Кіріспе

Бірінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде болған шайқас

Ньюберидің бірінші шайқасы – 1643 жылдың 20 қыркүйегінде король Чарльздің жеке басқаруымен роялист әскері мен Эссекс графы бастаған парламенттік күштер арасында болған шайқас. Роялистер бір жыл бойы Банбери, Оксфорд және Редингті соғыссыз алғаннан кейін, тіпті Бристольді шабуылдамай жаулағаннан кейін, парламентарийлер Англияның батысында тиімді әскерсіз қалды. Чарльз Глостерді қоршауға алғанда, Парламент Эссекс басшылығымен Чарльздің әскерін жеңу үшін күш жинауға мәжбүр болды. Ұзақ жорықтан кейін Эссекс роялистерді күтпеген жерден шабуылдап, оларды Глостерден кетуге мәжбүр етті, содан кейін Лондонға шегінуге кірісті. Чарльз күштерін қайта жинап, Эссекске қуып жетіп, Ньюбериде парламенттік әскерді басып алды және оларды кері шегінуді жалғастыру үшін роялист әскерінің арасымен өтуге мәжбүр етті. Эссекс таңертең роялист саптарына күтпеген шабуыл жасап, бірнеше биік жерлерді басып алып, Чарльзді қиын жағдайға түсірді. Роялистердің бірнеше шабуылдары көптеген қаза-қырғынға және Эссекс әскерінің баяу шегінуіне әкелді, олар орталық төбеден ығыстырылды және дерлік қоршауға түсті; алайда Эссекс өз жаяу әскерін қайта жинап, қарсы шабуылға өтті. Роялист кавалериясының қарсы шабуыл қарқыны төмендегендіктен Эссекс күш-жабдықтар сұрады, бірақ оларға бара жатқанда шабуылға ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Бұл парламенттік қатарда ойық қалдырды, армияны екі қанатқа бөліп, роялистердің арасынан өтуге және парламентарийлерді бөліп, Чарльз әскерлеріне оларды қоршауға және жеңуге мүмкіндік беруге үміттенді. Осы мақсатта роялистер шабуылға көшті, бірақ Лондондық жаттықтырылған жасақтар оларды тоқтатуға мәжбүр етті. Түн құлай бастағанда шайқас аяқталып, шаршаған екі әскер де шегінді. Келесі күні оқ-дәрісі азайған роялистер Эссекске Лондонға қарай шегінуін жалғастыруға рұхсат беруге мәжбүр болды. Роялистердің парламентарийлерді жеңе алмауының себептері – оқ-дәрінің жетіспеушілігі, әскерлерінің кәсібилігінің төмендігі және Эссекс тактикасы, ол «жетіспейтін кавалериясын тактикалық тапқырлықпен және атыс күшімен толықтырды», шаһзада Руперттің кавалериясын жаппай жаяу әскерлермен ығыстырып таратты. Шайқастағы қазалардың саны салыстырмалы түрде аз болса да (1300 роялист және 1200 парламентарий), тарихшылар оны Бірінші ағылшын азаматтық соғысының ең маңызды шайқастарының бірі деп санайды, роялистердің алға жылжуының шыңы және Салтанатты Лига мен Келісімге қол қоюға әкелді, бұл шотландтық келісімшартшыларды Парламент жағында соғысқа тартты және парламентарийлердің соңғы жеңісіне жол ашты.

Өмірбаян

Соғыс басталғанда екі жақ та оны бір шайқаста шешіледі деп күтті; 1642 жылдың соңында мұндай болмайтыны анық болды. Қазан айындағы Edgehill шайқасының нәтижесі шешілмегеннен кейін, роялистер Лондонға қарай жылжыды; қарашада Turnham Green жерінде тоқтатылғаннан кейін, Чарльз өзінің резиденциясын Оксфордта орнатты. Басты парламенттік армияның қолбасшысы Эссекс графына Оксфордты басып алуға бұйрық берілді, және 27 сәуірде Редингті жаулап алды. Ол мамырдың ортасына дейін сол жерде болып, қосымша жабдық пен қаржысыз одан әрі ілгерілей алмайтынын мәлімдеді. Оксфорд маңындағы тоқырауға қарамастан, роялистердің басқа аймақтардағы табысы шешуші жеңіске мүмкіндік берді. Оңтүстік-батыста роялистік командир сэр Ральф Хоптон қаңтарда Braddock Down шайқасында жеңіске жетіп Корнуоллды бақылауға алды, ал 13 шілдеде Roundway Down шайқасында Уоллердің «Оңтүстік бірлестігінің армиясына» ауыр күйретіс сыйғызды. Бұл соғыстағы роялистердің ең толыққанды жеңісі болды, ол парламент гарнизондарын батыста оқшаулады; Оксфордтан келген, Принц Руперт басқаратын әскерлермен күшейтіліп, 26 шілдеде Бристольді басып алды, ол Ұлыбританиядағы екінші ірі қала еді.

