Кіріспе
Суданның діни және саяси қайраткері (1932–2016)
Хасан әл Тураби (حسن الترابي; 1 ақпан 1932 – 5 наурыз 2016) – судандық саясаткер және ғалым. Ол 1989 жылғы судандық әскери төңкерісінің ықтимал ұйымдастырушысы болды, ол Садық әл-Махдиді құлатып, Омар әл-Баширді президент етіп тағайындады. Ол елдің солтүстік бөлігінде шариғаттың (ислам заңының) институционалдығын қалыптастыруға зор үлес қосты және Суданда жиі түрмеге қамалған, бірақ бұл "ұстау кезеңдері" "жоғары саяси лауазымдармен кезектесіп отырды". Әл Тураби Ұлттық Ислам фронтының (ҰИФ) (кейін 1990 жылдардың соңында Ұлттық Конгресске атын өзгертті) жетекшісі болды, бұл Суданда айтарлықтай саяси күшке ие болған, бірақ судандық сайлаушылар арасында маңызды қолдау таппаған саяси қозғалыс еді. Ол партия мүшелерін үкімет пен қауіпсіздік органдарының жоғары лауазымдарына орналастыру арқылы исламдануға "жоғарыдан төменге" бағытталған көзқарас ұстанды. Әл Тураби мен ҰИФ 1989 жылғы әскери төңкерістен кейін билікке келгеннен бастап 2001 жылға дейін, Human Rights Watch ұйымы "тақтың артындағы күш" деп атаған кезеңде өкіметтің шыңына жетті.
Әл Тураби "ҰИФ полициялық мемлекетін" құру және оған байланысты ҰИФ жасақтарын құру сияқты өте даулы саясатты жүзеге асырды, бұл ислами күшті нығайтып, халықтың наразылығын болдырмады, бірақ Human Rights Watch мәліметінше, көптеген адам құқықтарын бұзуға әкелді, соның ішінде "сотсыз жазалау, азаптау, қатыгездікпен қарау, еріксіз ұстау, сөз, жиналыс және дін бостандығын шектеу, соғыс ережелерін бұзу, әсіресе оңтүстікте". Ол 1989 жылғы төңкерістегі рөлі үшін сотқа тартылмай 2016 жылы қайтыс болды.
Ерте өмір және білім
Аль Тураби 1932 жылдың 1 ақпанында Суданның шығысындағы Кассала қаласында суфи мұсылман шейхінің отбасында дүниеге келді. Ол 1951 жылы Хартумға заң оқу үшін келгенге дейін ислам білімін алып, студент кезінде «Мұсылман бауырластығы» ұйымына қосылды. 1955 жылы Хартум университетінің құқық мектебін бітірді, сондай-ақ 1962 жылы Лондонда және Париждегі Сорбонна университетінде оқыды, онда докторлық диссертациясын қорғады. Ол 17 ғасырдағы белгілі дін көкесі Хамад әл-Турабиның ұрпағы.
