Кіріспе

1644 жылы Бірінші ағылшын азаматтық соғысының шайқасы

Марстон-Мур шайқасы 1639–1653 жылдардағы Үш патшалық соғысы кезінде 1644 жылдың 2 шілдесінде болды. Лорд Фэрфакс пен Манчестер графы бастаған ағылшын парламентшілерінің және Левен графы бастаған шотландтық келісімшілердің біріккен күштері Рейн князі Руперт пен Ньюкасл маркизі басқарған роялистерді жеңді. 1644 жылдың жазында келісімшілер мен парламентшілер Ньюкасл маркизі қорғаған Йорк қаласын қоршап алды. Руперт Англияның солтүстік-батысынан әскер жинап, жол бойы күшін арттырып, жаңа сарбаздарды қосып, қаланы құтқару үшін Пеннин тауларынан өтті. Осы күштердің тоғысуы салдарынан болған шайқас азаматтық соғыстардың ең ірі шайқасына айналды. 1 шілдеде Руперт келісімшілер мен парламентшілерді қаладан босатуға қол жеткізді. Келесі күні, өзінің әскері сандар жағынан кем болғанына қарамастан, шайқасқа шығуға тырысты. Бірақ ол бірден шабуылға көшпеді, және күні бойы екі тарап та Марстон-Мурде, Йорктан батысқа қарай кең жазықта толық күшін жинады. Кешке қарай келісімшілер мен парламентшілер күтпеген шабуыл жасады. Екі сағатқа созылған шайқастан кейін Оливер Кромвель басқарған парламенттік атты әскер роялистердің атты әскерін шайқас алаңынан ығыстырып, Левеннің жаяу әскерімен бірге қалған роялистердің жаяу әскерін талқандады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін роялистер Солтүстік Англияны тастап кетті, Англияның солтүстік графтықтарындағы (роялистерге жақын болған) адам күшінің көп бөлігін жоғалтты, сондай-ақ Солтүстік теңіз жағалауындағы порттар арқылы Еуропаға қатынасу мүмкіндігінен айырылды. Олар сол жылы Оңтүстік Англияда жеңіске жетіп, жағдайын жақсартса да, солтүстіктің жоғалтуы келесі жылы шотландтық роялистермен, Монтроз маркизімен байланысуға тырысқанда, оларға өлімге әкеп соқтырды.

Солтүстіктегі азаматтық соғыс

Солтүстік Англияда роялистер Ланкаширдің және Йоркширдің Батыс жағының кейбір бөліктерін қоспағанда, сандар мен жергілікті қолдау жағынан артықшылыққа ие болды, онда парламентарийлер киім-кешек өндіретін қалалардан қолдау алды, олар «табиғи түрде ақсүйектерді жамандады». 1643 жылдың 30 маусымында Ньюкасл маркизінің басшылығындағы роялистер Брэдфорд маңындағы Адвальтон-Мур шайқасында лорд Фэрфакстың парламенттік әскерін жеңді. Фэрфакс және оның ұлы сэр Томас Фэрфакс қалған күштерімен бірге парламент үшін сақталған Халл портына қашты. Ньюкасл Лондонға жоспарланған «үш бағытты» шабуылдың бір бөлігі ретінде әскерінің бір бөлігін Линкольнширге оңтүстікке жіберді, бірақ күштерінің көп бөлігімен Халлді қоршауға мәжбүр болды. Қоршау сәтсіз аяқталды, себебі парламенттік флот портты жабдықтауға және нығайтуға мүмкіндік берді, ал гарнизон қаланың төңірегіндегі кең аумақтарды суға батырды, ал Линкольнширге жіберілген роялистердің отряды Гейнсборо және Винсби шайқастарында жеңіліске ұшырады. 1643 жылдың соңында Англиядағы Азамат соғысы кеңейді. Король Карл I Ирландияда «безуақыттық» туралы келісімге келді, бұл оған 1641 жылғы ирландтық көтерілістен кейін Ирландияға жіберілген ағылшын полктерімен (бір атты және он екі жаяу) әскерін нығайтуға мүмкіндік берді, бірақ Парламент Шотландиялық Келісімшілермен одақ құрып, Салтанатты Лига мен Келісімге қол қою арқылы одан да үлкен қадам жасады. 1644 жылдың басында Левен графының басшылығындағы Келісімшілер әскері Англия Парламентінің атынан Англияның солтүстігіне кірді. Ньюкасл маркизі өз әскерін бөліп, сэр Джон Беласиздің басшылығындағы отрядты лорд Фэрфакспен Халлдегі парламентарийлерді бақылау үшін қалдырды, ал өзі басты күштерін Левенге қарсы тұру үшін солтүстікке жетектеді.