Бристоль

Осыған қарамастан, роялистердің күші Бристоль шайқасында айтарлықтай азайды. 1000-нан астам адам қаза болып, жабдықталуы таусылып, әскерлер қайта топтасуға мәжбүр болды. Дегенмен, Бристольді басып алу Бірінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде роялистердің ең үлкен жетістігі деп есептеледі. Бірақ, қала басып алынғаннан кейін, оны кім басқаратыны туралы дау туды, соның салдарынан Карл 1 тамызда сол жерге жеке басшылық ету үшін келді. Ол келген соң, соғыс кеңесін шақырып, келесі қадамдарын талқылады. Ең маңызды сұрақтар: «Біріншіден, әскерлер бірігіп, келесі жоспарға бірдей бару керек пе? Екіншіден, ол жоспар қандай болуы керек?» Батыс армия әлі де күшті болғанымен, Дорсет пен Корнуоллде парламенттік күштердің болуына байланысты шығысқа қарай жылжудан бас тартты. Армия командирлері, егер олар мұндай қадамға баруға тырысса, әскерлері көтеріліс жасауы немесе қарақшылыққа шығуы мүмкін деп ойлады. Осы алабұдындылықтың нәтижесінде, батыс армия тәуелсіз күш ретінде қалып, қалған парламентарийлерді «тазалау» үшін Дорсет пен Корнуоллде қалуға шешім қабылданды. Сәйкесінше, лорд Карнарвон басқаратын батыс армиясы аймақта қалды және 2 тамызда қан төгілмей Дорчестерді басып алды. Принц Морис Бристольде 1200 жаяу әскер мен 200-ге жуық атты әскерді гарнизон ретінде қалдырып, Дорчестерге жол тартты және жеке басшылықты өз қолына алды. Ең маңызды мәселе – Оксфорд армиясымен не істеу және роялистердің науқанының «келесі жоспары» қандай болуы керек еді. Руперттің стратегиясы – Северн аңғары арқылы өтіп, Глостерді басып алу болды. Бұл Оңтүстік Уэльстегі роялистерге Карл армиясын күшейтуге және Лондонға шабуыл жасауға мүмкіндік берер еді. Бірақ, басқа топ Лондонды қазіргі әскермен басып алуға болатынын, ал Глостер науқанның басты мақсатынан көңіл аудару үшін ғана керек екенін айтты. 6 тамызға қарай Руперттің стратегиясынан бас тарту белгілі болды. Оның орнына, қаланы басып алудың басқа жолдары қарастырылды. Соғыстың басында екі тараптағы жауынгерлердің, әсіресе кәсіби әскерлердің адалдығы өте өзгермелі болды. Глостерді Эдвард Масси басқарды, ол тарап таңдамайтын жалдамалы сарбаз болды. Ол маңызды роялистік лауазымнан бас тартқаннан кейін ғана парламентарийлермен жұмыс істеді. Сонымен қатар, қалада роялистерге жақындығы бар, бірақ әлі үнсіз топ бар деп есептелді. Сюдейл қамалының губернаторы Глостер сарбаздары роялистердің шабуылына қарсы тұрмайтынын хабарлады. Осыны ескере отырып, соғыс кеңесі Глостерге шабуыл жасауға шешім қабылдады – оны қоршауға алуға немесе күшпен басып алуға емес, губернатор қаланы алдын ала сатқаннан кейін басып алуға. Уильям Легж, епископтардың соғысында Массимен бірге қызмет еткен, оған хабарласып, «Глостерді заңды билеушісіне тапсыруын» сұрады. Бұл ұсыныс қабылданбады, бірақ Легжтің хабаршысы Массимен екінші рет құпия кездескенін және Масси қаланы патшаға беруге дайын екенін Легжге айтуын сұрағанын хабарлады. Соның салдарынан 7 тамызда Карл мен Оксфорд армиясы Глостерге жол тартты.

