Кіріспе

Америкалық актер (1929–1995)

Северн Тикл Дарден кіші (9 қараша 1929 – 27 мамыр 1995) – американдық комедия актері және Чикагодағы «The Second City» комедиялық труппасының, сондай-ақ оның алдындағы «Compass Players» труппасының негізін қалаушы мүшесі. Ол «Адамзат планетасы» фильмдерінің төртінші және бесінші бөлімдерінде адамдардың басшысы Колп рөлін ойнағанымен танымал. Оның «Вальтер фон дер Фогельвейде» кейіпкерімен сахнадағы комедиялық импровизациясы екі буын комедия актерлеріне үлкен әсер етті. Дарденнің ерекше және зиялы юморы сол кездегі «The Second City» стилінің маңызды бөлігі болды және оның барлық шығармаларында көрінеді. Кэрролл оны сюрреалистік Жаңа Орлеан мен қатал, өткір «Чикаго стиліндегі» комедияның үйлесімі деп сипаттады. Силлс 1959 жылы «The Second City» труппасын құрды және «Compass Players» труппасынан көптеген комедия актерлерін, соның ішінде Дарденді де шақырды. Ол режиссер Ширли Кларктың ұйымдастырған «The TeePee Video Space Troupe» (немесе «The TP Video Space Troupe») экспериментаторлар тобының жұмысына қатысты. Дарден түрлі фильмдерде және телесериалдарда ойнады. Оның ең танымал рөлі – «Президенттің аналитигі» комедиясындағы Кропоткин, Дарденнің өзіне ұқсас, салқынқанды кеңестік агент. Ол Мюррей Шискалдың осы аттас пьесасы негізінде түсірілген «Luv» (1967) фильмінде де қоқыс жинаушы рөлін ойнады, онда Джек Леммон, Питер Фолк, Элейн Мэй және Нина Уэйн де ойнады. Сондай-ақ ол «Адамзат планетасын жаулап алу» және «Адамзат планетасы үшін шайқас» фильмдерінде жүрексіз Колп рөлін сомдады. Оның алғашқы теле рөлдерінің бірі – «Car 54, Where Are You?» сериалындағы суретші Карпатия («Туди және өнер әлемі» эпизодында), «The Monkees» сериалындағы ойыншық жасаушы және 1976 жылғы «The Practice» ситкомындағы доктор Герб Чисхолм. Ол 1976 жылы «Never Con a Killer» пилотында, «The Feather and Father Gang» қылмыстық драмасында да ойнады. Дарден 1985 жылы «Real Genius» комедиясында өте беделді, бірақ шатасқан колледж деканы рөлінде, ал 1986 жылы Пол Силлс режиссерлік еткен «Sills & Company» Бродвейден тыс импровизациялық комедиялық шоуда ойнады. Үш рет жүрек айналма операциясынан кейін ол Лос-Анджелесте жартылай зейнеткерлікте тұрды, содан кейін 1992 жылы Санта-Феге (Нью-Мексико) көшіп, 65 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол туған қаласы Жаңа Орлеандағы Лейк-Лаун паркі мен мавзолейінде жерленді.

Метафизикалық дәріс

Бұл жалған университет лекциясын Дарден Compass Players тобында жұмыс істеген кезде жасады. Ол алғаш рет 1959 жылы Gate of Horn музыка клубында жеке нөмір ретінде орындалды. New York Times газетінің некрологында айтылғандай, бұл қойылым екі буын комиктерге ықпал етті. Дарден немісше акцентпен сөйлейтін профессор Вальтер фон дер Фогельвейдтің рөлін ойнайды (аты атақты ортағасырлық ақыннан алынған). Жариялаушы лекцияны "А Short Talk on the Universe" деп таныстырады, ал профессор былай деп бастайды: "Енді, неге – сіздер сұрайсыздар – мен Әлем туралы сөйлеуді, басқа тақырыптардың орнына таңдадым? Жарайды, бұл өте қарапайым: басқа ештеңе жоқ!" Лекция уақыт, кеңістік және т.б. туралы ойсыраулар мен қос мағыналы сөздерге толы, соңында көрермендердің сұрақтарына жауап береді.