Йорк қоршауы

Наурыз және сәуір айының басында Ньюкасл маркизі шотландтардың Тайн өзенінен өтіп, Ньюкасл-апон-Тайн қаласын қоршауына алуына кедергі келтіруге тырысқанда бірнеше ұстап тұру шараларын жасады. Осы уақытта, қыста Чешир мен Ланкаширде шайқасқан сэр Томас Фэрфакс басқаратын парламенттік атты әскер Пеннин тауларын кесіп өтіп, Йоркширдің Батыс бөлігіне енді. Сэр Томас Фэрфаксты Халлдегі Лорд Фэрфакспен қосылуына жол бермеу үшін Беласиз олардың арасында орналасқан Селби қаласын басып алды. 11 сәуірде сэр Томас Фэрфакстың әскері, сэр Джон Мелдрум басқаратын жаяу әскермен күшейтіліп, Селбиге шабуыл жасап, Беласизді және оның көп бөлігін тұтқынға алды. Бұл жаңалықты естіген Ньюкасл Йорк қаласының қауіпте екенін түсінді. Йорк Англияның солтүстігіндегі роялистердің маңызды қаласы және бекінісі болды, оның жоғалуы роялистерге ауыр соққы болар еді. Ол Фэрфакстер алдын алу үшін дереу Йоркке қайтты. Левен Ньюкасл-апон-Тайн қаласының роялистік гарнизонын жасыру үшін Каллендар графының отрядын қалдырды және Ньюкасл маркизінің армиясымен бірге жолға шықты. 22 сәуірде Левен мен Фэрфакстер Йорктан батысқа қарай орналасқан Уэзербиде бірікті. Олар бірлесіп Йорк қаласын қоршауға кірісті. Бастапқыда қоршау тым қатаң болған жоқ, себебі ковенанттар мен парламентарийлер Халлмен байланысын қиындататын кішігірім роялистік гарнизондарды басып алуға күш салды. 3 маусымда олар Манчестер графы басқаратын Шығыс Ассоциациясының парламенттік армиясымен күшейтілді. Йорк толығымен қоршауға алынды және қоршау операциялары толыққанды басталды. Левен Йорк алдындағы үш одақтас армияның бас қолбасшысы ретінде қабылданды (парламент оны «Екі Корольдіктің армиясы» деп атады). Армиядағы ең ірі бөлімді құрағандықтан, шотланд ковенанттарын солтүстікте басым ету саяси тұрғыдан тиімді болды, бірақ Левен де Отыз жылдық соғыстың беделді ардагері еді.

