Кіріспе

1860 жылдардағы Орталық Отагодағы алтын асығу, Жаңа Зеландия

Отаго алтын асығу (көбінесе Орталық Отаго алтын асығу деп аталады) – 1860 жылдары Жаңа Зеландияның Орталық Отаго аймағында болған алтын асығу. Бұл елдегі ең ірі алтын табысы болды және осы аймаққа шетелдік кеншілердің көптеп келуіне себеп болды. Олардың көпшілігі Калифорния және Австралияның Виктория штатындағы алтын іздеуде тәжірибелі болған. Кеншілердің саны 1864 жылдың ақпан айында 18 000-ға жетті. Асығу Габриэльдің шатқалынан басталып, Орталық Отагоның көп бөлігіне тарады, нәтижесінде жаңа отарлық Дунедин қаласы тез өсіп, кеңейді және Жаңа Зеландияның ең ірі қаласына айналды. Бірнеше жыл өткен соң көптеген шағын жаңа елді мекендер тасталып, алтын өндіру ұзақ мерзімді, индустрияландырылған механикалық процеске айналды.

Жаңа Зеландиядағы алтынның бұрынғы табылған жерлері

Бұған дейін алтын Коромадель түбегінде (соққан кит аулаушылар арқылы) және 1842 жылы Нельсон маңында шағын мөлшерде табылған болатын. 1850 жылдары Оклендтегі коммерциялық мүдделер, Калифорния мен Австралиядағы алтын асыруға Жаңа Зеландиядан көшіп кеткендердің саны көбейген кезде, жақын маңдағы кез келген жерде төлене алатын алтынды таба білген адамға 500 фунт сыйлық ұсынды. 1852 жылдың қыркүйегінде ағаш саудагері Чарльз Ринг Коромадельде алтын тапқаны үшін жүлде алды. Коромадель қалашығы, Кейп-Колвилл және Меркурий шығанағы маңында қысқа мерзімді алтын асыру қозғалысы болды, бірақ өзен шөгінділерінен 1500 фунт алтын ғана табылды, ал қалғаны кварц тамырларында жатыр, оған жеке іздеушілердің қолжеткізуі қиын болды. Бұл асыру үш айға жуық созылды. 1856 жылы Коллингвуд маңындағы Аорере аңғарында табылған алтын табысы табысты болды, 1500 кенші ауданға жиналды және келесі он жылда шамамен 150 000 фунт стерлинг алтын өндіріп алды, содан кейін алтын қоры таусылды. Отаго мен Батыс жағалауда алтынның бар екені сол кезде белгілі болғанмен, жердің геологиясы басқа ірі алтынды аймақтардан өзгеше болды және алтынның аз болатыны болжалды.

Отагодағы алтынның бұрынғы табылған жерлері

Маорилер Орталық Отагода алтынның бар екенін ұзақтан білген, бірақ оларға ол кеннің қажеті болмады. Құнды материал ретінде олар қару-жарақ және құралдар үшін жасыл тасқа (нефритке) сенген, ал әшекейлер жасау үшін жасыл тас, обсидиан және сүйек өңдеуді қолданды. Еуропалықтардың Отагода алтын тапқан алғашқы жағдайы 1851 жылдың қазан айында Палмерстонның жанындағы Гудвудта болды. Табылған алтынның мөлшері өте аз болды және одан кейін "алтын асығу" болған жоқ. Керісінше, Дунедин қаласы құрылғаны үш жыл ғана болды, және жас қала үшін маңыздырақ, практикалық мәселелер болды. 1856 жылы Матаура өзені маңында және 1858 жылы Данстан тауларында жасалған басқа да жаңа табыстар аз қызығушылық тудырды. 1861 жылдың басында Линдис өткелінің жанындағы жаңа табылған кеншілердің қызығушылығы Оңтүстік аралдың айналасында күшейді, Оамарудан ішкі аймақтарға алтын іздеуге көптеген кеншілердің келгені туралы хабарлар тарады. Осыдан екі ай өткен соң, үлкен кеншілер ағынына себеп болған алтын кені табылды.