Эдип

Бұл профессор Вальтер фон дер Фогельвайдтың тағы бір дәрісі болды (Екінші қала актерлерінің көмегімен). Тақырыбы "«Эдип патша» [ ] жарығында ерік бостандығы мен қажеттілік" немесе "Едип сапарға шығар алдында кітапты оқығанда не болар еді" болды. Профессор Эдип рөлін ойнайды және тағдырына жеткізетін іс-әрекеттерді жасаудан бас тартады, бірақ оның айқын таңдау мүмкіндігіне қарамастан, басқа кейіпкерлер бірдей нәтижеге әкелетіндей жауап береді. Бірінші сахнада Эдип әкесі Лаймен кездеседі, кітап бойынша болса, екеуі төбелес шығарып, ол өз әкесін өлтірудің ауыр күнәсін жасайды. Осыны білген Эдип Лайға өте құрметпен қараса да, әкесінің кез келген құрмет көрсетуге деген қарсылығы өте күшті болады. Эдиптің үздіксіз құрмет көрсетуіне және қарсылықтарына қарамастан, Лай ашуланып, соңында жүрек талмасынан қайтыс болады. Келесі сахнада Сфинкс оны жұмбағына дұрыс жауап беруге көндіруге тырысады, бірақ Эдип оны жауаптағысы келмейді. Бір сәтте ол: "Қуатты күшті ойлаңыз – даңқты ойлаңыз –" дейді. Ол: "Маған күш пен даңқ қажет емес, мен толыққанды профессормын" деп жауап береді. Соңғы сахнада Эдип көзін ойып алуға айналып тұрғанда, кенеттен тоқтап, "Бір минут күте тұрыңыз" дейді. Ол көпшілікке жариялайтын бір нәрсені түсінгенін айтады: нақты нәтижелер жай ғана кездейсоқтықтан немесе оның еркіне қарсы болғандықтан туды. Ол әрбір "таңдауға" қатысты осыны түсіндіріп, "Мен кінәлі емеспін!" деп аяқтайды. Халық бірнеше секунд бойы аздап сөйлесіп, содан кейін бірауыздан келісім білдіріп, оның көзі сақталады. Профессор осы сахнаны былай деп аяқтайды: "Демек, сіздер көріп отырсыздар, қымбатты студенттер, осыдан алынған сабақ – Адамның ерік бостандығы бар, бірақ трагедиялық ақындардың жоқ, және Өнер – Табиғат емес".

Чикаго университетіне футбол келеді

Бұл эскиз бастапқыда Compass Players үшін жасалып, Second City үшін қайта қарастырылды. Ол университет пен оның студенттерін пародиялап, футболды енгізуге болмаған себептің мүмкін түсіндірмесін ұсынады. Типикалық жаттықтырушы "Футбол 202" сабағын өткізеді және зиялы студенттермен күреседі. Дарден Моргенстерн рөлін ойнайды, ол өзінің мамандығы "арифметика тарихы" екенін мәлімдейді. Жаттықтырушы футболдағы "соңғы" позициялар туралы айтқаннан кейін, Моргенстерн осы соңғылардың бастауы қайда екенін сұрайды, себебі Аристотельдің пікірінше, әр соңның бастауы болуы керек. Жаттықтырушы футболды көрсетеді, ал Моргенстерн: "Бұл деми поли тетраэдр" дейді.

Жазбалар

"Метафизика лекциясы" (1961 жылдың 30 қаңтарында жазылған) және "Эдип" Дарденнің комедиялық нөмірлерінен тұратын "Футбол Чикаго университетіне келеді" атты LP пластинкасында, ал жинақтың 3-CD-сінде орналасқан.