Діни және саяси нанымдар
Турабидің жазбалары, риторикасы, уағыздары және қоғамдық мәлімдемелері көбінесе прогрессивті, теологиялық либералды деп сипатталады. Дипломат Эндрю Нациос осы қайшылықтарды былай түсіндірді: ағылшын және француз тілдерінде сұхбат алатын журналистермен сұхбаттасқанда, ол өз ішкі исламистеріне айтқандарымен салыстырғанда, көбірек шартты ұстанымдарды қабылдаған. Әл Турабидің философиясы Судандық, исламдық және батыс саяси ой-пікірлерінен таңдамалы түрде пайдаланып, билікке жету үшін идеология құрастырды. Әл Тураби бастапқыда прогрессивті исламист идеяларын жақтады, мысалы, демократияны қабылдау, жарыққа шығу және әйелдердің құқықтарын кеңейту. Ол былай атап өтті: «Пайғамбардың өзі кеңес алу үшін еркектерге емес, әйелдерге баратын. Олар намазды бастап бере алады. Тіпті шайқаста да олардың қасында болды! Пайғамбардың мұрагерін анықтау үшін Осман мен Әлидің арасындағы сайлауда олар дауыс берді!» Ол тағы бір журналистке: «Әйелдер жұмыс істесін және қоғамдық өмірге қатыссын деймін», – деді, себебі «бүгінгі күні үйде көп жұмыс істеудің қажеті жоқ, барлық техникалық құралдар бар». 2006 жылы әл-Арабия телеарнасына берген сұхбатында әл Тураби хиджабты бетін жабатын жамылғы емес, еркектер мен Пайғамбардың әйелдерін бөліп тұратын бөлмедегі перде немесе қалқан деп сипаттады, ал ниқаб – ескі араб әдеті ғана. Хиджаб сөзбе-сөз «кедергі» дегенді білдіреді және ол «Пайғамбардың бөлмесіндегі перде еді. Әрине, Пайғамбардың әйелі адамдар кірген кезде онда отыра алмады». Пайғамбардың әйелдері еркектермен сөйлескенде оның артында отыратын, себебі оларға беттерін көрсетуге рұқсат етілмеген. Ол исламнан бас тартқандарға өлім жазасын қолдануға қарсы болды және аятолла Хомейнидің Салман Рушдиге қарсы шығарған өлім жазасы туралы фетвасына қарсы шықты. Ол исламист ұйымдарды «экономикалық және әлеуметтік дамудың есебінен, қандай нәрселерді тыйым салу керек деген тарихи және мінез-құлықтық тартыстарға тым көп ден қоюда» деп мәлімдеді. Сондай-ақ, әл Тураби шариғат заңын күшпен емес, біртіндеп қолдануды және ол тек мұсылмандарға қатысты болатынын, олар федеративтік жүйеде билікті христиандармен бөлісетінін айтты. Ал Нациос, керісінше, билікте болған кезде ұлттық заңнамаға жолдан тайғандарға өлім жазасы тағайындалуын талап еткен, бірақ кейін бұл ұстанымынан бас тартты. Әйелдер құқықтары туралы сөйлегенде, ол тек мұсылман әйелдері туралы айтады, олардың ар-намысы мен ізгілігі шариғат аясында қорғалады, ал христиан немесе мұсылман емес әйелдер құқықтары мен қорғауы жоқ мүлік ретінде қарастырылуы мүмкін. 2006 жылы биліктен қайтадан шеттескеннен кейін әл Тураби мұсылман әйелдеріне мұсылман емес еркектерге үйленуге және белгілі бір жағдайларда алкоголь ішуге рұқсат беретін фетва шығарып, халықаралық жаңалықтарда кеңінен таралды, бұл тарихи шариғат заңдарына қайшы келді. Ол сондай-ақ адам құқықтары мен демократияны өз көзқарастарының «бір жүз сексен градусқа бұрылысы» ретінде қабылдады.
al Turabi originally espoused progressive Islamist ideas, such as the embrace of democracy, healing the breach and expanding the rights of women, where he noted:The Prophet himself used to visit women, not men, for counseling and advice. They could lead prayer. Even in his battles, they are there! In the election between Othman and Ali to determine who will be the successor to the Prophet, they voted! He told another interviewer, "I want women to work and become part of public life" because "the home doesn't require much work anymore, what with all the appliances". During an interview on al Arabiya TV in 2006, al Turabi describes the word hijab as not a face veil but a cover or diaphragm put in a room to separate between men and the Prophet's wives, whereas niqab is just an old Arab habit. Hijab literally means "barrier" and he said it was "a curtain in the Prophet's room. Naturally, it was impossible for the Prophet's wife to sit there when people entered the room". The Prophet's wives sat behind it when talking to males because they were not allowed to show their faces. He opposed the death penalty for apostasy from Islam and opposed Ayatollah Khomeini's death sentence fatwa against Salman Rushdie. He declared Islamist organizations "too focused on narrow historical debates and behavioral issues of what should be forbidden, at the expense of economic and social development". al Turabi also laid out his vision for Sharia law that would be applied gradually instead of forcefully and would apply only to Muslims, who would share power with the Christians in a federal system. In contrast Natsios writes that when in power, one of the pieces of national legislation he pressed for was that apostasy be punished by the death penalty, a position he has since disavowed. When he talks about women's rights, he is referring exclusively to Muslim women, whose honor and virtue will be protected within the context of Sharia law, Christian or non Muslim women may be treated as property without rights or protection. In 2006, out of power again, al Turabi made international headlines issuing a fatwa allowing Muslim women to marry non Muslim men, and allowing alcohol consumption in certain situations, in contradiction to historical Sharia law. He also embraced human rights and democracy in "a hundred and eighty degree turn" of his views.
