Кіріспе

56-шы Мэриленд штатының губернаторы

Марвин Мандель (19 сәуір 1920 – 30 тамыз 2015) – американдық саясаткер және заңгер, 1969 жылдың 7 қаңтарынан 1979 жылдың 17 қаңтарына дейін Мэриленд штатының 56-шы губернаторы қызметін атқарған. Оның орнына 1977 жылдың маусымынан 1979 жылдың 15 қаңтарына дейін штаттың міндетін атқарушы губернаторы ретінде лейтенант-губернатор Блэр Ли III қызмет еткен бір жарым жылдық кезең де болды. Ол Демократиялық партияның мүшесі және Мэриленд штатының бірінші және бүгінгі күнге дейін жалғыз еврей губернаторы болды. Губернаторлыққа тағайындалғанға дейін Мандель 1964 жылдан 1969 жылға дейін Мэриленд делегаттар палатасының спикері, ал 1952 жылдан бастап делегат болды. Мандель 1969 жылдың 7 қаңтарында Мэриленд штатының Бас Ассамблеясының екі палатасының бірлескен дауысымен штат губернаторы болып сайланды. Бұл, қазіргі губернатор Спиро Т. Агнюдің АҚШ вице-президенті болып сайлануына байланысты туындаған бос орынды толтыру үшін жасалды, себебі сол кезде штаттардың көпшілігіндегідей, губернатордың орынбасары болмағандықтан, губернаторлыққа мұрагер болатын адам жоқ еді. Мұндай лауазым 1970 жылы түзетулер арқылы құрылды.

Ерте өмір

Мандель Балтимордағы еврей отбасында туып өсті және Балтимор қалалық мемлекеттік мектептерінде оқыды, Балтимор қалалық колледжін бітірді. Бұл қала бойынша ерлерге арналған білім беретін мекеме болатын, ал кейіннен америкалық мемлекеттік білім беру жүйесінде кең таралған, колледжге дайындыққа маманданған "магниттік" мектептердің алғашқы үлгісіне айналды. Мандель 1939 жылы Мэриленд университетінің Колледж-парк бөлімінен бакалавр, ал 1942 жылы Мэриленд университетінің құқық мектебінен заң бакалавры дәрежесін алды.

Саяси мансап

Мандель алғаш рет 1952 жылы Мэриленд штатының делегаттар палатасына Балтимордың солтүстік-батысын өкілдік ететін мемлекеттік қызметке сайланды. Мандель азаматтық құқықтар штаттағы басты мәселе болған 1950-ші және 60-шы жылдардың басындағы күрделі оқиғалар мен қалалық саясат кезінде бірнеше мерзім қызмет етті. 1963 жылдың қаңтарында ол Делегаттар палатасының спикері болып сайланды және 1969 жылдың қаңтарына дейін осы лауазымда қызмет етті. Спикер Мандель алдымен губернатор болып сайланды, содан кейін 1969 жылдың қаңтарында Бас Ассамблеяның бірлескен отырысында екі палатаның заң шығарушы мүшелерінің алдында ант берді, бұл губернатор Эгнюдің отставкасынан кейін болды, ол сол айдың соңында вице-президент ретінде ант берді. Заң шығарушыларға арнаған қысқаша құттықтау сөзінде ол өкілеттіліктеріне қатысты әдісі мен көзқарасын болжап, атқарушы билікке келген бұрынғыдан өзгеше және ерекше жолын, сондай-ақ бұрынғы оппозициялық партиядан "уақытша губернатор" ретінде қызмет ету идеясын еске алмай, "Біз басқаруға ниеттіміз, осыдан күмәнданудың қажеті жоқ!" деді. 23 ай қызмет еткеннен кейін (Эгнюдің аяқталмаған мерзімінің шамамен екі жылы), ол 1970 жылдың қараша айында штат бойынша сайлауда толық төрт жылдық мерзімге сайланды және 1974 жылдың қараша айында штат сайлауында қайта сайланды.

