Кіріспе
Италияда осы атпен аталған қала – Италияның орталық бөлігіндегі Лацио провинциясының шағын қаласы және коммунасы. Итри – шағын өзен, Понтоне, арқылы екіге бөлінген ауыл шаруашылығы орталығы. Ол Монти-Аурунчи таулары мен теңіздің арасындағы аңғарда, Гаета шығанағынан көп алыс емес жерде орналасқан. Ескі бөлігі, қамалмен бірге, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ішінара қирады. Итрани халқы неаполитан тілінің Итрано деп аталатын ерекше диалектісінде сөйлейді.
Itri is a small city and comune the province of Latina, Lazio, central Italy. Itri is an agricultural centre divided in two parts by a small river, the Pontone. It lies in a valley between the Monti Aurunci and the sea, not far from the Gulf of Gaeta. The more ancient part, with the Castle, was partly destroyed during World War II. The Itrani speak a particular variant of the Neapolitan language called Itrano.
Тарих
Итри туралы алғашқы тікелей жазба 914 жылға дейін сақталып қалған, бірақ тарихқа дейінгі дәуірлерден бері оның маңында адам қоныстары болған, мұны неолит және қола дәуірінен табылған археологиялық жазбалар дәлелдейді. Аңыз бойынша, Итридің тарихы Зевстің егіз ұлдары Кастор мен Поллюкстің құрған теңіз қаласы Амикланың құлауымен байланысты. Грек отаршылары бұл елді мекенді Фондидің солтүстігінде орналастырған. Амикла Фонди көлі мен Террачина жағалауы арасында, сол кездегі батпақтың лайлы суларының жанында салынған. Бейбіт амиклалықтар батпақтың көптеген қасіретті күштерімен қиналып, тоқтаусыз жаратылыстарға тап болды, мысалы, тоғыз басты Лерней гидрасы, улы уымен шабуылдайтын алып жылан, ал оның бастары Гераклтың қылышымен кесілген сайын қайта өсіп шығатын. Амикла қаласы көп ұзамай қирады. Аман қалғандары қаладан шығып, қазіргі Итри деп аталатын жерге, оңтүстікке қарай бірнеше шақырым қашықтыққа көшті. Итридің алғашқы тұрғындары "Signum Salutis" – жыланды, ал "Амиклеус" – иттің басын адалдықтың символы ретінде қабылдады деп есептеледі. Көбінесе, Итри Аурунктердің қалашығы немесе бекінісі болған, кейіннен римдіктер тарапынан басылып алынып, олардың құрамына енген. Итри атауы латын тіліндегі "iter" сөзінен шыққан, яғни "жол" немесе "бағыт" деген мағынаны білдіреді, себебі қала 312 жылы салынған ежелгі Римдік Виа Аппия жолының Монти Аурунци тауларын қиып өтетін тар өткел – Грота-ди-Сант-Андреа арқылы өтеді, оны Чарльз Диккенс «керемет тау өткелі» деп атаған. Қала атауының шығу тегі туралы тағы бір гипотеза, ол шығыс құдайы Митраға сенушілерден шыққан болуы мүмкін, өйткені қаладан оңтүстікке қарай бірнеше жүз метр жерде оған арналған үлкен жер асты ғибадатханасы бар. Тағы бір ұсыныс бойынша, бұл атау грек тіліндегі жыланды білдіретін "гидра" сөзінен шыққан, кейбір диалектілерде "итра" деп айтылады. Рим дәуірінде Итри тек почта станциясы болған, және ол осы рөлін 19 ғасырдың соңына дейін сақтап келген; Бурбон әулеті тұсында Итри Римнен Неапольге қарайтын 18 почта станциясының 12-сі болған. Орта ғасырларда халық саны өсіп, қамалдың маңында тұратын адамдарды қорғау үшін үш қабырға салынған. Итри Гаета герцогтігінің құрамына кірген және Фонди герцогтары Делл'Аквила отбасының меншігінде болған. Заманауи дәуірде Итри Неаполь Корольдігінің бөлігі болды. Грота-ди-Сант-Андреа тауында орналасқандықтан, Итри тарихи тұрғыдан көптеген әскери оқиғалар мен маңызды шайқастардың орталығы болды. Ең танымал оқиға 1503 жылы болған, онда Кордованың Консалвосы Немур герцогының басшылығымен француз армиясын жеңіп, Гарильяно шайқасы деп танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлерінің бомбалауы қала құрылыстарының 75 пайызын қиратты.