Көшіру әрекеттері

Жорғалау туралы жаңалықтар тез арада корольдің соғыс кезіндегі астанасы болған Оксфордқа жетті. 24 сәуір мен 5 мамыр аралығында король өзінің жүрегіндегі туысы және ең танымал дала қолбасшысы, принц Руперт қатысқан соғыс кеңесін өткізді. Король Оксфордта уақытты баяулатуға тырысқанда, Руперт Йоркке көмек көрсетуі шешілді. Руперт 16 мамырда Шрусбериден шағын күшпен аттанды. Оның алғашқы қадамдары жол бойы күш жинап, армиясын нығайтуға, сондай-ақ Ирландиядан Роялистерге көмекке келген әскерлер үшін Ланкаширді қамтамасыз етуге бағытталған. Ол Честерде орналасқан және лорд Джон Байрон басқаратын шағын Роялистер армиясының басшылығын қабылдады, осылайша әскерін 2000 атты және 6000 жаяу әскерге жеткізді. Стокпортта Мерси өзенін күшпен кесіп өткеннен кейін, ол Болтонға шабуыл жасап, парламентариялық қорғаушылар мен азаматтардың 1600-дейін өлтірді. Жақын жердегі Бьюриде демалып жатқан Рупертке Ньюкасл графының атты әскері, лорд Джордж Горинг басшылығында қосылды. Бұл әскер қоршаудың басында Йорктан шығып, Дербиширден келген шағын топпен, сондай-ақ Ланкаширде граф Дерби жаңадан жинаған бірнеше полкпен бірге келді. Парламенттің бекінісі Манчестерді айналып өтіп, Руперт 6 маусымда Ливерпульге жетіп, бес күндік қоршаудан кейін қаланың бақылауын парламенттен тартып алды. Руперт енді Йоркке көмек көрсетуге, әлде Ланкаширдегі Роялистердің ұстанымын нығайтуға, осы арқылы қосымша күштерді қамтамасыз етуге бола ма, жоқ па, күмәнданды. Ол корольдің соғыс кеңесінің кейбір мүшелеріне де сенімсіздікпен қарады және корольдің жанынан алыс болудан сақтанды. 16 маусымда ол королден алаңдатарлық хабарлама алды. Корольдің соғыс кеңесіндегі кеңесшілері Руперттің қорғаныс саясатын өзгертіп, Рединг пен Абингдон гарнизондарын Батыс елдеріне шабуылға жіберді. Бұл Оксфордты граф Эссекс және сэр Уильям Уоллер басқаратын парламенттік армиялардан күтпеген қауіпке ұшыратты және корольді қаладан асығыс шығып, Вустерге баруға мәжбүр етті, онда ол әлі де қауіп-қатерде болды. Хабарламада Руперттің солтүстікке шабуыл жасауы және болашақ жоспарларына қатысты бірнеше түсініксіз бұйрықтар да болды. Бірақ енді мен өзімнің жағдайымның нақты суретін беруім керек, егер жағдайым сізге мен қалағанымнан гөрі қатаң бұйрықтар беруге мәжбүр етсе, оны жаман қабылдамаңыз. Егер Йорк жоғалса, мен тәжді өте аз бағалаймын; егер сіздің шапшаң түрде маған келуіңіз және Оңтүстікте керемет жеңіс, солтүстік күштің әсері осында табылғанша, қолдау көрсетпесеңіз. Бірақ егер Йорк құтқарылса және сіз оған қарсы тұрған екі корольдіктің көтерілісші әскерін жеңсеңіз, онда (басқа жағдайда емес) мен қорғанысқа көшіп, сіз маған көмекке келгенше уақытты созуға тырыса аламын. Сондықтан мен сізге, менің сізге деген адалдығыңыз бен махаббатыңызға сүйене отырып, барлық жаңа жобаларды тоқтатып, бірден, бастапқы ниетіңізге сәйкес, барлық күшіңізбен Йоркке көмек көрсетуге аттаныңыз деп бұйырамын және өтінемін. Бірақ егер ол жоғалса, немесе қоршаудан шығып кетсе, немесе оқ-дәрі жетіспеуіне байланысты сіз бұл жұмысты атқара алмасаңыз, дереу барлық күшіңізбен тікелей Вустерге барып, маған және менің армияма көмектесіңіз; әйтпесе, Йоркты шотландтардан босатып, жеңіске жеткенше сіздің барлық жетістіктеріңіз маған пайдасыз болады. Руперт бұл хатты Йоркке көмек көрсету және одақтас армияны жеңу, содан кейін корольге көмек көрсету үшін оңтүстікке қайта оралу туралы бұйрық ретінде түсінді. Осы кезде Руперттің армиясы шамамен 14000 адамнан тұрды. Ол Ливерпульден Престонға аттанды, ол қарсылықсыз берілді. Содан кейін ол Клитро арқылы өтіп, Пеннин тауларын кесіп Скиптонға жетті, онда 26-28 маусым аралығында үш күн бойы "қару-жарақтарды жөндеуге" және Камберленд пен Вестморлендтен қосымша күштерді күтуге тоқтады. Ол 30 маусымда Йорк қаласының солтүстік-батысындағы Кнаресборо қамалындағы Роялистер гарнизонына келді.

Йорктің рельефі

Достастары Руперттің жақындап келе жатқанын білген және сэр Джон Мелдрум бастаған Манчестерден, сондай-ақ Денбиг графының басқаруымен Мидлендстерден келген күштер бұл қатерді тойтарып береді деп үміттенген, бірақ бұл күштер уақтылы араласа алмайтынын естіді. Йорк маңындағы одақтас әскерлер өзендермен бөлініп жатты, егер Руперт оларды қоршау шебінде шабуылға алса, қалған екі әскер көмекке келмей тұрып, кез келген әскерді талқандай алатын еді. Сондықтан олар 30 маусым күні түнінде қоршаудан бас тартып, күштерін Хессей ауылының жанында шоғырландырып, содан кейін Марстон Мурда орналасты, онда Руперттің Йоркке тікелей жорылын (Ермин көшесі деп аталатын ежелгі римдік жолмен, қазіргі A59) тоқтатып, Руперттің Уэзерби арқылы оңтүстікке қарай жылжуына жол бермеу үшін сол қанатка оңай жылжуға мүмкіндік алды. 1 шілде күні таңертең роялистердің бір бөлігі атты әскері Кнаресбородан шығып, Мурда пайда болды, ал одақтастар шайқасқа дайындалды. Бірақ Руперт өзінің бас корпусымен солтүстік-шығысқа қарай жапсырып, Боробриджде Уре өзенін, ал Торнтон көпірінде Суэл өзенін кешіп өтті. Бұл екі өзен бірігіп Оуза өзенін құрайды, және Руперт оны одақтас әскерлерден табысты бөліп орналастырды. Сол күні оның әскерлері Манчестер графының драгун тобын жеңді, олар Йоркке солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Попплтон ауылында Оуза өзенінен қайықтарды күзетуге тағайындалған еді. Бұл Йоркке оңтүстікке қарай Акастер Малбистегі қайықтардың басқа көпірінен жоғары одақтастарға қол жетімді жалғыз өткел болды, және оны басып алу одақтастарға Рупертпен шайқасу үшін Оуза өзенін кесіп өтуге мүмкіндік бермеді. Руперттің атты әскерінің қалғаны Йоркке гарнизонмен байланыс орнату үшін келді. Йорк толығымен құтқарылғаннан кейін, Ньюкасл Рупертке ыстық құттықтау хатын және алғыс айтты. Руперт жеке өзі емес, Горинг арқылы жауап берді, Ньюкаслға ертеңгі таңда күштерін Рупертке көмекке жіберуді талап етті.

