Кіріспе

Лоствитейл шайқасы 1644 жылдың 21 тамызынан 2 қыркүйегіне дейін 13 күнге созылды. Ол Англияның Бірінші азаматтық соғысы кезінде Лоствитейл қаласының маңында және Корнуоллдағы Фууи өзені аңғары бойында өтті. Англия королі I Карл басқарған роялистер әскері Эссекс графы қолбасшылығындағы парламенттік күштерді жеңді. Эссекс және көптеген атты әскерлер қашып кеткенімен, 5000-нан 6000-ға дейін парламенттік жаяу әскерлер тұтқынға түсуге мәжбүр болды. Роялистер олардың бәрін тамақтандыра алмағандықтан, оларға өз территорияларына қайтуға рұқсат берілді. Бір айдан кейін Саутгемптонға келген кезде, олардың жартысына жуығы ауру мен дезертирлік салдарынан қаза тапты. Үш патшалық соғысының барысында Парламентке тиген ең ауыр жеңілістердің бірі саналған бұл шайқас 1646 жылдың басына дейін Оңтүстік-Батыс Англияны роялистер үшін сақтап тұрды.

Өмірбаян

1644 жылдың сәуір және мамыр айларында парламенттік қолбасшылар сэр Уильям Уоллер мен Эссекс графы өз әскерлерін біріктіріп, король Чарльз бен Оксфордты қоршап тұрған роялистер гарнизондарына қарсы науқан жүргізді. Уоллердің Оксфордширдегі корольмен күресуге сенгеніне байланысты, Эссекс 6 маусымда парламенттік әскерді бөліп, Дорсеттегі Лайм қаласын роялистердің қоршауынан босату үшін оңтүстік-батысқа аттанды. Лайм қаласын король Чарльздың туысы, принц Морис және роялистерге қарсы екі айға жуық қоршау сақталды. Сол кезде Англияның оңтүстік-батысы көбінесе роялистердің бақылауында болды. Дегенмен, Лайм қаласы парламенттік бекініс болып саналды және Уорвик графының парламенттік флоты үшін маңызды теңіз порты қызметін атқарды. Эссекс Лаймға жақындағанда, принц Морис қоршауды тоқтатып, әскерін батысқа, Эксетерге көшірді. Содан кейін Эссекс Плимут қаласының қоршауын жеңілдету мақсатымен Корнуоллға қарай оңтүстік-батысқа ілгеріледі. Плимут Оңтүстік-Батыстағы парламенттік күштердің жалғыз маңызды бекінісі болды және оны Ричард Гренвилл мен Корнуолл роялистері қоршап алған еді. Корнуоллдан келген бай саясаткер және саудагер Лорд Робартс Эссекске Гренвиллге қарсы әрекет етіп, Плимутты азат етсе, парламентарийлерге айтарлықтай әскери қолдау түсетінін жеткізді. Лорд Робартстың кеңесіне сүйене отырып, Эссекс Плимутқа қарай жылжуды бастады. Оның бұл әрекеті Гренвиллдің қоршауды тоқтатуына себеп болды. Содан кейін Эссекс оңтүстік-батысты толық бақылауға алуға сеніп, батысқа қарай одан әрі ілгеріледі. Осы уақытта Оксфордширде король Чарльз парламентарийлермен шайқасып, 29 маусымда Кропреди көпіріндегі шайқаста сэр Уильям Уоллерді жеңді. 12 шілдеде роялистердің соғыс кеңесі Эссекске күш түсуіне дейін оны талқандауды ұсынғаннан кейін, король Чарльз және оның Оксфорд әскері Эвешемнен аттанды. Король Чарльз кеңестің ұсынысын қабылдады, себебі бұл стратегиялық тұрғыдан тиімді болды, сонымен қатар королева Эксетерде болып, жақында ханшайым Генриеттаны дүниеге әкелген еді және Эссекс оны Батқа қауіпсіз өткізуге рұқсат бермеген болатын.