Саяси мансап
Карьерасының басында әл-Тұраби Судан мұсылман бауырластығы деген атпен Ислам азаттық қозғалысын басқарды. 1964 жылы ол Ислам хартиясы фронтының (ICF) бас хатшысы болды, бұл қозғалыс Мұсылман бауырластығының саяси құралы ретінде жұмыс істеді және 1960 жылдардың ортасында парламентке сайланды. 1989 жылдан 2001 жылға дейін Тұраби бақылаушылардың пікірінше, "интеллектуалды сәулетші" немесе "тақ артындағы күш" рөлін атқарды. Бірақ көп ұзамай, үкіметтің саясатында және кабинетте бірнеше Ислам фронтының (NIF) мүшелерінің болуында NIF-тің ықпалы байқалды. 1994 жылы Human Rights Watch/Africa ұйымының 1993 жылы Судандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы елшісі болған венгр заң профессоры Гаспар Биро жүргізген баяндамасында Судан үкіметі саяси тұтқындарды "жалпыға ортақ және жүйелі түрде азаптау" әдісін қолданатыны анықталды. Суданда бұрын сирек кездесетін азаптау енді кеңінен таралды, әсіресе оңтүстікте. Мұсылман емес әйелдер зорланды, олардың балалары тартып алынды; ер адамдардың басына бұрыш ұнтағы толтырылған қаптар кигізілді, ал кейбіреулері құмырсқалардың қанатына байланды; 1994 жылы Human Rights Watch/Africa ұйымының баяндамасына сәйкес, кейбір тұтқындардың ұрықтары сигареттермен және электр тогымен күйдіріліп, қиратылды.
Аль-Турабиге Карате шабуыл жасау
1992 жылы 26 мамырда Канаданың Оттава қаласындағы Макдональд-Картье халықаралық әуежайында судандық қара белбеулі каратэ шебері Хашим Бедердин Мохаммед әл-Турабиге шабуыл жасады. Ол әл-Турабиді екі қол пышақпен ұрып құлатты, нәтижесінде басы жерге тиіп, комаға түсті. Хашим – сүргінде жүрген суфи және Суданның Ұлттық ислами фронтының исламист режиміне қарсылас болған. 1983 жылы каратэден әлем чемпионатында жеңіске жеткен. Әл-Турабиді көргенде ашуға беріліп, оған шабуылдады. Сомали азаматы Хашимді арбамен итеріп жібергеніне байланысты соққы күші әлсіреп, әл-Тураби өлмей қалды. Әл-Тураби 4 апта бойы ауруханада жатып, үнемі есінен танып, қараңғылыққа түсті. Хашим, әл-Турабиді нокаутқа түсіргеннен кейін, оның қаза тапқанын ойлап кетіп қалды. Әл-Тураби ауыр жарақат алды, оң қолының қызметі уақытша тоқтады, сөйлеуі дұрыс емес болды және таяқпен жүруге мәжбүр болды. Хашимге Канададағы судандық эмигранттар қолдау көрсетіп, оның әл-Турабиға жасаған шабуылын қолдау үшін «Хашимнің достары» атты науқанды ұйымдастырды. Олардың бірі: «Судандықтардың көпшілігі Хашимнің іс-әрекетін бағалайды» деді. Олар ислами саясатты тоқтатуға және секуляризмге қайта оралуға шақырды.
