Кіріспе

Канадалық жазушы (1964 жылы туған)

Мириам Тоуз (1964 жылы туған) – канадалық жазушы, тоғыз кітаптың авторы, оның ішінде «А Complicated Kindness» (2004), «All My Puny Sorrows» (2014) және «Women Talking» (2018) кітаптары бар. Ол көптеген әдеби сыйлықтарға ие болды, соның ішінде «Governor General's Award for Fiction» және «Writers' Trust Engel/Findley Award» сыйлықтары. Тоуз «Scotiabank Giller Prize» сыйлығының үш мәрте финалисі және «Rogers Writers' Trust Fiction Prize» сыйлығының екі мәрте жеңімпазы атанды. Мексикалық кинорежиссер Карлос Рейгадастың жазып, түсірген «Silent Light» көркем фильмінде Тоуз басты рөлде ойнады, бұл фильм 2007 жылғы Канн кинофестивалінің жюри сыйлығын жеңіп алды. Бұл тәжірибе оның бесінші романы «Ирма Вот» (2011) романына үлкен әсер етті. Тоуз Торонто қаласында тұрады және Торонто университетінің Өнер және ғылым факультетінде адъюнкт-профессор болып жұмыс істейді.

Ерте өмір

Тоус Канаданың Манитоба штатының Штайнбах қаласында меннонит ата-анасының екінші қызы болып өсті. Әкесі Мелвин К. Тоусс арқылы ол Штайнбахтың алғашқы қоныстанушыларының бірі Клас Р. Реймердің (1837-1906) тікелей ұрпағы, ол 1874 жылы Украинадан Манитобаға келген. Оның анасы, Эльвира Лоуэн, марқұм К. Т. Лоуэннің қызы, кәсіпкер, ол кейін Лоуэн терезелері деп аталған ағаш өңдеу бизнесін құрды. Жасөспірім кезінде Тоус жылқыға мініп, провинциялық дрессаж және баррель жарыстарына қатысып, Штайнбах аймақтық орта мектебінде оқыды. Ол он сегіз жасында Штайнбахтан кетіп, Монреаль мен Лондонда тұрғаннан кейін Виннипегте қоныстанды. Ол Манитоба университетінде Кинотану бакалавры және Галифакстағы Король колледжі университетінде Журналистика бакалавры дәрежесін алды.

Алғашқы жұмыстар

Тоуз өзінің алғашқы романын, "Менің керемет жазғы сәтім" (1996) романын, тәуелсіз журналист ретінде жұмыс істеп жүргенде жазды. Романда Виннипег қаласындағы мемлекеттік тұрғын үй кешеніндегі екі жалғыз ананың қарым-қатынасы мен дамып келе жатқан достығы суреттеледі. Роман Toews CBC радиосы үшін әлеуметтік жәрдем алатын аналар тақырыбында дайындаған деректі фильмнің негізінде жазылған. Ол Стивен Ликок естелік медалінің «Юмор» номинациясы бойынша және МакНэлли Робинсонның «Жыл кітабы» сыйлығының іріктеу тізіміне енді. Тоуз екінші романы "Жақсы мінезді ұл" (1998) арқылы екінші сыйлықты жеңіп алды. Toews CBC-нің WireTap, Canadian Geographic, Geist, The Guardian, The New York Times Magazine, Intelligent Life және Saturday Night басылымдары үшін жазған. 1999 жылы ол Ұлттық журнал сыйлығының «Юмор» номинациясы бойынша алтын медальді жеңіп алды. Ол өзінің ұлының әкесіне арналған жеке хаттардан тұратын "The X Letters" атты туындының авторы, бұл хаттар "This American Life" бағдарламасында жоғалған ата-аналар туралы бір эпизодта жарияланған. Тоустың әкесі 1998 жылы өзіне-өзі қол жұмсады.

Қателікпен байланысты мейірімділік

Тоустың үшінші романы "Күтегірек мейірімділік" (2004) оқиғасы оның туған Штейнбах қаласына ұқсас, шағын діни меннониттік қалашықта өрбітеді. Баяндаушы – Номи Никель, жанындағы әлемге құштар, қарсыласа білетін, сарказмға толы он алты жасар қыз, ол Нью-Йорк қаласының "нағыз" Шығыс ауданында Лу Ридпен араласуды армандайды. Үлкен әпкесі кеткеннен кейін және анасының себепсіз жоғалуынан соң, ол қайғылы әкесімен жалғыз өмір сүреді. Әкесі шіркеудің адал мүшесі болса, Номидің мінезі бүлікшіл, ал оның сұрақтары қаланың түрлі биліктерімен, әсіресе ханшайымдық пастор Ханс Розенфельдтпен қақтығыс тудырады. "Күтегірек мейірімділік" ұлттық және халықаралық деңгейде жоғары бағаланды, ал Номи Никель кейіпкері Дж.Д. Салинджердің Холден Колфилді еске салады. Роман 2004 жылғы "Губернатордың әдеби сыйлығын" жеңіп алды, қазылар алқасы оны "ұмытылмас ересек болу оқиғасы – өмірдің өзі сияқты әсем күрделі, қайғылы да үміт беретін" деп сипаттады. Сондай-ақ ол Scotiabank Giller Prize сыйлығының тізіміне ілікті және Халықаралық Дублин әдеби сыйлығының ұзақ тізіміне енді. Роман 2006 жылғы Canada Reads бағдарламасы үшін таңдалды, бұл бәйгеде жеңіске жеткен әйел жазушының тұңғыш кітабы.

