Алистер Маклеод: Капитандық аралдың суретшісі және жазушысы

Кіріспе

Канадалық жазушы және ғалым (1936-2014)

Алистер МакЛеод (20 шілде 1936 – 20 сәуір 2014) – канадалық романист, әңгімеші және ғалым. Оның күшті әрі терең әңгімелері Кейп-Бретон аралының қатал ландшафтының сұлулығын және оның көптеген тұрғындарының, шотланд иммигранттарының ұрпақтарының, ата-бабалық естеліктермен мазаланған және өткен мен қазіргі заманды үйлестіруге тырысқан қайсар мінезін жарқын бейнелейді. МакЛеод сөздік нақтылығы, лирикалық күші және ауызша дәстүрге сіңген қарапайым, тікелей тіл қолдануы үшін мақталады. Ол қысқа әңгіме жанрының шебері ретінде танымал болғанымен, 1999 жылғы «No Great Mischief» романы Атлантикалық Канаданың ең ұлы кітабы деп дауыс берілді. Роман сондай-ақ бірнеше әдеби жүлделерді жеңіп алды, оның ішінде 2001 жылғы Халықаралық Дублин әдеби сыйлығы да бар. 2000 жылы МакЛеодтың «The Lost Salt Gift of Blood» (1976) және «As Birds Bring Forth the Sun and Other Stories» (1986) әңгімелер жинақтары «Island: The Collected Stories» жинағында қайта басылды. МакЛеод көркем әдебиет жазуды аккордеонда ойнаумен салыстырды. "Оны осылай тартсам, романға айналады, ал осылай қыссам, осы қысқа әңгімеге айналады", - деді ол. МакЛеод Виндзор университетінде үштен астам онжылдық бойы ағылшын тілі мен шығармашылық жазудан сабақ берді, бірақ әр жазда МакЛеодтың отбасылық үйі орналасқан Кейп-Бретон шатырына оралып, көптеген жазбаларын жасады. Оның туындыларына арналған эсселер жинағының кіріспесінде редактор Айрин Гилфорд былай деп қорытындылады: "Алистер МакЛеодтың туған жері – Канада, оның эмоциялық орталығы – Кейп-Бретон, оның тамыры – Шотландия, бірақ оның жазуы – бүкіл әлемдікі".

Ерте өмір және білім

МакЛеодтың шотланд текті ата-бабалары 1790 жылдары Эйг аралынан Камберленд округі, Нова-Скотияға көшіп келді. Олар Фанди шығанағындағы Кейп-д'Орға қоныстанды, онда жерді жалға алып шаруалық еткен көрінеді. 1808 жылы ата-анасы жеті қызы мен екі ұлымен бірге Кейп-д'Ордан Кейп-Бретонның Инвернесс округіне дейін 362 километрдей жол жүрді. Себебі, сол жерде өздеріне тиесілі жерде шаруалық құруға болатынын естіген. МакЛеодтың өзі жазған естеліктерде отбасы алты сиыр мен бір жылқысын алып кеткені айтылады. Ол, сол кезде жолдар өте аз болғандықтан, оның ұрпақтары жағалау бойымен сапар шеккенін қосады. МакЛеод Саскачеванның Солтүстік Батлфорд қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы, ана тілі канадалық гэль тілі болған, Ұлы депрессия кезінде Кейп-Бретоннан Саскачеванға қоныс аударған. МакЛеод бес жаста болғанда отбасы Эдмонтонға көшіп, кейін Альбертаның Меркоал қаласына барды, онда оның әкесі көмір шахтасында жұмыс істеді. Бірақ МакЛеодтар туған жерлерін сағынып, Алистер 10 жасқа келгенде Кейп-Бретонға және оның бабасы 1860 жылдары салған Данвеган фермасына, Инвернесс округіне қайтып келді. 1954 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін МакЛеод Эдмонтонға көшіп, бір жыл бойы атпен тартылатын арбамен сүт жеткізді. Университетте оқу ақысын төлеу үшін ол жазда Британдық Колумбия, Солтүстік-Батыс территориялар мен Солтүстік Онтариодағы уран кен орындарында бұрғылау және жарылыс жұмыстарын істеді. Сонымен қатар, ол Ванкувер аралындағы ағаш кесу лагерінде жұмыс істеп, физикалық қабілетінің арқасында ең биік ағаштарға көтеріліп, олардың басына кабельдерді орнатуда тез өркендеді.