Кіріспе

Соғыстағы әскер басшылары жеңілгенін білгенде, өздерінің мүмкіндіктерін талқылады. Олар оңтүстікке қарай Тадкастер мен Коудқа қарай жорықтап, Халлдан өздерінің жабдықтау жолдарын қорғай алатын және Оуздың екі жағында Руперттің оңтүстікке қарай кез келген қимылын тоқтата алатын болды. Олардың жаяу әскері, артиллериясы және жүгі 2 шілдеде ерте таңда жолға шықты, ал сэр Томас Фэрфакс басқарған атты әскер мен драгундар арттан күзетті. Сағат 9-да одақтас генералдар Руперттің әскері Оуз өзенін Попплтон маңындағы көпір арқылы және жақын жердегі бродымен өтіп, Марстон Мурға қарай жылжуда екенін білді. Кейбіреулері Тадкастерге жеткен Ковенанттық және Парламенттік жаяу әскер шұғыл түрде қайта шақырылды. Алайда, Ньюкасл мен оның генерал-лейтенанты лорд Эйтин кез келген толыққанды шайқасқа қарсы болды және Руперттің жоғарыпарсылық мінез-құлқынан кейіпті болды. Олар Рупертке бірден қосылудың орнына, Йорк қаласының қақпаларын қоршау кезінде жабылу үшін пайдаланылған жер мен қираған үйінділерді тазалауға уақыт кетеді деп уақытты соқты. Содан кейін Ньюкаслдың Йорктегі әскерлері, егер олардың жалақысы төленбесе, соғысудан бас тартты, бұл дауды Эйтин тудырған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ полковник Клэверинг басқаратын 3000 сарбаз күтіп отыруды және тағы 2000 гарнизондық әскерді Роялистер әскеріне қосылу үшін жинауды ұсынды. Бұдан басқа, Руперт жауды күтпеген жерден шабуылдап, Роялистердің сандық кемшілігін өтегісі келді, және Парламенттік күштердің сандық басымдығы артуына жол бермеді. Сағат 17:00-де оқ ату тоқтады. Осы уақытта, сағат 16:00 шамасында, Эйтин бастаған Йорктан келген Роялистер контингенті кешігіп келді. Руперт пен Эйтин бір-бірін жақсы біліп, ұнатпаған. Екеуі де 1638 жылы Влото шайқасында соғысқан, онда Руперт тұтқындалып, бірнеше жыл түрмеде отырған. Руперт сол кездегі жеңіліске Эйтиннің сақтығын кінәлады, ал Эйтин Руперттің асығуын айыптады. Мурда Эйтин Руперттің орналасуын жауға тым жақын деп сынады. Оның басты алаңы – одақтас күштердің орналасқан қырқасы мен Лонг Марстон мен Токвит арасындағы жол арасындағы жердің ойысы (кейбір куәгерлер бұл жерді «қойнау» деп атады) одақтас жаяу әскерінің алдыңғы қатарын көруден және артиллерия отынан қорғайды, олар салыстырмалы түрде жақын қашықтықтан кенеттен шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Руперт өзінің әскерін Эйтин ұсынғандай шабуылға немесе кері шегінуге ұсынғанда, Эйтин мұндай қадамға кеш болғанын мәлімдеді. Роялистер әскері түнгі уақытта одақтас әскерлерге жақын жерге орналасуға дайындалды.