Глостер

Карлдың бас күші 7 тамызда жорыққа шығып, бір күннен кейін Пэйнсвик ауылына жетті; алайда, Руперттің атты әскері алдын ала ілгерілеп, ауылды басып алған еді. Карл өзі күшпен бірге жүрмеді, керісінше Котсуолдс арқылы Рендкомбқа аттанды, онда 9 тамызда Оксфордтан келген күшейткіштермен кездесті. 10 тамыздың таңында Роялистер әскері Глостерге жетіп, шамамен 6000 жаяу әскермен және 2500 атты әскермен қаланы қоршады. Күш жиналған соң Карл шамамен сағат 14:00-де 1000 мушкетермен бірге хабаршылар тобын жіберді, сол кезде олар 26 жергілікті кеңес және гарнизон офицерлерінің, соның ішінде Массидің жиналысына корольдің талаптарын оқыды. Корольдің хабарлауынша, егер офицерлер бағынып берсе, ол барлық офицерлерді кешіреді, әскеріне қалаға зиян келтіруге тыйым салады және тек шағын гарнизон қалдырады. Егер бағынбаса, қаланы күшпен басып алады, ал тұрғындар "оларға тиесілі барлық апаттар мен қайғы-қасіреттерге" жауапты болады. Бұрын Масси бағынып береді деп күтілгенімен, ол бағынбады; қысқа уақыттан кейін ұсыныстан бас тарту туралы құжат жасалып, офицерлер бірауыздан қол қойды. Массидің қаланы тапсыра алмауының себептері, роялистермен байланысқа түскеніне қарамастан, белгісіз. Осы кезде Карл жағдайды талқылау үшін тағы бір соғыс кеңесін шақырды. Глостерді алудың маңыздылығы шешілді; егер ол парламенттік қолға қалдырылса, роялистер Лондонға қарай шығысқа қарай жылжуы керек болғанда, байланыс жолдарын бөліп тастайтын еді. Сонымен қатар, Карлдың жеке беделіне нұқсан келді – осы уақытқа дейін саяхаттап, Глостерді алмау оған көрсетілген құрмет пен беделге әсер ететінін ол жақсы білді. Барлау нәтижесінде Карлдың офицерлері гарнизонның азық-түлігі мен оқ-дәрісі ұзаққа созылмайтынына сенімді болды; олар қала 10 күннен аз уақыт ішінде алынуы мүмкін деп, Парламент қаланы жеңілдету үшін тиімді әскерге ие бола алмайтынын айтты. Егер Эссекс әскерлері шабуыл жасамаса, қала роялистердің қолына түсер еді. Егер шабуыл жасаса, шаршап, роялистердің барлау мәліметтеріне сәйкес, Оксфорд армиясынан әлдеқайда әлсіз болып, Карлға Парламенттің қалған бір маңызды күшін жоюға мүмкіндік беретін еді. Форт графының тікелей басшылығымен роялистер қаланы қоршауға алды; Руперт тікелей шабуыл жасауды ұсынған еді, бірақ көп адам қаза табатынынан қорқып, бұл ұсыныс қабылданбады. 11 тамызға қарай роялистердің окоптары қазылып, артиллерия дайындалды, Масси мылтықпен оқ атып жұмысты бұзуға тырысқанына қарамастан. Бұл жұмыс аяқталғаннан кейін парламентарийлерге шығу жолы болмады; жалғыз үміт – көмек әскері келгенше роялистерді ұзақ уақытқа создыру еді. Осы мақсатта Масси қараңғыда рейдтер жүргізуге бұйрық берді, оның орынбасары Джеймс Харкус артиллерия окоптарына рейд жүргізді. Өшіккені ретінде роялистер қаланың шығысына шабуыл жасады, бірақ пушка атысымен кері қайтарылды. 12 тамызда тағы да рейдтер болды, бұл жолы күндіз, бұл роялистерге 10 адам мен жабдықтау қоймасын құлдыратты, ал парламентарийлер ешқандай шығынға ұшырамады. Осыған қарамастан, шабуылдар роялистердің дайындықтарын бұзған жоқ және кешке қарай олар қаланы бомбалауға кірісті. 24 тамызға қарай оқ-дәрі мен оқ-дәрі қорларының жетіспеушілігіне ұшыраған роялистер қабырғаларды бұза алмады. Осы уақыт аралығында Эссекс өз әскерін шұғыл түрде дайындады, аурудың, тәртіпсіздіктің және дезертирліктің салдарынан 6000 жаяу әскер мен 3500 атты әскерден кем болды. Бұл күш роялистерді жеңуге жеткілікті емес еді, сондықтан ол қосымша 5000 сарбаз сұрады; Лондондағы парламентарийлер Лондонның жаттықтырушы бригадасын жұмылдыру арқылы жауап берді, олар қосымша 6000 адам берді. Қосымша проблемалар мен дезертирліктерді есепке алсақ, соңы 9000 жаяу сарбаз бен 5000 атты әскер болды. Ханслоу-Хитта жиналғаннан кейін армия 28 тамызда Айлсбериге қарай жорыққа шықты. Бұл күш ресми түрде 30 тамызда жиналды және 1 қыркүйекте Брэклиде лорд Грейдің күшейткен күшімен Глостерге қарай жорыққа шықты. 5 қыркүйекте қатты жаңбыр жауған кезде парламентарийлер әскері қалаға жетіп, оның сыртындағы Престбери төбесінде орналасты; олардың болуы роялистерді қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті, өйткені екі әскер де ылғалды және шаршағандықтан шайқасқа түсуге жарамсыз еді.