Негізгі көрікті жерлер
Бұл көршілес аңғардың барлық жеріне жолбасшылық етеді. Оның Гаета герцогы I Досибилисқа (882 жыл) тиесілі шаршы мұнарасы және оның немересі II Маринус қосымша салған көпбұрышты мұнарасы бар. Үшінші мұнара, «Крокодил» (del Coccodrillo) деп аталған, Via Appia жолының үстінде, төменгі жағында орналасқан. Қабырғаның үшінші қатары 13 ғасырдың ортасына жатады. Сан Микеле Архангел шіркеуі (11 ғасыр), араб-норманд стилінде салынған. Византиялық өнер стиліндегі әшекейлермен әсемделген, қираған Санта-Мария-Маджоре шіркеуінің 12 ғасырлық қоңырау мұнарасы. Мадонна делла Сивита киелі орны қаладан тыс, бір кезде рим құдайы Меркурийге арналған таудың басында орналасқан және керемет панораманы ұсынады. Онда қасиетті Мәриямның бейнесі сақталған, аңыз бойынша, оны Әулие Лука салған. Оған Папа Пий VI тәж кигізген, ал 1877 жылы Пий IX қайтадан тәж кигізген. 1849 жылы Неаполь королі Фердинанд II осы жерге келген. Сант-Андреа бекінісі б.з.б. бірінші ғасырда, Фонди бағытындағы Ежелгі Аппиа жолының бойында орналасқан ежелгі римдік вилланың қалдықтарының үстіне салынған. Бұл бекініс 1798 жылы француздарға қарсы қорғаныс шаралары кезінде Фра Диаволо қолданған. Санта-Мария-ди-Лорето шіркеуі қала орталығынан солтүстік-шығысқа қарай төбеде орналасқан. Ол Капучини орденінің монастырымен байланысты. Шіркеудің алтарының үстінде 18 ғасырлық неаполитан суретшісі Сарнелли салған Лорето Мадоннасының суреті ілінген.
Қамқоршы қасиетті
Мадонна делла Цивита – қаланың қадірлі қамқоршысы; оның мерекесі 21 шілдеде тойланады. Халық арасындағы әңгімеге сүйенсек, Мадоннаның суреті 8 ғасырда Civita тауында жоғалған сиырды іздеген саңырау және сөйлей алмайтын шабандоздың қолына тиген. Суретті көрген шабандоз тізе бүгіп, дұға етеді де, өмірінде алғаш рет керемет түрде ести бастап, сөйлей алды. Ол қалаға оралып, итрани халқына осы құбылысты жеткізді, олар шабандоздың енді еститініне және сөйлейтініне таң қалды. Суреттің шығу тегі 8 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде Византия императоры Лев III діни қуғын-сүргін ұйымдастырып, қасиетті суреттерге табынуға тыйым салған.
Мәдениет
Жыл сайын 19 наурызда Итри халқы ағаш шеберлерінің қадірлісі – Әзіз Жозефтің мерекесін (Festa di San Giuseppe) тойлайды. Бұл мереке ұзақ дәстүрге байланысты, сол түні зор оттар жағылады, олардың айналасында адамдар билейді, ән айтады және дәстүрлі «зепполе ди Сан Джузеппе» дайындайды – бұл қант, жұмыртқа қосылған, балға малынған қуырылған қамырдан жасалған тәтті. Corpus Domini күні (Жасыл шілденің 60 күнінен кейін) Итриде L'Infiorata мерекесі тойланады. Қаланың басты көшесі – Via della Repubblica түрлі түсті гүл жапырақтарымен жабылады, олар қасиетті суреттерді және қаланың өзінің бейнелерін – мысалы, қамал мен шіркеулерін бейнелеу үшін қолданылады. Күннің соңында діни процессия гүлдік туындылардың үстінен өтеді. Мадонна делла Чивита мерекесі – Итридің ең басты тартымдылығы, әдетте үш күн бойы – шілде айының 20, 21 және 22 күндері тойланады. Бұл Итриден кеткен эмигранттарға туған қаласына оралуға мүмкіндік береді. Үш күндік мереке діни процессиялармен, адамдардың Civita Farnese көшесімен жүруімен, көңіл көтеру орындарымен және түрлі тауар сататын жүздеген дүкендермен аталып өтеді. Әр түнді әншілердің өнері (ал ең танымал әнші мерекелердің соңғы түнінде өнер көрсетеді) және әсем фейерверктермен аяқтайды. АҚШ-тағы Род-Айленд штатының Кранстон қаласындағы Найтсвилл ауданында да бұл мереке тойланады, себебі көптеген иммигранттар Итриден осы жерге көшіп келген. Тамыз айының бірінші жексенбісінде Итри экономикасының ең маңызды өнімі – зәйтүн тойланады. Sagra dell'Ulivo мерекесі зәйтүн майымен (брускеттаға жағылып) және зәйтүннің дәмдерімен аталып өтеді. Халықтық ансамбльдер де басты алаңда ән айтып, би билейді. Итри зәйтүн майын және зәйтүнді «Gaeta Olive» деген атаумен көптеп экспорттайды. Бұл өнім жақын орналасқан қаланың атымен аталады, себебі олар Гаета теңіз порты арқылы тасымалданды. Итриде дайындалатын дәстүрлі тағамдардың ішінде: Pasta e Fagioli (бұршақ қосылған макарон), шұжық қосылған полента, порчини саңырауқұлақтары қосылған ризотто, аспаржа қосылған лингвини, грильде, пеште пісірілген немесе қуырылған жабайы аң (мысық, қоян, фазан, бөдене және басқа да жергілікті жабайы құстар) және жергілікті түрде жасалған дәмді Марзолино ірімшігі (қой сүтінен жасалған ірімшік) бар. Порчини, аспаржа, трюфель және жабайы аңмен дайындалған көптеген тағамдар Итридің Campello аймағындағы қалың ормандардан алынған.
Мәдени сілтемелер
София Лореннің қатысуымен түсірілген "Екі әйел" ("La Ciociara") фильмі Итри қаласында түсірілді. Аңызға айналған Итрано шайқасшысы Микеле Пецца Дэниел Аубердің үш актілі "Fra Diavolo" операсына және 1933 жылғы Лорел мен Хардидің "Жынның інісі" фильміне ой берді.