Кіріспе

Гиперинсулинизм – адам немесе жануардың қанында инсулиннің қалыпты деңгейден жоғарылауы. Инсулиннің қалыпты секрециясы және қандағы деңгейі қандағы глюкоза деңгейімен тығыз байланысты, сондықтан инсулиннің белгілі бір деңгейі бір глюкоза деңгейі үшін қалыпты, ал екіншісі үшін төмен немесе жоғары болуы мүмкін. Гиперинсулинизм бірнеше медициналық проблемалармен байланысты болуы мүмкін, оларды екі кең және көбінесе бірін-біріне қатыспайтын категорияға бөлуге болады: инсулинге сезімталдығы төмендеп, қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауына (гипергликемия) бейімделгендер және инсулиннің артық секрециясына және қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуіне (гипогликемия) бейімделгендер.

Белгілері мен симптомдары

Инсулинге сезімталдығы төмендеуіне байланысты гиперінсулинизм көбінесе ешқандай белгі бермейді. Ал гиперінсулинемиялық гипогликемия гипогликемияның барлық белгілерін тудыруы мүмкін, дірілдеу мен әлсіздіктен бастап, ұстамалар мен комаға дейін.

Диабет қаупімен байланысты сезімталдықтың төмендеуі

Инсулиннің бөлінуіне көптеген факторлар әсер етсе де, ең маңыздысы – қаннан қарын безінің бета-жасушаларына енетін глюкоза мөлшері. Дені сау адамдарда қандағы глюкозаның тіпті аздап көтерілуі инсулин секрециясын арттырады. Қарын безінің бета-жасушалары глюкоза деңгейін сезіне отырып, инсулин шығара алатын болса, бөлінетін инсулин мөлшері әдетте аш қарындағы қандағы глюкоза деңгейін 70 және 100 мг/дл (3,9–5,6 ммол/л) аралығында және тамақтанғаннан кейінгі глюкоза деңгейін 140 мг/дл (<7,8 ммол/л) төмен ұстап тұру үшін қажетті мөлшерде болады. Бауыр жасушалары мен қаннан глюкозаны алып тастайтын басқа жасушалар инсулинге сезгіштігі төмендегенде (оларға төзімділік артқанда), қарын безі секрецияны күшейтеді және қандағы инсулин деңгейі көтеріледі. Бұл секрецияның артуы көп жылдар бойы сезімталдықтың төмендеуін өтеуге мүмкіндік береді, соның нәтижесінде қандағы глюкоза деңгейі қалыпты күйінде сақталады. Алайда, инсулинге қарсы тұру нашарласа немесе инсулин секрециясының қабілеті төмендесе, глюкоза деңгейі көтеріле бастайды. Глюкоза деңгейінің тұрақты жоғарылауы – қант диабеті. Осы типтегі гиперинсулинизмде оразадағы инсулин деңгейі 20 мкЕ/мл-ден жоғары болады. Төзімділік өте жоғары болған жағдайда, деңгейі 100 мкЕ/мл-ден асады. 2-типті қант диабетіне қауіпті фактор болумен қатар, инсулинге қарсы тұрудың салдарынан туындаған гиперинсулинизм қан қысымын арттырып, гипертензияға ықпал етуі мүмкін, бұл қан тамырлары эндотелий жасушаларына (қан тамырларын жабатын жасушаларға) тікелей әсер ету арқылы жүзеге асырылады. Гиперинсулинизм поликистоздық жұмыртқалық синдромы кезінде андрогендердің шамадан тыс өндірілуіне де себеп болатын фактор ретінде қарастырылады. Инсулинге қарсы тұрудың салдарынан пайда болған гиперинсулинизмді емдеудің негізгі әдістері – инсулинге сезімталдықты жақсартатын шаралар, мысалы, салмақ жоғалту, физикалық жаттығулар және тиазолидиндиондар немесе метформин сияқты дәрілер.

Гипогликемиямен байланысты орынсыз секреция

Гиперинсулинизм инсулиннің шамадан тыс бөлінуінен туындаған гипогликемия түрлеріне де қатысты болуы мүмкін. Дұрыс жағдайда балалар мен ересектерде қандағы глюкоза деңгейі 70 мг/дл-ден (3,9 мМ) төмен түскенде инсулин секрециясы минималды болуы тиіс. Инсулиннің артық бөлінуіне байланысты гиперинсулиномемиялық гипогликемияның көптеген түрлері бар. Сәбилер мен кішкентай балаларда кездесетін кейбір жағдайлар туа біткен гиперинсулинизм деп аталады. Ересектерде ауыр гиперинсулиномемиялық гипогликемия көбінесе инсулиномаға, яғни ұйқы безіндегі инсулин шығаратын ісікке байланысты болады. Глюкоза деңгейі 50 мг/дл-ден (2,8 мМ) төмен болғанда 3 мкЕ/мл-ден жоғары инсулин деңгейі қалыпқа келмейді және гипогликемияның себебі ретінде гиперинсулинизм болуы мүмкін екенін көрсетеді. Гиперинсулинизмнің осы түрін емдеу оның себебіне және ауырлығына байланысты, сондай-ақ инсулиннің көзін хирургиялық жолмен алып тастау немесе инсулин секрециясын азайтатын диазоксид немесе октреотид сияқты препараттарды қолдануды қамтиды. Өзінен пайда болатын гиперинсулинизмнің симптомдық гипогликемияға себеп болуы мүмкін екендігін алғаш рет 1924 жылы Америка медицина қауымдастығы журналында доктор Сил Харрис ұсынған. Доктор Сил Харрис 1924 жылы алғаш рет гиперинсулинизмді диагностикалады және спонтандық гипогликемияны анықтаумен де есімдері шықты.