Келісімшарт жасасушылар мен парламентарийлер

Келісімшілер мен Парламент өкілдері Марстон төбесін басып алды, бұл төменгі ерекшелік (іс жүзінде терминальдық моренаның бөлігі) қоршаған аймақтан 30,48 метрден төмен бола тұра, Лонг Марстон мен Токвит ауылдары арасындағы Йорк жазығында көзге түсетін болды. Олардың артықшылығы биік жерде болуы болды, бірақ екі ауылдың арасындағы жүгері егістіктері олардың орналасуына кедергі келтірді. Күндіздің бір сәтінде Роялистер жүгері даласының батысындағы қоян қазбасын басып алуға тырысты, одан олар Парламент позициясын тікелей атқылауға мүмкіндік алатын еді, бірақ олар кері қайтарылды және Парламенттің сол қанаты бұл жерді басып алды. Бұл қанат Манчестердің генерал-лейтенанты Оливер Кромвеллдің басқаруында болды. Алғашқы екі қатарда Шығыс Ассоциациясынан 3000-нан астам атты әскер, соның ішінде Кромвеллдің екі есе күшті темір әскер полкі болды. Олар әрқайсысы үш немесе төрт атты әскер тобынан тұратын он бір дивизияға орналастырылды, ал олардың арасында 600 «басқарушы» мушкетер взводтар ретінде орналастырылды. Шабуылдаушы атты әскерді немесе драгундарды тоқтату үшін мушкетерлерді қолдану Оттыз жылдық соғыс кезінде швед армиясында кең таралған практика болды және Парламент өкілдері де, Роялистер де Марстон-Мурда осыны қабылдады. Сэр Дэвид Леслидің басқаруымен 1000 санды және жеңіл «нала» аттарына мінген үш Ковентант атты полкі Кромвеллдің артында үшінші қатар құрды. Полковник Хью Фрейзердің басқаруымен 500 шотланд драгуны сол қанаттың шетіне орналастырылды. Орталық, Левен графының тағайындалған бас қолбасшы ретінде басшылығымен, 14000-нан астам жаяу әскерден және 30-40 артиллериядан тұрды. Томас Стокдейл әскерлердің орналасуын және Левеннің шайқас ретін құрудағы рөлін тіркеді: Келісімшілердің сарбаз генерал-майоры Джеймс Ламсден (одақтас әскердің орналасуының картасында) «Бригадалар мұнда біз сияқты [оқылмайтын] құрастырылған, бұл қажеттідей ресми емес» деп байқады. Манчестердің генерал-майоры Лоренс Кроуфордтың басқаруындағы жаяу әскердің көп бөлігі майданның сол жағында болды. Орталықта Лорд Фэрфакстың жаяу бригадасы тұрды. Екі полктің әрқайсысы екі Ковентант бригадасы, генерал-лейтенант Уильям Бейлидің басқаруындағы негізгі баталияның «алғы шебі» алдыңғы қатардың оң жағын құрады. Екінші қатарда төрт Ковентант бригадасы, олардың «негізгі шайқасы» Лумсденнің басқаруында болды. Үшінші қатардың орналасуы және оң қанаттағы жаяу әскердің орналасуы туралы түсініксіздік бар, өйткені жалғыз карта (Лумсденнің) қатты зақымдалған. Питер Янгтың реконструкциясына негізделген әдеттегі түсіндіру бойынша, үшінші қатарда екі немесе үш Ковентант бригадасы және Манчестер графының жеке жаяу полкі болды. Янг Фэрфакстың жаяу әскерінің негізгі бөлігін үшінші қатардың сол жағына орналастырды, бірақ соңғы түсіндірулер оларды үшінші қатардың оң жағына немесе тіпті оң қанаттың атты әскерінің артына орналастырды. Бригадаланбаған Ковентант полкі толық емес төртінші қатар құруы мүмкін. Соғысқа барлығы он тоғыз Ковентант жаяу полкі қатысты, олардың кейбіреулері толық емес. Оң қанатты сэр Томас Фэрфакс басқарды, оның орынбасары Джон Ламберт болды. Оның 9 дивизияда орналасқан, кем дегенде, Йоркшир мен Ланкаширден 2000 атты әскер болды, олардың арасында 600 мушкетер сол жақ қанаттағыдай орналастырылды. Сондай-ақ, 500-ге жуық драгун болды. Эглинтон графының басқаруымен Ковентант атты бір полк Фэрфакстың алдыңғы қатарында орналастырылды, тағы екеуі (олардың бірі Левеннің ұлы Балгони графының басқаруындағы найзашылардан құралған) Фэрфакстың екінші қатарының артында орналастырылды. Оң қанаттың екінші және үшінші қатарында да кейбір жаяу әскер бөлімдері кірген болуы мүмкін, олардың кім екені белгісіз.

Роялистер

Роялистер Руперттың әскерінің шабуылына тиімді кедергі ретінде атап өткен суарнасының артында төменгі бауды басып алды. Шабуыл кезінде суарнаның бағыты туралы пікірталас бар. Кейбір замандас есептері кейінірек тарихшылардың роялистердің оң жақ қанатында суарна болмағаны туралы пікірін қолдайды. Екінші жағынан, Руперттің бас инженері Бернард де Гоммнің роялистердің орналасу жоспары суарнаны қазіргі күнгі орналасуымен көрсетеді. Роялистердің сол жақ қанатын лорд Горинг басқарды. Ол Ньюкасл графының 1700 кавалериясынан (“Солтүстік аттылары”), Дербиширден 400 кавалериясынан және 500 мушкетерден тұрды. Бірінші қатарға Горинг, екінші қатарға сэр Чарльз Лукас басшылық етті. Орталық бөліміне Эйтин басшылық етті. Руперт пен Байронның жаяу әскер полктерінен тұратын, полковник Роберт Нейпиердің басқаруындағы 1500 саяхатшыдан тұратын бригада оң қанат пен орталықтың қосылған жерінде, мүмкін, осы жерге жақын жердегі артиллерияны қорғау үшін орналастырылды. Келісімділер мен Парламенттіктерден айырмашылығы, Руперт 600 кавалериядан, оның ішінде өзінің жеке басқаруындағы элиталық жеке күзетшілерінен резерв сақтап қалды. Бұл резерв орталықтың артында орналасқан. Одақтастардың сол жағында Кроуфордтың жаяу әскері Нейпиер бригадасын айналып өтіп, кері шегіндірді, ал Кромвельдің кавалериясы Байронның қанатын жеңіске жеткізді. Байронға қарсыластың шабуылын баяулату және дезорганизациялау үшін суарна мен мушкетер отын пайдаланып, өз орнында тұруға бұйрық берілгенімен, ол өз әскерлерін шатастырды және Нейпиер бригадасына бекітілген мушкетерлері мен төрт “дрейк” (далалық зеңбіректер) өз кавалериясына тиіп кетпес үшін атудан қалды. Келесі шайқаста Байронның алдыңғы қатардағы полктері қашқанға ұшырады. Кромвель мойнына пистолеттен түскен оқтан жеңіл жараланған, ол жарасын жазатын үшін қысқа уақытқа майданнан шықты. Осы флангтағы кері шегіністі байқаған Руперт өзінің резервін оң жаққа бастап, қашқан атты әскер полкін жинап, қарсы шабуылға шықты. Парламенттік офицер былай деп жазды:

Леслидің Келісімді полктері ақырында Кромвель үшін теңгерімді бұрып, роялистердің кавалериясын жеңіп алды. Руперттің оң жақ қанаты мен резерві жеңілді, ал ол жақын маңдағы бұршақ даласына жасырынып, тұтқындалудан аман қалды. Одақтастардың оң жақ ортасында Фэрфакстың жаяу әскері мен Бейлидің “алғы шебі” бастапқыда суарнаны кесіп өтіп, кем дегенде үш зеңбіректі басып алды. Одақтастардың оң жағында сэр Томас Фэрфакстың қанаты нашар болды. Кейінірек ол былай деп жазды:

Фэрфакс өзінің орынбасары генерал-майор Ламберт оған жете алмағанын, сондықтан басқа жерде шабуыл жасағанын жазды. Қазіргі Аттервит-лейн деген жол осы флангтағы суарнадан өтіп, кейбір есептерде бірнеше бөлімшелер роялистердің мушкетерлері үшін оңай нысана болған, өйткені олар жол бойымен тек төрт қатарда алға жылжуда. 1960 жылдары осы жердегі суарнамен бірге шағын бөгет алынып тасталғанда, бірнеше жүздеген мушкетер оқтары табылды. Көзі куәгер болған адам былай деді:

Горингтің жеңімпаз қанатының көпшілігі қуғында тарап кетті немесе одақтастардың жүкті пойызын тонауға түсті, бірақ олардың кейбіреулері Лукас басқаруымен одақтастардың оң жақ қанатына шабуыл жасады. Осы уақытта Ньюкаслдың жаяу әскері Фэрфакстың жаяу әскер бригадасына шабуыл жасап, оларды шатастырды. Осы артықшылықты пайдаланып, Блейкистонның атты бригадасы, мүмкін, Ньюкаслдың өзі басқаратын “джентльмен еріктілері” тобымен бірге, одақтас орталыққа шабуыл жасады. Лукас пен Блейкистонның шабуылынан кейін, шатасу мен қараңғылықта Ковенантердің алты жаяу әскер полкі мен Фэрфакстың барлық жаяу әскері майданнан қашқанға ұшырады. Шотландиялық генерал-майор Ламсден одақтас екінші қатардың оң жағында: “Қашқандар ең жамандығын көрсетті. Мен battel командалық сіздің Лордшиптеріңіздің [Loudoun] полкінің басында болдым, және Буклучтің, бірақ олар өздерін алып, сондықтан мен қалаған болар еді, не мен олармен билік ете алмадым: қашқандар үшін, ешқашан қарсыласты айыптамады, бірақ соншалықты үрейленді, олар басқаларға үлгі болды, және ешқандай қарсыласы оларды соңынан, ол қарсыластың [мүмкіндігін] берді оларды айыптауға, олар ниет емес, және олар тек жоғалту.” Сер Джеймс Лумсден Луддон графына.