Роман

1999 жылы жарық көрген «No Great Mischief» романы 1779 жылы Шотландиядан Кейп-Бретонға қоныс аударған қызыл шашты және қара көзді Макдональд тайпасының тарихын айтады, оқиға соңғы жылдарға дейін жалғасады. 2001 жылы МакЛеодқа Халықаралық IMPAC Дублин әдеби сыйлығын табыс еткен төрешілер романы «отбасы туралы, және оларды бізбен байланыстыратын байланыстар туралы әңгіме» деп сипаттады. «Бұл сонымен қатар, жер аудару туралы және ата-бабаларымыз шыққан жерге ұрпақтардан кейін де байланыстыратын байланыс туралы әңгіме». Олар МакЛеодтың жазу шеберлігінің оның есімін көп ұзамай әр үйге таныс ететінін болжады. «Бұл кітаптың әр бетінен Кейп-Бретонның музыкасы естіледі, ол қуаныш пен қайғыға толы, бірақ әрқашан жадырады. Әр сөздің орны тап дұрыс таңдалған, әсем әрі мәнді жазылған «Ешқандай үлкен жамандық» романы да сондай әсерге ие, және осы шеберлік туындыны жазуға он жылдан астам уақыт кеткенінің себебін көрсетеді». Бұл пікірді көптеген рецензенттер де қолдады. Мысалы, «The New York Times» газетінде Томас Маллон кітаптың лирикалық тілін жоғары бағалап, «МакЛеодтың Кейп-Бретон әлемі – шотланд балықшылары мен олардың мұрагерлері, шахтерлер және елдің басқа бөліктеріне қайғымен аттанған жас мамандар – менің жеке кітапханаманың тұрақты бөлігіне айналды» деп жазды. Маллонның басты сын-пікірі романдағы кейбір бөлімдердің тым ауыр әсер қалдырғаны, МакЛеодтың әңгімелерінің нәзіктігінен мүлдем айырылғаны болды. Дегенмен, ол МакЛеодтың барлық туындыларының АҚШ-та жарық көріп, американ оқырмандарына «қиялы олардың иелігіне көшуге дайын жаңа жерді» сыйлайтынын атап өтті. Британдық «The Observer» газетінде Стефани Мерит «No Great Mischief» алғаш жарық көргенде сыншылардан «күдіксіз мақтау» алғанын көрсетті. Ол кітап туралы жазған рецензиясында: «Поэзиясы мен эмоционалдық тереңдігі жағынан бұл соңғы жылдардағы ең бай романдардың бірі» деген қорытынды жасады. «The Globe and Mail» газетінің рецензенты Кеннет Харви кітапты және оның авторын жоғары бағалап былай деді: «Бұл кітапта барлығы бар: сұлулық, трагедия, қиыншылық, юмор, қараңғылық, махаббат, музыка, құмарлық, поэзия және толыққанды сомдалған, есімдері мен істері және жағдайлары оқырмандарды күлуге, қызаруға, жылауға және үлкен мақтанышпен толқып кетуге мәжбүр ететін керемет кейіпкерлердің көптігі. МакЛеод – МакЛеод, қазіргі заманның ең ұлы канадалық жазушысы және әлемдегі ең көрнекті жазушылардың бірі. «Ешқандай үлкен қайғы-қасірет жоқ» – жылдың және осы онжылдықтың кітабы. Бұл – өмір бойы бір рет кездесетін шедевр».

MacLeod's 1999 novel, No Great Mischief tells the story of the red haired and dark eyed MacDonald clan from 1779 when they left Scotland to settle in Cape Breton to more recent times. The judges, who awarded MacLeod the International IMPAC Dublin Literary Award in 2001, described the novel as "a story of families, and of the ties that bind us to them. It is also a story of exile and of the ties that bind us, generations later, to the land from which our ancestors came." They went on to predict that the quality of MacLeod's writing would soon make his name a household word. "The music of the Cape Breton rings throughout this book, by turns joyful and sad but always haunting. Written in a hypnotic, stately prose where every word is perfectly placed, 'No Great Mischief' has the same haunting effect, and shows why the master craftsman took more than ten years to write it." Those observations were echoed by many reviewers. In The New York Times, for example, Thomas Mallon praised the book's lyricism and reported that "MacLeod's world of Cape Breton – with its Scottish fishermen and their displaced heirs, the miners and young professionals it has mournfully sent to the rest of the nation – has become a permanent part of my own inner library." Mallon's main criticism was that parts of the novel came across as heavy handed, lacking the deftness of MacLeod's short fiction. He ended, however, by noting that MacLeod's entire body of work would soon be published in the U. S. granting American readers "a new land that their imaginations can seize like a manifest destiny." In the British newspaper, The Observer, Stephanie Merritt pointed out that when it was first published, No Great Mischief drew "unqualified praise" from the critics. Her review of the paperback edition concluded: "In its poetic and emotional range, this is one of the richest novels of recent years." The Globe and Mail's critic Kenneth J. Harvey heaped praise on both the book and its author: "The book has it all: beauty,
tragedy, grittiness, humour, darkness, love, music, raunchiness, poetry and a glut of fully drawn, extraordinary characters whose words and deeds and circumstances compel the reader to laugh and blush and weep and swell with bighearted pride MacLeod is MacLeod, the greatest living Canadian writer and one of the most distinguished writers in the world. No Great Mischief is the book of the year – and of this decade. It is a once in a lifetime masterpiece."