Әкім

Мандельдің атқарушы басқаруы көптеген себептермен ерекшеленді. Ол губернатор болған кезде Мэриленд штатының атқарушы билігі қайта ұйымдастырылды, соңғы 20 ғасырдағы комиссиялардың, кеңестердің, кеңселердің, бюролардың және агенттіктердің өсуі, әр атқарушы департаментте бірнеше әкімшілік деңгейі бар хатшылар басқаратын он екі департаментке біріктірілді. Әр хатшы және олардың көмекшілері мен орынбасарлары тікелей губернаторға және оның бас кеңесшісіне есеп берді, бұл қазіргі американдық федералды президенттік және президенттік кабинет жүйесін көрсетеді. Сонымен қатар, Мэрилендтің жаппай көлік жүйесі Мандельдің басшылығымен құрылды және екі қалалық метро желісін құру үшін 1969 жылы басталған жоспарлар іске асырылды. Бірінші теміржол желісі Балтимор қаласы және оған іргелес Балтимор және Энн Арундел округтері үшін, ал екіншісі Вашингтон астанасы және оның аймағы үшін (бірнеше солтүстік Вирджиния округтері, сондай-ақ Мэриленд штатының Монтгомери және Принс Джордж округтері) болды. Мандель губернатор болып тұрған кезде Балтимор және Мэриленд штатының 23 округі үшін мектеп салу бағдарламасы іске қосылды, оның мақсаты – мектептерді теңестіріп, толық мемлекеттік қаржыландыруды қамтамасыз ету болды. Осыған сәйкес, балабақша немесе бірінші сынып оқушылары бастауыштан жоғары сыныпқа дейін бірдей жабдықталған, жеткілікті мұғалімдері бар ғимараттарда білім алатын болды. Атқарушы департаменттердің қайта ұйымдастырылуы және жаңа құрылымы штаттық басқаруды жеңілдетті. 1968 жылғы референдумда штаттық сайлаушылар оны тар жолмен қабылдамағанмен (бірнеше даулы ұсыныстардың себебінен), ұсынылған жарғының көптеген қабылданған ережелері мен қайта ұйымдастырулары жаңа Мандель басқаруымен заң шығарушы орган арқылы өткізіліп, бірнеше арнайы сайлаулар мен референдумдарда, сондай-ақ Мандель және кейін Хьюз бен Шефер басқаруларының жарлықтарымен заңға айналдырылды. Бұл қайта ұйымдастырылған төрт деңгейлі штаттық сот жүйесін қамтыды. Осыған ұқсас басқа да әкімшілік ұйымдастырулар мен тиімділіктер басқа да департаменттерде де көрінді, олар штаттық хатшылардың басшылығымен губернатордың жаңа кабинетіндегі әртүрлі «басқармалармен», «органдармен» және «офистермен» құрылып, қалыптасты, соның ішінде бұрын-соңды болмаған жаңа департаменттер – қоршаған орта, жалпы қызметтер, қоғамдық қауіпсіздік және сот орындары, сондай-ақ табиғи ресурстар. Мандельдің Мэриленд бизнесін дамыту және жаңа жұмыс орындарын құру туралы идеясы – шетелдік компанияларды штатқа тарту болды. 1972 жылы Мандель жергілікті кәсіпкер Филип Капнекті таңдап, Мэриленд штатының халықаралық бизнес жұмыстарын Бельгияның Брюссель қаласында кеңсе ашу арқылы бастады. 1974 жылы Мандель Капнекті Мэриленд штатының сауда елшісі етіп тағайындады. Мандельдің бастамасы өте сәтті болды, келесі 40 жылда оның сауда елшісі жүздеген компанияларды тартты, олар жүз мыңнан астам жұмыс орнын құрды.

Құқықтық дау

Мандель 1977 жылы бес бірлескен қылмыскермен бірге пошта арқылы жасалған алаяқтық және рэкет үшін сотталды. Прокурорлардың мәлімдемесіне сәйкес, айыптаулар күрделі схемаға негізделген, онда Манделге бір заңға вето қоюы үшін ақша және жақсылықтар берілді, ал екінші заңға қол қойып, достарына жарыс жобасында табыс табуға көмектесті. 1977 жылдың 4 маусымында ол вице-губернатор Блэр Ли III-ге Лидің бұдан былай "Мэриленд штатының әрекет етуші губернаторы" ретінде қызмет ететінін хабарлады. Ли 1979 жылдың 15 қаңтарына дейін "әрекет етуші губернатор" қызметін атқара берді, содан кейін Мандель Лиді "бас атқарушы әрекет етуші" деп тағайындаған хатын кері қайтарды (оның екінші толық мерзімі аяқталуға екі күн қалғанда), бұрынғы сот шешімінің күшін жою және оның апелляциялық ісі бойынша бейтарап құқықтық пікірлер негізінде, губернатор енді Лиге бұрын берілген өкілеттіктерді қайтаруға құқылы болды, тіпті осы кеш сағатта да. Мандель 1981 жылы президент Рональд Рейганның жазасын жеңілдеткенге дейін Флоридадағы Эглин әуе күштері базасындағы қауіпсіздігі төмен федералдық түрмеде он тоғыз ай өтті. АҚШ Жоғарғы Сотының шешіміне сүйене отырып, АҚШ округтік сотының судьясы 1987 жылы бұрынғы губернатордың айыпталуын жоққа шығарды. Бір жылдан кейін АҚШ төртінші апелляциялық соты соңғы шешімді бекітіп, ұзаққа созылған құқықтық және саяси дауды аяқтады. Сонымен қатар, 1980 жылы Манделдің әкімшілік көмекшісі Морис Р. Уайатт, Мэриленд округтік сотының судьясы Аллен Б. Спектор және штаттық денсаулық сақтау департаментінің директоры Дональд Х. Норен судья Джеймс МакГиллдің қарауымен жерді дамыту және септик резервуарларын орнатуға мораторий салу үшін пара алу фактісі бойынша сотталып, кінәлі деп танылды. Бұл сот процестері мен айыптаулар тікелей губернатор Манделдің жеке адалдығы мен басшылығымен байланысты болмаса да, Мэриленд штатында Мандел жылдарындағы оң жетістіктерге көлеңке түсірді. Манделдің ресми губернаторлық портреті Мэриленд штатының тарихи астанасының губернатордың қабылдау залына 1993 жылға дейін, ол шенеуіліктен кеткеннен кейін 14 жыл өткен соң және екі әкімшілік алмастырылғаннан кейін ілінді.

Жеке өмір

1941 жылы 8 маусымда 22 жасында Мандел Барбара Оберфельдке (оның бірінші әйелі) үйленді, кейіннен Гари мен Эллен есімді екі баласы болды. Мандел 1973 жылғы 3 шілдеде баспасөз қызметі арқылы 32 жыл бірге болған әйелінен ажырасып, сүйген әйелі Жанна Блэкистоун Дорсиге үйленетінін хабарлады. Мандел 2015 жылғы 30 тамызда 95 жасында Мэриленд штатының Комптонында қайтыс болды. Мэриленд штатының үйінде сақтаудан кейін, Пиксвиллде жерлеу рәсімі өтті, ол Мэриленд штатының Дэвидсонвилл қаласындағы Лейкмонт естелік бағында жерленді. 2017 жылдың күзінде оның заң мектебінің журналында Манделдің Ұлы Балтимор еврей қауым орталығының Даңқ залына енгізілгені туралы жарияланды.