Ұлтшыл топтармен байланысы
Аль-Каиданың басшысы Усама бен Ладен 1991 жыл шамасында өзінің операциялық базасын Сауд Арабиясынан Суданға, әл-Турабидің жеке шақыруымен көшірді және 1996 жылға дейін Ауғанстанға көшіп кеткенге дейін онда қалды. Бен Ладен Сауд Арабиясы үкіметімен Саддам Хусейнге қарсы Кольф соғысы кезінде Сауд Арабиясында әскерлерді орналастыруға АҚШ-қа рұқсат беру мәселесінде туған келіспеушіліктерден кейін Суданға көшті. Бен Ладен Саддамға қарсы күресті Ауғанстандық араб күштерін пайдалана отырып жүргізуге тиіс деп санады. Әл-Тураби бен Ладенге джихадистік қызметін жүргізу үшін қауіпсіз жағдай жасады; ал оның орнына бен Ладен Судан үкіметіне жол салуға және Оңтүстік Судандағы анимистік және христиандық сепаратистермен күресуге көмектесуге келісті. Суданда болған кезде бен Ладен әл-Турабидің бір немересіне үйленген деген хабар бар. Әл-Тураби шақырған және еркін қызмет етуге рұқсат берген басқа да радикалды топтардың ішінде Әбу Нидал ұйымы (20 елде 900-ден астам адамды өлтіргені хабарланды), «Хезболла» және Карлос Шакал (сол кезде француз қару-жарақ саудагері болып танымал болған) болды. Карлос марксизмнен ислами экстремизмге ауысты. (Судандық бейтараптық толық емес еді, себебі ол кейін француз барлау қызметіне Карлос Шакалды оң жақ мүшесіне операция жасалып жатқанда ұстауға мүмкіндік берді.) Әл-Тураби 1990-1991 жылдары Араб және Ислам халықтық конгресін құрды. Онда әлемнің әртүрлі елдерінен келген ислами топтардың өкілдері жиналды, олардың ішінде Палестина Азат ету ұйымы, Хамас, Египеттік Ислам жихады, Алжирлік Ислам жихады және «Хезболла» бар еді. 1991 жылдың соңында немесе 1992 жылы әл-Тураби шииттер мен сунниттерді араздығын ұмытып, ортақ жауға қарсы бірігуге көндіруге тырысты. 1993 жылдың тамызында Судан 1993 жылдың ақпан айында Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған шабуылдан кейін АҚШ-тың терроризмді қолдайтын мемлекеттер тізіміне енгізілді. АҚШ Мемлекеттік департаменті шабуылдан кейін қамауға алынған 15 күдіктінің бесеуі судандықтар екенін мәлімдеді.
Мұбаракты өлтіруге әрекеттену
Екі жыл өткен соң, Мысырдың Ислам джихады ұйымы Мысырдың сол кездегі президенті Хосни Мубаракқа қастандық жасады, оның көптеген мүшелері Суданда эмиграцияда тұрып жатқан еді. Мысыр және Эфиопия үкіметтерінің ұсынған дәлелдері Судан үкіметін кінәлады. Осы оқиға БҰҰ-да Суданға қатаң экономикалық санкциялар салу бойынша бірауыздан дауыс беруге алып келді. Судан өкілі айыптауларды жоққа шығарды, бірақ Судандық делегация екі жыл бұрын БҰҰ штаб-пәтерін жарылту жоспарында күдіктелгендіктен бұрыннан-ақ жағымсыз жағдайда болды.