Іздеу

Карлдың қалаға тікелей шабуыл жасамауы, жеңіске қарағанда шығынды азайтуға басымдық бергені роялистерге қымбатқа түсті; олардың қаза тапқандары мен жараланғандарының саны 1000-нан 1500-ға дейін бағаланды, ал қала ішінде шамамен 50 адам ғана қаза тапты. Эссекс әскері, керісінше, салыстырмалы түрде жақсы жағдайда болды; олардың бір мәселесі – жабдықтаудың жетіспеуі. Егер ол Северн аңғарында қалып қойса, Эссекске күшейте беру немесе сырттан көмек алу мүмкін болмас еді, армияның лондондық бөлімдері үйге қайтуды талап ететін болар, ал парламенттік әскердің соңғы маңызды күші қоршауға түсіп, Оксфорд пен Бристольдегі қауіпсіз базалары бар Карл оларды аштықтан өлтіруге мәжбүрлер еді. Сондықтан Эссекс Лондонға қайтудан басқа жолы қалмады. Глостерге жеткендегідей, Котсуолдс арқылы кері жол тарту парламентарийлерді ашық жерде Карлдың атты әскеріне ұшырату қаупін тудырар еді. Бірінші мүмкіндік – оңтүстік-шығысқа қарай Кеннет өзеніне дейін жорықтап, оны кесіп, Ньюбери арқылы өтіп, Редингтің бекіністеріне оралу, осылайша роялистерден қашып, Лондонға қауіпсіз шегінуге мүмкіндік беру еді. Бірақ мұның бір кемшілігі – Эссекс пен Кеннет арасындағы салыстырмалы түрде ашық жерді кесіп өтуге кететін уақыт еді. Екінші, және Эссекс бастапқыда таңдаған нұсқа – солтүстікке қарай жорықтап, тиімдірек жағдайда шайқасуға немесе роялистерден қашуға тырысу еді. Егер Эссекс Авон өзенінің батыс жағалауына өте алса, ол оның үстіндегі көпірлерді бақылап, роялистердің оны кесіп, әскерімен кездесуіне жол бермейтін еді. Оның атты әскері 11 қыркүйекте негізгі күшті роялистердің араласуынан қорғау үшін Аптонға жетті, ал қалған әскерлер тез соңынан ерді. Роялистер жаңылысты; Карл Эссекс шегініп бара жатқанын тағы 24 сағаттан кейін ғана білді, осы уақытта әскерлер арасындағы алшақтық артты. 16 қыркүйекте роялистер жорыққа шықты, Руперттің атты әскері парламенттіктердің шегінуін тоқтатуға тырысты. 18 қыркүйекте Руперттің күштері Уилтширдегі Олдборнның сыртында парламентарийлерге жетті. Эссекс артықшылығын жоғалтты; парламенттік барлау Карлдың Оксфордқа бет алғанын және науқанды тоқтатқанын оған сендірді. Бірақ шындығында Карл 23 шақырымдай ғана қашықтықта болды, мұндай сенімсіздік бір замандас дереккөздерінің парламентарийлердің күніне 5 шақырым (8 шақырым) ғана жүргенін, роялистерге оларды тез жете алуға мүмкіндік бергенін көрсетті. Қателігін түсінген Эссекс шегіну жылдамдығын арттырды, ал роялистер оларды тығыз қуып жететін. Екі жақ та Ньюбериге қарай, шамамен параллель бағыттармен жорықтап бара жатты; роялистердің жолы оларды Фарингдон мен Уантедж арқылы алып өтті, саяхатқа жұмсалатын қашықтықты 30 мильге (48 км) дейін ұлғайтты, ал парламентарийлерге тек 20 шақырым жүру қажет болды. Карл Рупертті және 7000 атты әскерді парламенттіктердің шегінуін бұзу үшін жылдам колонна ретінде жіберді. Эссекс әскерін Олдборн Чейсте кездестірген Руперт шайқасқа түсті; бірақ парламентарийлермен тікелей шайқасуға жеткілікті күші болмағандықтан, ол олардың әскерінің бір бөлігіне шабуыл жасап, хаос тудырып, Карлдың күштері алшақтықты жабу үшін жеткілікті уақытқа Эссекс жорығын кешіктірді. Руперттің әрекеттері, тіпті оның күштері жұмыстан шыққаннан кейін де, парламенттіктердің шегінуін тағы да кешіктіруге әкелді; Эссекс 19 қыркүйектің көп бөлігін жарақат алған сарбаздарға көмектесумен өткізді, ал ол ақыры қайтадан жорықтап бастағанда, батпақты жерлерге және сорларға тап болды, бұл оны одан әрі кешіктірді, ал роялистер Кеннеттің үстіндегі салыстырмалы түрде ашық жазықтармен жылдам жорықтап өтті. Бұл қиындықтар роялистердің Эссекстен бұрын Ньюбериге келгенін білдірді, екі әскер де қала сыртында түнгі демалысқа жатты, олар дереу шайқасуға шаршаған еді.