Бір оқшауланған Ковенантер жаяу бригадасы өз орнында тұрды, олардың алдыңғы қатарының оң жағында Кроуфорд Линдсей графы мен Мейтленд виконтының полктерінен тұрды. Лукас оларға қарсы үш кавалерия шабуылы жасады. Үшінші шабуылда Лукастың аты өлтірілді, ал ол тұтқынға алынды. Олардың артында Ламсден одақтас орталығының резервін қайта құрып, төрт полк (Кассилис графы, Килхедтің Уильям Дугласы, Купар лорды және Данфермлин графы) және Клайдсдейл полкінің бір бөлігін одақтас алдыңғы қатарындағы бұзылысқа жіберді. Олардың артында Манчестер графының полкі Блейкистон бригадасын ығыстырып, таратып жіберді. Бұл кезде қараңғылық толыққанды түсті, бірақ толық ай көтеріліп келе жатқан еді. Айналасындағы ауылдар екі тараптан да қашқан адамдармен толы болды. Руперт ханзадасын іздеп келген Ирландиядан келген елші былай деп жазды:

Кромвельдің тәртіпті кавалериясы роялистердің бастапқы орнының оң жағында қайта жиналды. Сэр Томас Фэрфакс Горингтің адамдарының арасында жалғыз қалғанын сезініп, өз киімінен (“далалық белгісін”) – оның Парламенттік екенін білдіретін матадан жасалған белгіні алып тастап, Кромвельдің қанатына жол тартты, одақтастардың оң жақ флангіндегі жағдайды баяндады. Кромвель шабуыл жасағанда, Горингтің аз санды әскері кері шегінді. Олардың көпшілігі Марстон төбесінің астындағы “шығанаққа” шегінді, бірақ офицерлердің, мысалы, сэр Мармадук Лэнгдейл мен сэр Филип Монктонның күш-жігеріне қарамастан, шайқасқа қатысудан бас тартты. Ақырында, олар түннің соңында Йоркке шегінуге бұйрық берді. Жеңіске жеткен одақтастар роялистердің орталығының қалдықтарына қарсы бұрылып, бірінен соң біріне шабуыл жасап, көптеген қашқандарды қырды. Ақырында Ньюкаслдың жаяу әскерінің бір бөлігі, “ақ көйлектер” соңғы тұғыр үшін суарнамен қоршалған жерде жиналды. Бұл әдетте Ақ Сик Клоуз деп аталатын, роялистердің бастапқы орнының артындағы жер, онда Ньюкаслдың жаяу әскерінің бір бөлігі Байрон мен Руперттің кавалериясы жеңілгеннен кейін оң жақ қанаты “ауада” қалғанда шегініп кеткен.

Шығындар

Шамамен 4000 роялист сарбазы қаза тапты, олардың көп бөлігі ақ халаттылардың соңғы қарсылығы кезінде қаза болды, ал 1500-і, Лукас пен Тильер де оның ішінде, тұтқынға алынды. Роялистер барлық қаруларын жоғалтты, одақтас күштердің қолына жүздеген қару-жарақ пен бірнеше тулар түсті. Одақтас генералдардың хабарламалары мен парламенттік есептерде олардың 300 сарбазы қаза тапқаны айтылды. Парламент тарапынан қаза болғандардың арасында сэр Томас Фэрфакстың інісі Чарльз болды.

Роялистер

Түнгі уақытта роялист генералдары көптеген жеңілген әскерлер мен қатарынан қалғандармен бірге Йоркке жетті. Йорк губернаторы сэр Томас Глемхэм қалаға тек гарнизон құрамына кіретіндерге (яғни, шайқасқа еріктілер ретінде қатысқан бірнеше офицерлерге) ғана рұқсат берді, себебі парламенттік атты әскер қашқан роялистердің ізінен қалаға кіріп келуі мүмкін еді. Көптеген қашқындар, оның ішінде жараланғандар Миклегейт Бардың алдындағы көшелерде жиналды, ол қаланың батыс қақпасы еді. Ньюкасл өзінің әскерлерінің күші сыныққа ұшырағанын және роялисттердің ісіне барлық байлығын жұмсағанын көріп, "сарқыраманың күлкісіне" шыдай алмайтынына шешім берді. Ол шайқастан кейінгі күні (3 шілдеде) Скарбороға аттанды және Эйтинмен, сондай-ақ көптеген жоғары шенді офицерлерімен бірге Гамбургке жер аударылды. Марстон-Мур шайқасында Руперт соғыста алғаш рет шешулі жеңіліске ұшырады. Ол жеңілістен терең әсер алып, өмірінің соңына дейін патшаның мәңгілік хабарламасын өте жақын сақтап жүрді. Ньюкасл мен Руперттің кетуімен роялистер солтүстіктің көп бөлігін тастап кетті, тек шашыраңқы гарнизондар ғана қалды, олар келесі бірнеше айда бірінен соң бірі талқандалды. Байрон әскерлерінің қалдықтары тамыз айында Ланкаширден қуылды және қыркүйек айында Уэльстегі Монтгомери қамалын алуға жасалған тыңғырықтан кейін тағы бір роялист апатына ұшырады. Солтүстік графтықтарының роялист атты әскері, "Солтүстік жылқысы" сэр Мармадук Лэнгдейл басшылығымен патша үшін күресін жалғастырды. Олар 1645 жылдың ақпанында Батыс Йоркширдегі Понтефракт қамалындағы роялист гарнизонын босатты, бірақ олардың тәртіпсіз және еркіндікке ұмтылған мінез-құлқы бұрынғы қолдаушылардың көптеген бөлігін роялисттерден алшақтатты. Насеби және Роутон Хит шайқастарында корольдің жеңіліске ұшырағаннан кейін олар Шотландияға жетуге соңғы әрекет жасады және 1645 жылдың қазан айында Элметтегі Шерберн шайқасында талқандалды.