ықпал етудің төмендеуі
Халықаралық санкциялар 1996 жылдың сәуір айында күшіне енді, сонымен бірге Хартумнан "дипломатиялық корпустың жалпы шығарылуы" болды. Осы уақытта Судан АҚШ және басқа халықаралық сыншыларды Египеттік Исламдық Жиһад ұйымының мүшелерін елден шығару және бин Ладенді кетіп қалуға көндіру арқылы ынталандыруға тырысты. 1996 жылдың наурыз айында төңкерістен бері алғаш рет жалпыұлттық сайлау өтті, және әл-Тураби Ұлттық Ассамблеяға сайланды, ол 1990 жылдары осы Ассамблеяның спикері болып қызмет етті.
Түрмеде және кейінгі жылдары
1999 жылы президент Омар әл-Баширмен саяси келіспеушілік туғаннан кейін әл-Тураби 2003 жылғы қазанда босатылғанға дейін құлық жасады деген айыппен түрмеге қамалған болатын. 2004 жылы үкіметті құлатуға бағытталған қастандыққа қатысқан деген күдікпен қайтадан тұтқындалып, 2005 жылғы 28 маусымда босатылды. 2004 жылы ол Дарфур соғысына қатысқан исламисттік қарулы топ – «Әділет және теңдік қозғалысы» (JEM) –мен байланыста болды деген хабар тарады, оның басшысы Халил Ибрагим бұрынғы әл-Турабидің ізбасары болған. JEM 2008 жылғы 10 мамырда Хартум мен Омдурманға шабуыл жасағаннан кейін, әл-Тураби 2008 жылғы 12 мамырда таңертең Халықтық Конгресс партиясының (PCP) басқа мүшелерімен бірге тұтқындалды. Ол тұтқындалуын күткенін, оның Сеннардағы PCP жиынынан Хартумға оралғанда болғанын айтты. Күні кешкісін, шамамен 12 сағат қамауда болғаннан кейін босатылды. Президенттік кеңесші Мустафа Осман Исмаил әл-Турабидің аты JEM құжаттарында табылғанын мәлімдеді (кейіннен ол өз ұстанымын өзгертті және Баширдің өзін сотқа беруіне қарсы болды). Содан кейін ол 14 қаңтарда тұтқындалып, екі ай бойы (8 наурызға дейін) Кобар түрмесінде ұсталды. Осы уақыт ішінде оның отбасы мүшелері оның денсаулығы және кейде жалғыз камерада ұсталуына алаңдады. 8 наурызда ол Халықаралық қылмыстық сот Омар әл-Баширді тұтқындауға ордер бергеннен кейін бірнеше күн өткен соң босатылды. 2009 жылғы 11 сәуірде PCP Суданды жоспарланған 2010 жылғы сайлауға дейін басқару үшін өтпелі үкімет құруға шақырды, ал әл-Тураби өзінің шамасы келмегендіктен кандидат болмайтынын айтты; ол жас буынның басшылығының маңыздылығын атап өтті және сайлауға қатысуға жеткілікті күші жоқ екенін мәлімдеді. Сәуір айында әл-Тураби Хартум халықаралық әуежайында тоқтатылып, ішкі істер министрлігінен рұқсат алғанмен, медициналық тексерулер үшін Парижге баруына кедергі келтірді. Әл-Тураби 2010 жылғы мамырдың ортасында қайтадан тұтқындалды, бірақ 2010 жылғы 1 шілдеде босатылды. 2011 жылғы 18 қаңтарда қауіпсіздік күштері әл-Турабиді Хартумда тұтқындады, бұл Судан саясатындағы соңғы тұрақсыздықпен байланысты болды. Әл-Тураби Судандағы бағаның өсуіне қатысты пікір білдіріп, оның осылай жалғасуы «халық көтерілісіне» әкелуі мүмкін екенін айтты. Ол үкіметтің Тунис революциясынан сабақ алуы керек екенін қосты.
Өлім
2016 жылдың 5 наурызында 84 жасында Хартумдағы ауруханада қайтыс болды. Жүрек талмасынан қайтыс болған деп саналады. Турабидің жаназасы келесі күні өтті, оған бірнеше мың адам қатысты, және ол Шығыс Хартумдағы Бурри Аль Ламаб зиратына жерленді.