Бейнелеу

Ньюберидің айналасындағы аймақтың ландшафты екі тараптың да шайқаста қолданған тактикасында маңызды рөл атқарды. Жер көбінесе ашық дала болғанымен, Биггс төбесі деп аталатын жарты ай пішіндес жарлық Роялистер мен Парламенттік күштердің арасында орналасқан. Эссекс әскерінің екі жағында ашық далалар жатыр, ал шайқас алаңы бір жағынан Кеннет өзенімен, екінші жағынан Энборн өзенімен шектелген, екі тарап та жаяу өтуге тырыспады. Эссекс үшін ең оңай жол – Роялистердің күштерінен өтіп, көпірді бақылауға алып, Лондонға қайту еді. Алайда, көпірге жақындаған ашық кеңістік "өлтіру алаңына" айналар еді; сарбаздар толығымен ашық жерде қалып, ең көп алты қатарға дейін жүруге мәжбүр болар еді, бұл Эссекске Роялистердің шабуылына қарсы тиімді орналасуына кедерілді, ал Парламенттік күштер тығырылып, артиллерия отына ұшырар еді. Тіпті Эссекс көпірден өте алса да, өзеннің ар жағында бірнеше жүз метрге созылған су толыған жер болды, ол оның әскерлерінің жылдамдығын баяулатып, шабуылға осал қалдыратын еді, сонымен қатар Парламенттік артиллерияны тастау қажеттігі туар еді, бұл "он жетінші ғасыр армиясы үшін үлкен ұятқа" айналар еді. Көпір арқылы шегінудің жалғыз баламасы – Ньюбериді толығымен айналып өту, Роялистерден жалтару еді, бірақ бұл да ашық далалардан өтуді және Эссекс әскерлерін Роялистердің атты әскерінің шабуылына ұшыратуды білдіретін еді, олар Парламенттік атты әскерден әлдеқайда көп болғандықтан. Роялистермен тікелей қақтығысу "тығыз тоғайлар мен далаларды қоршап тұрған, ал жолдардың бойындағы суарулармен және ойыстармен қатар сансыз тік қоршаулар" бар жерге енуді білдіретін еді; бұл әскерлерге жасырын түрде қозғалуға мүмкіндік берсе де, орналасуды қиындатар еді, ал көптеген жолдар шайқас қызығанда қозғалысты шектеуге мүмкіндік берер еді.

Жарыс реті

Ньюбери шайқасының нақты әскер орналасу схемасы жоқ, себебі заманауи ресми куәліктер жеткіліксіз. Бірақ кейінірек жазылған ресми есептер мен сол кездегі баяндамалардан ақпарат жинап, әр тараптың шамамен орналасуын анықтауға болады. Роялистерге король Карл I жеке басшылық етті, оң қанатты Уильям Вавасур, сол қанатты принц Руперт, ал орталық бөлімді сэр Джон Байрон басқарды. Артиллериялық қолдауға барлығы 20 зеңбірек кірді: 6 ауыр, 6 орташа және 8 жеңіл. Бастапқыда роялистер мен парламентшілердің күші шамамен 17 000 адамды құрады деп есептелді, ал қазіргі зерттеулерге сәйкес, 7 500 жаяу әскер және 7 000 атты әскер болған. Эссекс парламентшілерге жетекшілік етіп, бүкіл әскерге де, сондай-ақ оң қанатқа да қолбасшылық жасады, ал сол қанатты Филип Стейплтон басқарды. Артиллериялық қолдауды екі ауыр және 20 жеңіл зеңбірек қамтамасыз етті. Ауыр артиллерияның көп бөлігі Глостер қаласын қорғау үшін онда қалдырылды. Әскердің жалпы саны 7 000 мен 15 000 адам аралығында болды деп есептеледі. Джон Барратт Глостердегі шығындарды ескере отырып, Эссекс әскерінің құрамында 14 000 адам болғанын, оның ішінде 6 000 атты әскер мен драгун және 8 000 жаяу әскер болғанын болжайды.

Эссекс шабуылдары

Соғыс 20 қыркүйекте басталды; Эссекс әскері таң атпай шақырылды, алғашқы хабарларда ол "полктан полкқа бара жатып, шайқас мәселесін сұраған" делінген. Кеңескеннен кейін армия шамамен сағат 7-де "зор қуаныш пен батылдық рухымен" алға жылжи бастады. "Үш жаяу әскер корпусына бөлініп, екі жағы да ат әскерімен қатар және қоршалған", олардың артында резерв орналасқан, армияның алдында Стейплтонның ат әскері болды, ол роялистердің күзетін жылдам тазартып, Эссекске Wash Common-ға, екі әскердің арасындағы ашық алаңға жол ашты. Бұл жорық өткен түнгі жаңбырдан ауыр сазды топырақ қалыпты болғандықтан шамамен бір сағатқа созылды; Биггс төбесінің алдындағы ашық кеңістік, олардың жорығының мақсаты, ыңғайлы қайта топтасу мүмкіндігін берді. Руперт Биггс төбесінде ат әскері күзетін орнатты; оның мөлшері белгісіз, бірақ парламенттік атты әскерге қарсы шабуыл жасауға жеткілікті болды. Стейплтон роялистер жақындағанда атуды күтті, бұл олардың шабуылын әлсіретіп, парламенттік атты әскердің семсермен қуумен алға жылжуына әкелді. Атты әскер роялистердің шағын бөлігіне ғана шабуыл жасағандықтан және үлкен күшке қарсы шабуылға баруға дайын болмағандықтан, одан әрі табысқа жете алмады. Филипп Скиппон басқаратын парламенттік оң жақтан шабуыл жасады, олардың басты мақсаты – жақын жердегі Дөңгелек төбе; олардың мәліметтері бойынша, олар "өте күшті шабуыл жасап, роялистерді төбеден ығыстырды", бірақ зардап шеккендер туралы немесе төбеде орналасқан деп есептелетін роялистердің қаруларының тағдыры туралы ештеңе айтылмады. Роялистер төбе қорғалмаған деді; жайттар одан да шындыққа жақын екенін көрсетеді және "патша мен оның генералдары күйіп ұйықтаған". Оны басып алу Скиппонға 1000 мушкетерді төбеге орналастыруға мүмкіндік берді, олар кез келген роялистердің алға жылжуына қарсы оқ жаудыра алатын.