Габриэль бұрышы

Габриэль Рид, Калифорния мен Викторияда алтын іздеген австралиялық кен іздеуші, 1861 жылдың 20 мамырында Лоуренс қаласына жақын, Туапека өзенінің жағасындағы Габриэльдің шатқалында алтын тапты. "Жолдың бір түрінің беткейімен қиылысқан жерде шамамен екі жарым фут тұрақ алып тастадым, әдемі, жұмсақ тақтаға жеттім және қараңғы, аязды түні Ориондағы жұлдыздар сияқты алтынның жарқырағанын көрдім". Ридтің табылғаны туралы 1861 жылдың 8 маусымында Otago Witness газетінде жарияланған хат арқылы халыққа жетті, онда ол жасаған он күндік іздеу сапары туралы баяндалған. Алғашында Отаго провинциялық кеңесінің мүшесі Джон Харди, Ридпен бірге "шамамен 50 шақырымға созылып, 5 шақырым ені бар аймақты барлап, қазған әр шұңқырында құнды металл тапқандарын" мәлімдегенге дейін үлкен қызығушылық болмады. Осы мәлімдемемен алтын асығушылығы басталды.

Алтын іздеушілердің келуі

Рождество мерекесіне қарай Туапека мен Вайпори алтын кен орындарында 14 000 алтын іздеуші жұмыс істеді. Бір жыл ішінде аймақтың халқы күрт өсті, 1861 және 1864 жылдар аралығында 400 пайызға ұлғайды. Ол өзінің өмірі мен Орталық Отаго алтын кен орындарындағы қызметіне негізделген әңгімелер жазды, олар 19 ғасырда кен өндірудің еңбек және әлеуметтік жағдайлары мен гендерлік мәселелер туралы мәліметтер береді. Харриет Херон да алтын кен орындарында өмір сүрді, ең белгілісі – он төрт мильдік жағажайда, онда ол күйеуі Генримен бірге үш жыл шатырда тұрды. Херон сол кездегі кен лагеріндегі жалғыз әйел болды. Кейін олар осы жерде "Миссис Херонның коттеджі" деп аталатын және Жаңа Зеландия мұрасымен күтімдемелі коттедж салған. Осы тау-кен қауымдастықтарындағы әйелдердің көпшілігі үйленгендіктен, күйеулері кен өндіруге байланысты жазаға ұшыраған немесе аурудан қайтыс болғандықтан, көптегені жесір қалды. Күйеулері дүкендер мен қонақүйлердің иесі болған бұл әйелдер меншік құқығын қабылдады. Олардың көпшілігі жергілікті тұрғындардың, келушілердің және кеншілердің арасында танымал болды. Күйеуінің өлімінен кейін меншік құқығын өз қолына алған жесір әйелдің археологиялық дәлелі – Элизабет Поттс. 1869 жылы ол Лоуренс қаласындағы Виктория қонақ үйіне лицензия алған. Бұл факт Туапека Таймс газетінде 1869 жылдың 11 желтоқсанында жарияланған. Осы археологиялық деректер әйелдердің кен өндіруші қауымдастықтарда маңызды еңбек және әлеуметтік рөл атқарғанын көрсетеді.

Қазба деректері

Отаго штатының Макрейс-Флат пен Палмстон арасындағы Алтын Бар кенішіндегі қазба жұмыстары туралы есептен көрініп отырғанындай, шамамен 1897 жылғы негізгі кен орындарының алдында археологиялық материал табылған. Бұл материал 13 шыны (паста) алмаздан тұратын, жүрек пішінді шағын брошка болды. Бұл археологиялық деректер әйелдердің осы жерде және Алтын Бар алтын кен орнында болғанын көрсетеді. Бұл дәлелдерден әйелдердің қандай қызметпен айналысқандығы белгісіз, бірақ Отагодағы 19 ғасырдағы алтын асыру кезеңінде әйелдер алтын кен орындарында болғандығын көрсетеді. Макрейс Флат тау-кен аймағынан Петчидің басқа қазба есебінде үйдің қираған жерінен балалардың ойыншықтары, мысалы, мәрмәр және қытай қуыршағының аяғы табылған. Бұл дәлелдер 19 ғасырда алтын кен орындарында тау-кен жұмыстарымен айналысқан және әлеуметтік өмір сүрген ерлер мен олардың отбасыларын көрсетуге де пайдалы. Орталық Отагодағы 19 ғасырдағы тау-кеншілер қауымдастықтарынан табылған археологиялық артефакттар алтын кен орындарында әйелдер мен балалар болғандығын көрсетеді. Бұл артефакттар тау-кенші болған әйелдерге ме, әлде үй шаруасын жүргізген әйелдер мен аналарға ме тиесілі екені белгісіз.