Ұшқан алабұғалар

The Flying Troutmans (2008) – 28 жастағы Хэтти баяндайтын, оның қарындасы Мин психиатриялық бөлімге түскеннен кейін, оның жетіспей жасқантай немересі мен немере інісінің күтімін алатын жол романдағы туынды. Жасқандағы жауапкершіліктен амалсыздан, Хэтти Калифорнияда балалардың көптен жоғалған әкесін табу үшін ойластырылмаған жоспар құрады. Роман 2008 жылғы Роджерс Жазушылар Сенімі көркем әдебиет сыйлығымен марапатталды. Төрешілер алқасы осы романды "ересектердің құйылысқан сезімдер әлемінде бағыт табуға тырысатын жастарға арналған махаббат гимні" деп сипаттады. Роман сондай-ақ Orange Prize for Fiction сыйлығының ұзақ тізіміне енді және Globe and Mail газетінің үздік кітабы деп танылды.

Ирма Вот және "Сыбыр жарық"

Бесінші романы "Ирма Вот" (2011) арқылы Тоус меннонит қауымдастығына қайта оралып, діни қауымдардың жеке бас бостандығын қалай шектеуі мүмкін екенін және ескі мен жаңа құндылықтар қақтығысқанда, жақындық қалай жаттығуға айналуы мүмкін екенін қайта қарастырды. Роман Мексиканың Чихуахуа шөліндегі ескі үлгідегі меннониттік елді мекенде басталады. Он тоғыз жасар Ирма Вотты қатаң, діни әкесі, ол меннонит емес мексикалық жігітке құпия түрде үйленгені үшін көрші шаруашылыққа қуды. Оның жаңа күйеуі есірткі саудасына қатысып кетеді, ал Ирма шаруашылықты жалғыз бағып қалады. Мексика қаласынан меннониттер туралы фильм түсіруге келген кинорежиссер келген кезде оның өмірі өзгереді. Ирма фильмнің басты кейіпкеріне аудармашы болып жұмысқа орналасады, ал оның креативті кинотоппен байланысы оны әкесімен қауіпті қақтығысқа түсіреді, сонымен бірге ол әлемдегі өз орнын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Әкесінің зорлық-зомбылығы күшейгенде және оның отбасын мазалаған трагедиялар бет аша бастағанда, Ирма анасының батасын алып, лагерден қашып, екі кіші қарындасын өзімен бірге алып кетеді, олардың бірі нәресте. Ақырында олар Мехико қаласына қоныстанды, онда екі үлкен қарындасы аман қалу үшін және нәресте қарындасын тәрбиелеу үшін қаланың салтына бейімделуі керек. Тоус "Ирма Вот" романының шабыты мексікалық режиссер Карлос Рейгадастың 2007 жылы жазған және түсірген "Сайлент Лайт" фильмінде басты рөлді ойнаған тәжірибесінен туды деді. Рейгадас Тоусты консервативті меннонит әйелі Эстер рөліне ойнауға шақырды, оның үшінші романы "Күрделі мейірімділік" романын оқығаннан кейін және кітаптың артқы жағындағы оның суретін көргеннен кейін. Фильм Plautdietsch тілінде түсірілді, оны режиссер де, Тоус та толыққанды түсінбеді. Тоус өзінің анасымен, Plautdietsch тілінің тумасымен бірге жұмыс істеді, өзінің сөздерін фонетикалық түрде жеткізді. Фильм көптеген халықаралық сыйлықтарға ие болды, соның ішінде Канн кинофестиваліндегі қазылар алқасының жүлдесі. Тоус өзінің рөлі үшін Мексиканың "Ариэль" сыйлығының "Үздік әйел ойыншысы" номинациясына ұсынылды, бұл фильм үшін тоғыз номинацияның бірі болды. Фильм Мексиканың солтүстігіндегі Чиуауа штатында түсірілді, ол Тоустың романында бейнеленген меннонит қауымдастығын көрсетеді. "Ирма Вот" және "Сайлент Лайт" мәдениетті сырттан қарап, қызықты қарама-қайшылық көзқарастарды ұсынады. Әрине, Рейгадас және "Ирма Вот" романындағы кинорежиссер қоғамды өзінің оқшауланған контекстінде, уақыттан және орыннан тыс мәдениет ретінде бейнелейді, ал Тоус пен Ирма Вот екі әлемде де бірге өмір сүруді үйренді".