Роялистердің қарсы шабуылы

Осы жылдам алға жылжудың нәтижесінде Карл әскерін хаоста тапты, Скиппон күштері ұйымдастырылып, оларды қаптады. Роялистердің соғыс кеңесі оқиғаларды талқылау үшін қайта жиналды, ал есептер кездесудің шиеленіскен болғанын көрсетеді, Раунд Хиллдің құлауы «өте ірі және ақылға сыймас қате» деп сипатталды. Руперт Эссекс пен Скиппонды шектеуге шешім қабылдады. Байронмен екі ат полкін қалдырып, ол ат әскерінің қалғанын сол жақтан Эссекс позициясына бастырып жіберді. Байронға сол кезде Скиппон күштеріне қарсы роялистік мушкетерлердің шабуылына көмектесуді бұйырды, ол өз полктерін жаяу әскердің артына «жаудың атты әскері оларға шабуыл жасаса, оларды қолдауға дайын» күйде орналастырды. Руперттің алға жылжуы парламентшілер мен роялистер тарапынан сынға ұшырады; шағын қақтығыс орнына парламенттік қарсылықтың қаттылығы Рупертті одан да көп күш салуға мәжбүр етті, нәтижесінде бірнеше шағын қақтығыстар толыққанды шайқасқа айналып, күшейту күштері біртіндеп тартылды. Жергілікті жағдай Руперт күштерінің сандық артықшылығын шектеді, бірақ үш шабуылдан кейін Степлтон бригадасы ыдырады, бұл Рупертке Эссекстің сол қанатын айналып өтіп, оның ілгерілеуін тоқтатып, бес артиллериялық құралды басып алуға мүмкіндік берді. Бұл жоғары құнға түсті; роялистер ауыр шығынға ұшырады және Эссекс жаяу әскерін толығымен жеңе алмады. Жаяу әскердің орнына қасарысқан түрде кері шегінді, бұл парламенттік атты әскерге олардың артында қайта ұйымдасуға мүмкіндік берді. Оның ілгерілеуі тоқтатылғанымен, Эссекс әлі жеңілмеген еді. Байронның Скиппон мушкетерлеріне жасаған шабуылы да сәтсіз аяқталды. Үш полкті алға жылжытқан күш Раунд Хиллді басып алуға тырысқанда да ауыр шығынға ұшырады; шабуыл тоқтағаннан кейін, оны алға жылжыту үшін атты әскерді шақыруға тура келді. Парламенттік мушкетерлермен қатар тұрған тар жол болғандықтан, ауыр шығынға қарамастан, бұл қадам Байронға Раунд Хиллді басып алуға мүмкіндік берді, бұл парламенттік жаяу әскерді алыс жақтағы тірекке кері шегіндірді. Шабуыл ақырында күшінен шықты, ал Раунд Хилл басып алынғанымен, Байрон одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік таппады. Оң жақтан Уильям Вавасур парламенттік қанатты үлкен жаяу бригадасымен басып алуға тырысты, оған шамалы атты әскер де қосылды. Оның алғашқы шабуылы парламенттік артиллерияның атуымен тоқтатылды, бірақ соңғы шабуыл Скиппонның орталықтағы қиын жағдайдағы күштерін бірнеше полк жіберуге мәжбүр етті, соның салдарынан шайқас қанды ұрысқа айналды. Вавасур күштері ақырында парламентарийлердің жерін бермеуіне байланысты зейнетке шығуға мәжбүр болды.