Нәтижелер

Дунедин қаласы көптеген пайдаларға ие болды, тіпті 1848 жылы ғана құрылған болса да, бір кезге Жаңа Зеландияның ең ірі қаласы болды. Қаланың көптеген сәнді ғимараттары осы өркендеу дәуірінде салынған. Жаңа Зеландияның тұңғыш университеті – Отаго университеті 1869 жылы алтын кендерінен түскен байлық есебінен құрылды. Дегенмен, 1860 жылдардың ортасынан бастап алтын өндірісінің күрт төмендеуі провинция халқының қысқаруына алып келді, және толықтай өркендемегенімен, Жаңа Зеландияның оңтүстік бөлігі бұрынғыдай маңыздылыққа ие болған жоқ.

Кейінгі алтынға құштарлық

1862 жылы Марлборо аймағындағы Вакаминара өзенінде алтын табылды, соның салдарынан 6000 кенші бұл аймаққа ағылды. Олар аллювиалды алтын тапқанмен, ірі кен орындары жоқ еді. Оңтүстік аралдың Батыс жағалауы Отагодан кейін Жаңа Зеландияның екінші бай алтын өндіруші аймағы болды, ал алтын 1865-66 жылдары Окаритода, Брюс шығанағында, Чарльстон маңында және Грей өзені бойында табылды. Кеншілер Австралияның Виктория штатынан келді, онда алтын асыру қозғалысы аяқталуға жақын болған. 1867 жылы бұл өркендеу де төмендеді, бірақ алтын өндіру жағалауда осыдан кейін де ұзақ уақыт бойы жалғасты. 1880 жылдары Буллендейл мен Рифтонның кварц кеншілері Жаңа Зеландияда алғаш рет желілік электр энергиясын қолданды. Соутлендте де 19 ғасырдың соңғы жартысында бірнеше шағын алтын асыру оқиғалары болды. Оңтүстік аймақтағы алғашқы алтын өндіру 1860 жылы Матаура өзені мен оның салаларының жағалауында жүргізілді (кейіннен Вайкая және Нокомай сияқты елді мекендердің дамуына көмектесті). Дегенмен, алғашқы "алтын асыру" 1860 жылдардың ортасында ғана басталды, ол кезде Орепуки жағалауының қара құмынан ұсақ алтын табылды. Кеншілер өзендер арқылы Лонгвудтың етегіне дейін жол тартты, алтынның ең бай кен орындарын іздеді. Бұл әрекеттер Орепуки және Раунд Хилл сияқты кеншілердің қоныстарын құруға әкелді (қытайлық кеншілер мен дүкен иелері өздерінің қаласын басқарды, еуропалықтар бұл жерді "Кантон" деп атады). Темс аймағында алтынның бар екені көптен бері белгілі болған, бірақ Жаңа Зеландия соғыстары кезінде оны пайдалану мүмкін болмады. 1867 жылы Батыс жағалаудан кеншілер келді, бірақ алтын кварц тамырларында болды, және көптеген кеншілер оны өндіруге қажетті капиталға ие болған жоқ. Кейбіреулері өңдеуді қаржылай қолдайтын компанияларда жұмыс істеуді жалғастырды.