Менің барлық кішкентай қайғыларым

All My Puny Sorrows (2014) консервативті меннониттік қауымнан шыққан интеллектуалды, еркін рухты отбасының жалғыз балалары – Эльфрида мен Йоланди есімді фон Ризен әпке-қарындастарының құйынды қарым-қатынасын көрсетеді. Романның баяндаушысы Йоланди әрқашан әпкесінің көлеңкесінде өмір сүрген. Эльфрида – дарынды, әдемі, бақытты некеде және концерттік пианист ретінде зор даңққа ие, ал Йоланди өзін сәтсіздікке ұшыраған сезінеді, өркендемей жатқан жазушылық мансабы мен әртүрлі әкелерден туған жасөспірім балалары бар. Дегенмен, Эльфрида ауыр депрессияға және өлімге құштарлыққа тап болады, бұл жағдай әкесіне де тән еді, ол пойыздың алдына секіріп өзін-өзі өлтірген. Эльфрида халықаралық концерттік турне басталар алдында екінші рет өзін-өзі өлтіруге тырысқанда, Йоланди қарындасын құтқаруды міндет деп санайды, тіпті Эльфрида оны швейцариялық клиникаға ертіп, өліміне көмектесуді өтінеді. Йоланди былай деп жазады: «Ол өлімді қалаған, ал мен оның өмір сүруін қаладым, біз бір-бірімізді жақсы көретін жаулар едік». Тоуз бұл романның 2010 жылы жалғыз ағасы Марджоридің өзін-өзі өлтіруіне әкелген оқиғаларға негізделгенін айтты. All My Puny Sorrows кітапхана журналында, Kirkus Reviews және Publishers Weekly-де мақтауға ие болды, сондай-ақ Reference and Users Services Association Notable Book атағын алды. Бұл роман The Globe and Mail, The Boston Globe, The Washington Post, The New Republic және The Daily Telegraph сияқты жыл соңындағы ең жақсы кітаптар тізіміне де енді. Роман 2014 жылғы Роджерс Жазушылар Сенім қорының көркем әдебиет сыйлығын жеңіп алды. Төрешілер оны «күшті сезімге толы, әдемі жазылған және тереңінен адамгершілікке толы роман» деп сипаттады. «Оны оқу – естен кетпейтін тәжірибе». Роман 2015 жылы Италияның шетелдік көркем әдебиет бойынша «Синбад» сыйлығымен марапатталды. All My Puny Sorrows 2014 жылғы Scotiabank Giller Prize, 2015 жылғы Folio Prize for Literature және 2015 жылғы Wellcome Book Prize сыйлықтарының қысқа тізіміне ілікті. Бұл роман 2015 жылғы Эндрю Карнеги медалінің және 2016 жылғы Халықаралық Дублин әдеби сыйлығының ұзақ тізіміне де енді. Романның француз тіліндегі аудармасы – Pauvres petits chagrins, Квебектің Le Combat des livres 2019 басылымында таңдалды, оны жазушы Дени Эллис Бешар қорғады. Майкл МакГоуэн режиссерлік еткен кітаптың киноадаптациясы 2021 жылы көрсетілді.