Корнуоллға қамалдым

26 шілдеде король Карл Эксетерге келді және принц Морис басқарған роялистік күштермен Оксфорд армиясына қосылды. Сол күні Эссекс және оның парламенттік әскері Корнуоллға кірді. Бір аптадан кейін, Эссекс әскерімен Бодминде орналасқанда, король Карл Уоллерді жеңгенін, Оксфорд армиясын Оңтүстік-Батысқа жеткізгенін және принц Мориспен біріккенін білді. Эссекс сондай-ақ, Лорд Робартс айтқандай, Корнуолл халқынан әскери қолдау күте алмайтынын түсінді. Осы кезде Эссекс өзінің және әскерінің Корнуоллда қоршалып қалғанын, ал жалғыз құтқарылу жолы күштердің келуі немесе парламенттік флот арқылы Фууи портынан қашу екенін сезді. Эссекс дереу әскерін оңтүстікке қарай бес шақырымға жылжытып, 2 тамызда Лоствител деген шағын қалаға жетті. Ол дереу әскерін қорғаныс шебіне орналастырып, солтүстіктегі Рестормель қамалында және шығыстағы Бикон-Хилл биіктігінде жасақтар орналастырды. Эссекс сондай-ақ, теңіз арқылы жаяу әскерін эвакуациялау мақсатымен Фууи портын бақылауға шағын отряд жіберді. Эссекске 6500 жаяу және 3000 атты әскер бағынышты болды. Корнуолл халқы берген ақпарат арқасында король Карл батысқа қарай жылжып, Эссекс қашуға тырысатын жолдарды біртіндеп кесіп тастады. 6 тамызда король Карл Эссекске хабарласып, оны капитуляциялауға шақырды. Бірнеше күн ойланып, Эссекс ұсынысты қарастырды, бірақ ақырында бас тартты. 11 тамызда Гренвилл мен Корнуолл роялистері Бодминге кіріп, Эссекстің артқы күзетін ығыстырды. Гренвилл содан кейін Респерин көпірі арқылы оңтүстікке қарай жылжып, король Карл мен принц Мориспен кездесіп, күштерін біріктірді. Роялистік күштердің сол кезде 12000 жаяу және 7000 атты әскерден тұратыны естілді. Келесі екі күнде роялистер парламенттік әскердің ел арқылы қашуына кедерлес болу үшін Фууи өзенінің шығыс жағына жасақтарды орналастырды. Соңында роялистер 200 жаяу әскерін және артиллерияны оңтүстікке Полруандағы бекініске гарнизон ретінде жіберіп, Фууи портына кіруді толығымен жапты. Осы шамада Эссекс сер Джон Миддлтон басқаратын күштердің Сомерсеттегі Бриджвотерде роялистер тарапынан кері қайтарылғанын білді.

Бірінші шайқас - 2130 тамыз 1644

21 тамызда сағат 07:00-де король Чарльз Эссекс және парламентшілерге қарсы алғашқы шабуылын бастады. Солтүстіктен Гренвилл мен Корнуолл роялистері Рестормель қамалын шабуылға алып, парламентшілерді жылдам кері шегіндірді. Шығыстан король Чарльз бен Оксфорд армиясы Бикон-Хиллді парламентшілердің аз қарсылығын ескере отырып басып алды. Принц Морис әскерімен бірге Друид төбесін иеленді. Жаралылар саны салыстырмалы түрде аз болды және түнде шайқас тоқтады, роялистер Лоствитиелдің солтүстік және шығыс жағындағы биік жерді бақылауда ұстады. Келесі екі күн бойы екі қарсыласатын күш шағын шайқастарда ғана от ашты. 24 тамызда король Чарльз лорд Горинг пен сэр Томас Бассетті Сент-Блэзи қаласын және Лоствитиелдің оңтүстік-батысындағы аймақты қорғауға жіберді, осылайша парламентшілерді қоршауды күшейтті. Бұл парламентшілердің азық-түлік іздеу аймағын және Пар портының жанындағы шығанақтар мен иендерге қол жеткізуді шектеді. Эссекс пен парламентшілер толығымен қоршалып, солтүстіктегі Лоствитиелден оңтүстіктегі Фууи портына дейінгі екі шақырымға бес шақырымдық аймаққа тығылып қалды. Қашып құтылудың мүмкін еместігін білген Эссекс қашу жоспарын жасады. Теңіз арқылы кавалерияны эвакуациялау мүмкін болмағандықтан, Эссекс кавалерия командирі Уильям Балфурға Плимутқа қашып өтуге бұйрық берді. Ал жаяу әскер үшін Эссекс оңтүстікке шегініп, Фууйде лорд Уорвик пен парламенттік флотпен кездесуді жоспарлады. 31 тамызда сағат 03:00-де Балфур және оның 2000 кавалериясы Эссекс жоспарының бірінші қадамын орындады, Фууи өзенін сәтті кесіп өтіп, роялистердің қарсылығына тап болмай аман-есен қашып кетті.

