-әрекеттерге патриотизмді көрсету, дінаралық келісімді нығайту және дін бостандығын тойлау сияқты бірнеше түсіндірмелер берілген. 2000 жылдан бері 2800 шіркеуді қамтитын Ұлттық евангелистік христиандық бірлестігі осы оразаларды ұйымдастырып келеді және 2010 жылға дейін олар үздіксіз жалғасты. Бұрынғы оразалардың бәрі Тәуелсіздік күнімен аяқталған, ал 2010 жылғы ораза Малайзия күнімен аяқталды, соның салдарынан алғаш рет Рамазан айымен бірге өтті.
Мәсіхшілердің таралуы
2020 жылғы халық санауы бойынша, өзін христиан дінінің жатқызушысы деп санаған 2 941 049 адам тіркелді (бұл Малайзия халқының 9,1% құрайды).
Қалалық-ауылдық қабаттар бойынша
2000 жылғы халық және тұрғын үй санағының есебіне сәйкес, ауылдық халықтың шамамен 11,5%-ы және қалалық халықтың 7,6%-ы христиан дінін ұстанады, бұл христиандарды тиісті халық топтарында екінші және төртінші ірі дін өкілдері етеді.
Дінге деген еркіндік
Малайзиядағы христиан діні және басқа да діндердің бостандығы Кенингау анты тасына жазылған (Малайзия Борнео үкіметімен қорғалады), бірақ оны Борнеодағы Малайзияның екі штаты ғана атап өтеді және растайды. 2023 жылы ел христиандар үшін әлемдегі 43-ші нашар ел ретінде тіркелді, бірақ бұл көрсеткіш тек Батыс Малайзияға қатысты (дінге саяси араласу салдарынан), ал Шығыс Малайзияда христиан болу үшін жағдай нашар емес (рейтингке енбеген), себебі Сабах және Саравак үкіметтері қорғаған түрлілік пен үйлесімділік дәстүрі бар, бұл да Кенингау анты тасында жазылған.