Дағдарыс және тұйықталу

Қатты ұрыстан кейін роялистер Эссекс әскерін тек қысқа уақытқа кері итеруге ғана қол жеткізді; олар жер берді, бірақ шайқастан бас тартпады, ал оның негізгі жаяу әскері күшті қалды. Эссекс алға жылжуға тырысып, жаяу әскері мен жеңіл артиллериясын алға қарай жылжытты. Руперттің атты әскері үлкен атыс күшіне байланысты бұл жылжуға қарсы тұруға тым әлсіз болды, сондықтан ол Джон Беласиз басқаратын екі жаяу полкіне Эссексті тоқтатуға бұйрық берді. Парламенттік жазбаларда олар "жаудың атты және жаяу әскерінің қызу шабуылына ұшырағаны" айтылады, олар Эссексті баяу кері шегінуге мәжбүр етті, бірақ шайқас төрт сағатқа созылды. Жауап ретінде Эссекс Скиппондан күш-жабдық сұрады; Скиппон Майнваринг полкіне желіден шығып, Эссекс әскерінің шаршаған сарбаздарын ауыстыруға бұйрық берді. Олар келген кезде, Джон Байрон басқаратын екі атты және жаяу полкі шабуылдады, бұл полкті шегінуге мәжбүр етті; роялистер қашқан парламентшілерді шауып, Байронның айтуынша, олардың "бір де біреуін өлтірмеген, бірақ тікенектер тым биік болғандықтан жылқы оларды қуып жете алмады". Роялистер бұл шабуылды атты әскерді маневрлеудің қиындығына байланысты жалғастыра алмады, ал Эссекс қысқа уақытқа жерді қайтарып алды, бірақ бұл жаяу әскер полкінің жоғалуы парламенттік желіде олқылық тудырды. Егер Руперт бұл олқылықты пайдаланса, ол Эссекс әскерін екі қанатқа бөліп, оларды қоршап алуға мүмкіндік алатын еді. Осы мүмкіндікті сезінген ол роялистердің күштерін қайта орналастыруды бастады: екі атты полкі мен оның басқаратын жаяу әскер полкі Эссексті ұстап тұрса, Шарль Жерардың екі полкі парламенттік желідегі олқылықты ашатын еді. Парламентшілерге орай, Скиппон бұл олқылықты байқап, Лондонның қызыл және көк полктеріне олқылықты жабуға бұйрық берді. Олар Эссекс әскерінің екі қанаты арасындағы алшақтықты толтырса да, жасыруға орын болмады, ал биік жерде орналасқан роялистердің сегіз ауыр зеңбірегі оларға оқ атуды бастады. Олардың орнынан қозғалмауына себеп, олардың маңызды орны болды, сондықтан олар "адамдардың ішектері мен милары беттеріне ұшып келгенде" жақын қашықтықтан атылған оқтарға төтеп берді, роялистердің атты және жаяу әскерінің екі шабуылына қарсы тұрды. Тарихшы Джон Дей жазбаларда көрсетілгендей, Тренингтік полктің көптеген сарбаздары басынан жарақат алғанын айтады, ал аман қалғандардың бірі артиллерия "бізге зиян келтірмеді, тек оқтауымыз сынды" деп мақтанды; әрине, шайқастың қызуында роялистердің артиллериясы тым жоғары атып жатқан. Осыған қарамастан, роялистердің артиллерия атысы өз әсерін тигізді және Тренингтік полктер кері шегінуге мәжбүр болды. Роялистер қуып жетті, бірақ жақын қашықтықтағы мылтық атысы отаршылдарға айтарлықтай шығынсыз қайта топтасуға мүмкіндік берді. Қайта топтасқаннан кейін отаршылдарға тағы да екі жаяу және екі атты полкі шабуыл жасады, олар лондондықтарды қоршап, бір зеңбіректі алып кеткенімен, оларды жеңе алмады. Осы кезде екі әскер де бір-бірінен алыстай бастады. Түнде шабуылдар біртіндеп азайды, бірақ түн ортасына қарай екі әскер де толыққанды ажырады. Екі армия кеңесі де өтті; Эссекс жоспары роялистерді басып өтуге мүмкіндік беретіндей көрінді, ал көптеген парламентшілер өздері алған жерді бергісі келмейді, шайқастың жалғасатынын күтті. Роялистердің моральдық жағдайы нашар, ауыр шығындар мен азық-түлік жетіспеушілігі болды, олар 90 оқ-дәрі баррелінің 80-ін пайдаланды. Руперт шайқастың жалғасуын талап еткенімен, оның пікірі қабылданбады, ал келесі күні таңертең Эссекске роялистердің күштерін айналып өтіп, Лондонға қарай шегінуін жалғастыруға рұқсат берілді.