Екінші шайқас - 31 тамыз - 2 қыркүйек 1644

31 тамызда таңертең парламентарийлер Лотсвитиелді тонап, оңтүстікке қарай кері шегінуді бастады. Сағат 07:00-де роялистер парламентарийлердің әрекеттерін байқап, дереу шабуылға түсті. Гренвилл солтүстіктен шабуыл жасады. Король Чарльз бен принц Морис Фуи өзенін кесіп өтіп, Гренвиллмен қосылып, Лоствитиелге кірді. Бірге роялистер парламентарийлердің тылымен күресіп, тез арада қаланы басып алды. Роялистер сонымен қатар Фуи өзенінің шығыс жағасына бұдан әрі қашудан қорғану және Полруан қаласын басып алу үшін жасақ жіберді. Содан кейін роялистер Эссекс пен парламенттік жаяу әскерді өзен аңғарына қарай қуып жүруге кірісті. Басында роялистер парламентарийлерді үш шақырымдай оңтүстікке қарай, қоршалған далалар, төбелер мен аңғарлар арқылы итеріп жіберді. Сент-Вейпке жақын тар асуда Эссекс пехотасының қолбасшысы Филипп Скиппон қарсы шабуыл жасап, роялистерді бірнеше алаңға кері итеріп жіберді, бұл Эссекске оңтүстікке қарай қорғаныс желісін орнатуға уақыт берді. Сағат 11:00-де роялистердің ат әскері шабуыл жасап, жоғалған аумақты қайтарып алды. 12:00-де шайқаста тыныштық болды, король Карл өзінің толық армиясын күтіп, реттеуге кірісті. Ұрыстар қайтадан басталып, түстен кейін парламентарийлер шығып, оңтүстікке қарай жалғастыра бастады. Сағат 16:00-де парламентарийлер қалған ат әскерімен қарсы шабуыл жасауға тырысты, бірақ оларды король Чарльздың жеке күзетшілері кері қайтарып жіберді. Доре қасапатынан солтүстікке қарай бір шақырымдай жерде парламентарийлердің оң жақ қанаты жол бере бастады. Сағат 18:00-де парламентарийлер Доре қасапатына кері итермеленгенде, олар жиналуға соңғы рет тырысты, бірақ кері итермеленіп, қоршауға алынды. Сол кезде шайқас аяқталып, роялистер сол күнгі жетістіктеріне қанағаттанды. Шаршап, көңілдері түсіп қалған парламентарийлер түнгісін тынығып қалды. Сол күні кешке қараңғыда Эссекс және оның командалық штабы теңіз жағалауына қарай ұшып кетті, онда олар балық аулау қайығын пайдаланып, Плимутқа қашып кетті, Скиппон командалық міндетін қалдырды. 1 қыркүйектің басында Скиппон өз офицерлерімен кездесіп, Эссекстің қашып кетуі туралы және баламаларды талқылау туралы хабардар етті. Олар Шарль патшаға барып, келісімшарт жасасуға шешім қабылдады. Парламенттік күшейтулер келе жатқан шығар деп уайымдаған король 2 қыркүйекте кеңпейілділікпен келісті. Соғыс аяқталды. Алты мың парламентарий тұтқынға алынды. Олардың қарулары алынып, Саутгемптонға қарай айдалды. Олар Корнуолл халқының қаһарына ұшырап, жол бойы 3 000-ға жуық адам жарықсыздық пен аурудан қайтыс болды. Алайда, саяхатта аман қалғандар ақырында босатылды. Соғыста болған жалпы зардаптар өте жоғары болды, әсіресе Саутгемптонға қайтып оралғанда қаза тапқандарды ескергенде. Осы сандарға қоса 700-ге жуық парламентарийлер Корнуоллдағы ұрыстар кезінде 500-ге жуық роялистермен бірге қаза тапты немесе жараланды деп есептеледі.

Салдары

Лоствитель шайқасы король Чарльз үшін зор жеңіс болды және Парламентшілдердің Бірінші ағылшын азаматтық соғысындағы ең ауыр жеңілісіне әкелді. Король Чарльз үшін бұл жеңіс соғыстың қалған уақытында Оңтүстік-Батысты бақылауда ұстауға мүмкіндік берді және роялистердің соғыс жорығына қатысты сынды біраз уақытқа дейін азайтты. Парламентшілдер үшін бұл жеңіліс Миддлтонды күштермен қосыла алмағаны үшін айыптауға себеп болды. Лоствительдегі Парламентшілдердің сәтсіздігі және король Чарльзды Ньюберидің екінші шайқасында жеңе алмауы Парламентті өзін-өзі шектеу туралы жарлықты қабылдауға және Жаңа армияны құруға итермеледі.