Ғылыми зерттеулер

МакЛеодтың көркем шығармалары аспиранттар тарапынан жан-жақты зерттелді. Олардың магистрлік және докторлық диссертациялары оның туындыларының көптеген қырларын, соның ішінде аймақтық және этникалық идентичность мәселелерін; аралдық шекаралардың ықпалын; мистикалық ойлауды; және ерлер мен әйелдердің дәстүрлі рөлдерін қамтиды. МакЛеодтың шығармалары Дэвид Адамс Ричардс, Алден Ноулан, Уэйн Джонстон, Маргарет Лоуренс, Хью МакЛеннан және Энн Мари Макдональд сияқты басқа канадалық авторлармен салыстырылып, кейбір жағдайларда қарама-қарсы қойылды.

Отбасы

МакЛауд бұрынғы Анита МакЛелланмен шамамен 43 жыл үйленген. Ол Кейп-Бретон аралындағы үйінде өскен, ол үй оның үйінен бірнеше шақырым ғана қашықтықта болған. Олардың жеті баласы болды: алты ұл және бір қыз, соның бірі нәресте шағында қайтыс болды.

Өлім

2014 жылдың қаңтар айында инсульт алғаннан кейін 2014 жылдың 20 сәуірінде дүние салды. Ол 77 жаста болды. Оның реквиемдік миссасы Дунвеганға жақын, Брод-Ковтағы Шотландияның католик шіркеуі – Әйгерім Маргарита шіркеуінде өтті. Ол жақын жердегі, MacLeod әулетінің ұрпақтары жерленген зиратқа қойылды.

МакЛейд туралы фильм

Ол 2005 жылы Ұлттық кино кеңесі түсірген "Алистер МакЛеодты оқу" атты деректі фильмнің назарында болды. 88 минуттық фильмді Билл МакГилливрэй режиссерлік еткен. Фильмде МакЛеод, оның әйелі Анита және басқа да туыстарымен сұхбаттасулар бар. Расселл Бэнкс, Колм Тойбин және Дэвид Адамс Ричардс сияқты белгілі жазушылар МакЛеодтың шығармаларынан оқып, оларға пікір білдіреді. Сонымен қатар, фильмде композитор Кристофер Донисонның МакЛеодтың әңгімелерінің біріне негізделген "Арал" операсынан үзінділер де көрсетілген.

Марапаттар мен құрметтер

1999 жылы Маклиодтың "No Great Mischief" романы бірнеше марапатқа ие болды, оның ішінде Халықаралық Дублин әдеби сыйлығы, Триллиум кітап сыйлығы, Томас Хед Раддалл сыйлығы, Дартмут кітап және жазу сыйлығы, Канада кітап сатушылар қауымдастығының Libris сыйлығы, сондай-ақ «Жыл авторы» және «Жыл романы» (2000) аталымдарымен қатар Атлантикалық провинциялар кітап сатушыларының таңдау сыйлығы да бар. 2009 жылы "No Great Mischief" Атлантикалық Канаданың ең ұлы кітабы деп дауыс берілді. Маклиод 2001 жылы Порция Уайт сыйлығын жеңіп алды. Новая Шотландия провинциясының тағайындаған бұл сыйлық көркемдік шеберлік пен жетістіктерін құрметтейді. 2003 жылы ол көркем әдебиет бойынша Ланнан әдеби сыйлығын жеңіп алды. 2008 жылы Маклиод Канада орденінің офицері атанды және сол жылы Канада Корольдік қоғамының мүшесі болды. 2009 жылы Маклиод Эми Хемпельмен бірге PEN/Malamud сыйлығын қысқа әңгімелер үшін алды. Маклиодқа оннан астам құрметті диплом берілді, оның ішінде оның білім алған орны – Сент-Франсис Ксавье университеті, Кейп-Бретон университеті, МакГилл университеті және Принс-Эдвард аралы университеті де бар.