Әйелдер сөйлейді

"Сөйлескен әйелдер" (2018) кітабының басында Тоус романын 2005-2009 жылдар аралығында Боливиядағы шалқары менонит қауымдастығында болған шын оқиғаларға «ой арқылы жауап беру» ретінде сипаттайды. Қыздар мен әйелдер таңертең оянып, жиі жыныстық зорлыққа ұшырағанын білген. Осы шабуылдарды «әйелдердің қиялы» деп есептеген, немесе арбақтар мен әулиелерге байланыстырған. Бірақ, кейіннен колониядағы бір топ ер адамның түнде көрші үйлерге жануарларға арналған ұйықтау дәрісін себіп, барлығын есінен шығарып, әйелдерді (қарттарды, балаларды және туыстарын да қоса) зорлағаны анықталды. Колонияның ақсақалдары бұл мәселені өздері шеше алмайтындағы қиындықтарын түсініп, полицияны шақырып, қылмыскерлерді ұстатты. Тоус романының оқиғасы, осындай ауыр оқиғалардың салдарынан сегіз әртүрлі жастағы әйелдің не істеу керектігін анықтауына арналған. Олардың алдында үш таңдау бар: ештеңе жасамау, қалып соғысу немесе кетіп қалу. Бәс тігіліп отырған мәселе өте маңызды, сондықтан олар тез шешім қабылдауы керек. Зорлаушылардың кепілдік ақысын төлеу үшін кеткен колониялық ер адамдар жақын арада оралып келеді. Екі күн бойы, шанышқыда әйелдер бір-бірімен қызу пікір таласқа түсіп, философиялық мәселелерді талқылайды. Олар қалай жазылу керектігі, балаларын қалай қорғау керектігі, ұлдарын қалай тәрбиелеу керектігі, дінін сақтау және кешіру туралы әңгімелейді. Колонияның дін қызметкері Петерс, егер олар жасаған қылмысты кешірмесе, жұмаққа кірмейтінін айтты. Роман әйелдердің кеңесінің хаттамасы түрінде ұсынылған, оны колония мектебінің мұғалімі (және романың баяндаушысы) Август Эпп жазады, ол қауымға қайта оралғаннан кейін осы қызметке кіріседі. Әйелдерден айырмашылығы, ол сыртқы әлемді біледі, ағылшын тілінде оқи және жаза алады (әйелдер тек плаутдич, шығыс төменгі неміс тілінің жазба емес диалектісінде сөйлейді). Ол бұл жұмысты балалық шағындағы досы және сүйіктісі, сегіз әйелдің бірі – Она Фризеннің өтініші бойынша атқарады. Әйелдерге уақыт қысқарып, олар өз жоспарларын іске асыруға кіріскенде, Августтың өмірбаяны да ашылады. Роман 2018 жылғы генерал-губернатор сыйлығының ағылшын тіліндегі көркем әдебиет номинациясында және 2019 жылғы Триллиум кітап сыйлығының финалисі атанды. Сара Полли режиссерлік еткен және Франсис МакДорманд, Руни Мара және Клэр Фой қатысқан фильм 2022 жылдың соңында көрсетілді. 95-ші «Оскар» марапаттау салтанатында Полли Тоус романы бойынша жазған сценарийі үшін «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды.

Ұрыс түндері

Тоустың сегізінші романы "Түнгі ұрыс" Торонтода тұратын әйелдердің көп буындық отбасына арналған: 9 жасар, еркекше Swiv, оның ауыр жүкті анасы (Mooshie деп лақапталған), және оның жанды әрі ерекше көңілді әжесі Elvira. Мектептен жақында шығарылған Swiv әжесіне күтім жасауға және шаруаға көмектеседі, онымен қала бойынша серуендеп, соңында онымен бірге Фресноға (Калифорния) барып, туысқандарымен танысады. Бұл сапарда Swiv өмірдің қиын-қызылынан өтудің және әжесінің үмітсіздік, адалдық, өзінің тағдырынан айырылу және қуанышқа толы өмірі туралы білудің не екенін үйренеді. Роман Swiv-тің әкесіне, үйіндегі тығыз (бірақ көбінесе дұрыс емес) қарым-қатынастар туралы жазған хаттары түрінде құрылған. Swiv ойлары мен бақылауларын жазғанда, "Түнгі ұрыс" үш әйелдің басынан өткен ауыр сынықтарды, күлкіні және шексіз махаббатты ашады, олар өмірде күресу үшін – азапты, қуанышты және қаһарлы – не қажет екенін көрсетеді.

Жеке

Тоустың әкесі Мелвин Ц. Тоус өмірінің көп бөлігінде екіұшты көңіл күй бұзылысынан (биполярлық бұзылыстан) зардап шекті. Ол белсенді және құрметке ие бастауыш сынып мұғалімі болды, Штайнбахтың алғашқы қоғамдық кітапханасын ашуға ықпал етті. Өзін-өзі өлтіргеннен кейін, Штайнбах кітапханасы кеңесі ол құруға атсалысқан кітапхана аумағында Мелвин С. Тоустың оқу бағын ашты. Тоустың үлкен әпкесі және жалғыз туысы Марджори 2010 жылы, әкесі қайтыс болғаннан шамамен 12 жыл өткен соң, өз-өзіне қол жұмсады. Тоустың серіктесі – 2021 жылғы «Шарлотта» фильмінің сценарийін жазған Эрик Ратерфорд. Оның қызы Джорджия Тоуз және ұлы Оуэн Тоуз екеуі де жазушы. Джорджияның тұңғыш романы «Эй, сәттілік тілеймін» 2022 жылы, ал Оуэннің «Жоланған қала: нәсілдік капитализм және Виннипегтің қалыптасуы» 2019 жылы жарық көрді.