Салдары

Парламент күштері Карл әскерінен босатылып, мүмкіндігінше жылдам Альдермастонға қарай шегінді де, соңынан Редингке, одан кейін Лондонға жетті. Мұнда Эссекс қаһарман ретінде қарсы алынды. Ал роялистер келесі күні жарақат алғандарды жинауға мәжбүр болды, мыңнан астам сарбазды Оксфордқа қайтаруға тура келді. Өлгендер мен жарақаттанғандарды жинағаннан кейін, роялистер 200 жаяу әскер, 25 атты әскер және 4 зеңбірек қалдырып, артынан қорғану үшін Донингтон қамалында орналастырды. Сосын Оксфордқа бет бұрды. Ньюбери шайқасындағы қазалардың саны роялистер үшін шамамен 1300, парламент күштері үшін 1200 адамды құрады. Ньюберидегі жеңіліс көптеген себептерге байланысты болды. Дей Эссекстің кампания барысында күштерін сақтап қалу қабілетіне жоғары баға берді, бұл Ньюбериге келген кезде роялистерді сандық артықшылықтан айырды. Сондай-ақ, роялистердің атты әскерге тым көп сене бергенін атап өтті, Эссекс «тактикалық шеберлік пен атыс күші арқылы атты әскердің жетіспеушілігін өтеді», Руперттің атты әскерін жаяу әскердің көп санымен ығыстырып тастады. Роялистердің жаяу әскері де нашар өнер көрсетті, Эссекс күштері жоғары деңгейдегі ұйымшылдықты сақтады, ал роялистер салыстырмалы түрде тәжірибесіз болды. Дей мен Блэр Уорден оқ-дәрі мен ұңғылдың жетіспеушілігін Карлдың кампаниясының сәттілігі мен сәтсіздігін анықтайтын маңызды (және кең таралған) фактор деп атады. Тарихшылардың көбінесе Эджхилл мен Марстон Мур сияқты ірі шайқастарға назар аударғанымен, осы кезеңді зерттеген көптеген тарихшылар Ньюбери шайқасының біріншісін Бірінші ағылшын азаматтық соғысының шешуші сәті деп санайды. Бұл роялистердің алға жылжуының шыңы және «Эссекс басшылығының ең жарқын кезеңі». Джон Дей былай деп жазады: «Әскери және саяси тұрғыдан алғанда, 1643 жылдың қазан айының басында Парламенттің жағдайы шілде айының соңына қарағанда айқын артық болды. Кері көзбен қарағанда, Бристольді басып алу король Чарльз соғысының ең жоғары нүктесі болды, ол қақтығысты өзінің шарттарымен аяқтаудың ең жақсы және жалғыз мүмкіндігі болды». Джон Барратт роялистердің «қарсыластарының негізгі далалық армиясын жоюға ең жақсы мүмкіндігін» пайдалана алмағанын атап өтті, ал парламенттік «соғыс партиясын» құлатуға мүмкіндік беретін жеңіске деген үміттер күйреп кетті. Ньюбериден кейін парламенттік көтеріңкі сезімдер Салтанатты Лига мен Одаға қол қоюға әкелді, бұл шотланд армиясын роялистерге қарсы шабуылға жіберді. «Онда шешуші жеңіске қол жеткізе алмағаны үшін король Чарльздың үш патшалығының ағылшын, уэльс, шотланд және ирланд азаматтары одан әрі қанды баға төлейтін, үнемі кеңейіп, тереңдей түсетін соғыста» болады.

Бастапқы деректер мен тарихнама

Малкольм Уэнклин Ньюберидегі бірінші шайқасты "Англия азамат соғысының ең ұзақ шайқасы және тарихшылардың сипаттауда ең қиындыққа тапқан шайқасы" деп сипаттады, себебі шайқас алаңының заманауи жоспары немесе әр тараптың жоспарлары туралы ешқандай жазба жоқ, ал керісінше, шайқастың екі жағынан да түрлі және қайшы есептер бар. 22 қыркүйекте лорд Дигби ресми роялист есебін жазды, ол Дигбидің негізгі шайқастан алыс болуына байланысты кемшіліктерге ұшырады, және ол "шайқастың нәтижесін көрсету мақсатымен емес, болған оқиғаның толық сипаттамасын беру үшін" жасалған. Керісінше, шайқастың басты ареналарында белсенді шайқасқан офицерлердің жазбалары өте шектеулі, мысалы, Уош-Коммонда шайқасқан қарапайым адамдар – Джошуа Мун мен Джон Гвиннің есептері, және Раунд-Хиллге шабуыл жасаған солдаттың көзқарасынан жазылған анонимді трактат. Парламент тарапынан шайқастан бір ай өткен соң ресми дереккөз жарияланды; жариялану жағдайы мен Ньюбериден кейін парламенттік рухтың жоғары болуына байланысты, ол қателерді жасыруға тырыспады және "көпшілік оқырмандарға шайқаста не болғанын түсіндіруге" бағытталған. Сержант Генри Фостердің көзқарасы тар болды, ол Лондондық жаттығу жасаған отрядпен роялисттердің Эссекс армиясын бөлуіне жол бермеу үшін күресті. Колтондық Уолтер Йонгенің күнделігінде, сондай-ақ, Эссекс генералдарының, оның ішінде Стейплтонның, Каунунун палатасына жазған екі есебі бар, бірақ түпнұсқалары жоғалып кеткен.