Коммерциялық өндіру

Алтын іздеуден кейін кеншілер алтын кен орындарын еңбегімен қайта өңдеуге кірісті. 1871 жылы 5 мыңға жуық еуропалық кенші қалды, оларға провинция шақырған мыңдаған қытайлық кеншілер қосылды. Жаңа Зеландияның басты салығын енгізуге ықпал еткен еуропалық және қытайлық кеншілер арасындағы шиеленіс қана емес, сонымен қатар жерді пайдаланудағы келіспеушіліктерге байланысты кеншілер мен қоныс аударушылар арасында да тартыстар болды. Назар Клута өзенінің құмды-шағыл төсеніштеріне аударылды, онда бу күшімен жұмыс істейтін механикалық алтын өндіру машиналарын жасауға бірнеше рет әрекет жасалды. Бұл 1881 жылы сәтті аяқталды, «Дюнедин» әлемдегі алғашқы коммерциялық алтын өндіру машинасы болды. «Дюнедин» 1901 жылға дейін жұмыс істеді, барлығы 17 000 унция (530 кг) алтын өндірілді. Кен өндіру қоршаған ортаға елеулі әсер етті. 1920 жылы Өзендер комиссиясы Клута өзенінің бассейніндегі кен өндіру қызметі нәтижесінде 300 миллион куб метр материал жылжығанын бағалады. Сол кезде шамамен 40 миллион куб метр теңізге, ал тағы 60 миллион куб метр өзенге ағызылған. (Қалғаны әлі де өзен жағалауларында). Бұл өзен төселінің 5 метрге дейін көтерілуіне әкеп соқты. Алтын әлі де ОцеанаГолд компаниясы Отагодағы бір кеніште – Палмерстоннан ішкі аймақтағы Макрейс кенішінде коммерциялық көлемде өндірілуде, ол 1990 жылы жұмысын бастады. Макрейс кеніші, ашық карьерлік қатты тау-кен операциясы, жылына 5 миллион тоннадан астам кенді өңдейді және 1990 жылдан 2014 жылға дейін алтын өндірісі шамамен 4 миллион унцияны құрады.

Отаго алтынға құштарлығы танымал мәдениетте

Алтынға деген құштарлық туралы көптеген халық әндері, қазіргі заманғы және соңғы жылдары жазылған, жарық көрген. Қазіргі заманғы әндердің ішінде "Жарқын алтын" әні, "Уангапека, Туапека, жарқын алтын" (кейде "Бір пикер, екі пикер") деген қосымшасымен ең танымал. Соңғы жылдары жазылған әндердің ең танымалдары – Фил Гарлендтің "Tuapeka Gold" және Дэниелдің "Алтын" әндері. Мартин Кертис алтынға деген құштарлық туралы "Джин мен малина" атты халық әнін жазды. Әннің мәтіні сол кездегі Кардрона аңғарындағы ең ірі алтын кенішінің табысына қызғанған, сәтсіз алтын іздеушінің көзімен жазылған. Кеніштен алынған әрбір бір шелек материалдан бір унция алтын табылатын болған. Әнші айтады: "Егер бір шелекке бір унция алтын тапсақ, бәріміз жанымызды сатар едік / Джин мен малинаның дәмін тату үшін". Ән Гордон Боктан бастап көптеген орындаушылармен жазылған. Пол Метсерстің "Алтынға қоштасу" әні 1863 жылдың шілде айындағы су тасқынына негізделген, нәтижесінде Шотовер өзенінде 13 кенші қаза тапты. Бұл әнді Ник Джонс, The Black Family, Джеймс Килаган, Нэнси Керр және Джеймс Фаган сияқты көптеген әншілер орындаған. 1976 жылғы Жаңа Зеландияның балалар телесериалы "Аңшының алтыны" Орталық Отагодағы алтын асыру кезеңінде өрбітеді. Отаго алтын кен орындарының кавалькадасы 1991 жылдан бері жыл сайын Кромвель маңындағы Дунстан алтын кен орындарына дейін вагондардың бағыттарын қайта жаңартып келеді. Кобб және компаниясының дилижанс қызметін құрған алғашқы бағыт 1862 жылдың 22 қарашасында Дунединнің Провинциалдық қонақ үйінен аттанды. Кавалькада бағыттары жыл сайын ақпан айының соңында өзгереді, әртүрлі қалаларда аяқталады. 2008 жылы Ароутаун, Каварау шатқалы, Лоуренс және Дюнедин қытай бағын қамтитын мұра жолының жоспары жасалды.

Тау-кен қауымдастықтарындағы өмір туралы

Форрест, Дж. (1961). «Отаго алтын кендерінің халқы мен қоныстануы 1861–1870 жж.» – «Жаңа Зеландия географы», 17(1), 64–86 бб. Глассон, Х. А. (1957). «Алтын торы: Отаго алтын кендерінің сағасы, 1861–1864 жж.» – Otago Daily Times & Witness Newspapers, Данидин. Харпер, Б. (1980). «Белдемше пионерлер: Колониялық дәуірдегі Оңтүстік арал әйелдері» – A. H. & A. W. Reed Ltd, Веллингтон, Жаңа Зеландия, 184–189 бб. Махалский, Б. (2005). «Жаңа Зеландияның алтын күндері» – Gilt Edge Publishing, Веллингтон, Жаңа Зеландия.