Достастар

Жеңімпаз одақтастар қайта топтасты, бірақ Руперт Йорктен кетіп бара жатқанда оны тоқтатуға тым кеш болды. Одақтас әскер қайта құрылғаннан кейін (Мэлдрам мен Денбиг әскерлері қосылғаннан кейін) Йорк қамалын жаңартты. Құтқару үміті болмағандықтан және қалаға шотланд әскері орналастырылмауы туралы келісімге сәйкес, гарнизон 16 шілдеде ар-намысымен тапсырылды. Йорк тапсырылғаннан кейін одақтас әскер тез тарап кетті. Левен әскерлерін солтүстікке алып, Ньюкасл-апон-Тайн мен Карлайл қамалдарын бастады. Ол Шотландияға, Марстон-Мур шайқасында шашыраған Ковенант полктерінен қашқандардың барлығын қайтаруды бұйырды, бірақ Левеннің соғыс ережелерінің 14-бабына сәйкес әр оннан біреуі дарға асылуға тиіс болды. Екі Корольдіктің армиясымен қайта біріккеннен кейін, жеңіліске ұшыраған алты полктің қалдықтары Ньюкасл шайқасына дейін, өздерін ақтару мүмкіндігіне ие болғанға дейін, латриналарға қарау және мәйіттерді көму сияқты қарапайым жұмыстарға жіберілді. Манчестер әскері Линкольнширге қайтып, ақырында Англияның оңтүстігіне көшіп, Ньюберидің екінші шайқасына қатысты. Кромвельдің кавалерия қолбасшысы ретіндегі беделі осы шайқаста нығайды. Оның саяси қарсыластары, мысалы Дензил Холлс және әскери сыншылар, мысалы генерал-майор Лоуренс Кроуфорд, оның атқарған рөлін азайтуға тырысқанына қарамастан, оның әскерлеріне сіңірген тәртібі және шайқас алаңындағы жетекшілігі жеңіске үлкен үлес қосты. Кромвель кейінірек Марстон-Мурды «Құдайдың құдіретімен қол жеткізілген толық жеңіс» деп мәлімдеді. Осы сәттен бастап ол Парламенттік армияда да, Халық үйінде де ықпалын күшейтуге тиіс болды. Белгілі шотландтық теолог Роберт Бейли бірнеше күннен кейін Эдинбургтен өзінің тәуелсіз достарының біріне былай деп жазды:

Достасқан генералдардың мінез-құлқы

Парламент мүшелері мен Келісімшілер арасындағы көп қырлы даудың көп бөлігі, шайқастан кейін көп ұзамай барлық үш одақтас бас генералдың қашқандығы туралы хабарлардан туындады. Манчестер графы алаңнан шығып кетті, бірақ кейіннен бірнеше жаяу әскерді қайта жинап, оралды, бірақ оқиғаларды толық бақылай алмады. Кейбір мәліметтер бойынша, Лорд Фэрфакс пен Левен де жеңілген әскерлерімен бірге шайқас алаңынан қашқан, бірақ бұл жақында күмәндандырылды, әсіресе Левен жағдайында. Левеннің қашуы туралы ең толық мәліметті шайқасқа ерікті ретінде қатысқан подполковник Джеймс Сомервиллдің өмірбаянын жазған автор берген. Алайда, бұл екінші қол мәліметі 1679 жылы ғана жарияланды және бұрын пайдаланбаған куәгерлердің мәлімдемелерімен қайшылыққа түсті. Олардың көрсетуінше, Келісімшілердің көп бөлігі жаяу және атты әскерлері шайқастың соңына дейін күресіп, қарсы тұрды. Жеті куәгердің куәлігі бойынша, олар Левеннің басшылығымен әрекет етті. Мысалы, Манчестер графының капелланы Симеон Аш былай деп жазды: "Т.М." деген жұмбақ ағылшын тілдес баяушы, Левен бастапқы жеңіліске ұшырағаннан кейін де орталық бөлімге басшылық еткенімен келісті: "Ие, үш асыл генералдың жүректеріне күш берді [Құдай] оларға батылдық пен қайрат сыйлады, қалған атты әскерді жинап, ағылшын және шотланд әскерлеріне көмектесу үшін біріктірді, сондай-ақ Давидтың кішкентай армиясы Амалектердің көптеген әскерлеріне шабуыл жасағандай, ол да оларға шабуыл жасады, ол тонауларымен қуанғанда оларды кешке дейін жеңді."

Көркем әдебиет және БАҚ

1971 жылы британдық рок-тобы Electric Light Orchestra "Марстон Мур шайқасы (2 шілде 1644 ж.)" атты ән шығарды.