Леонид Кравчук: Украинаның бірінші президентінің өмірі мен саясаты

Кіріспе

1991 жылдан 1994 жылға дейін Украина президенті (1934–2022)

Леонид Макарович Кравчук (Леонід Макарович Кравчук, ; 10 қаңтар 1934 – 10 мамыр 2022) – украин саясаткері және Украинаның тұңғыш президенті, 1991 жылдың 5 желтоқсанынан 1994 жылдың 19 шілдесіне дейін қызмет етті. 1992 жылы ол Украинаның ядролық қаруларын бас тартуға міндеттенген Лиссабон протоколына қол қойды. Сонымен қатар, ол Украина Жоғарғы Радасының төрағасы және Украина Социал-демократиялық партиясының (біріккен) фракциясының халық депутаты болды. Президент пен премьер-министрдің қатысуымен туған саяси дағдарыстан кейін Кравчук президенттік лауазымынан қанағаттанды, бірақ 1994 жылы президенттікке екінші мерзімге кандидат болды. Ол бұрынғы премьер-министрі Леонид Кучмадан жеңіліс тапты, ол кейін екі мерзімге президент болып сайланды. Президенттік қызметтен кейін Кравчук украин саясатында белсенді болып қала берді, 2002 жылдан 2006 жылға дейін Украина Жоғарғы Радасының халық депутаты және Украина Социал-демократиялық партиясының (біріккен) парламенттік тобының жетекшісі қызметін атқарды.

Ерте өмір

Леонид Макарович Кравчук 1934 жылғы 10 қаңтарда Велыкий Житын ауылында (Жытынь Великий) этникалық украин шаруа отбасында дүниеге келген. Ол кезде ауыл Польшаның (Польшаның екінші республикасы) құрамында болған. 1939 жылы Кравчук бала кезінде Польшаға кеңес әскерлерінің басып кіргенінен кейін Украина Кеңес Социалистік Республикасының құрамына енді. 1930 жылдары оның әкесі поляк армиясында қызмет еткен, кейін ол әйелімен бірге жергілікті осадниктерде (поляк колонистері) жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыста Кравчуктың әкесі майдан даласында қаза тапты. 1989 жылдан 1993 жылға дейін АҚШ-тың бірінші ханымы болған Барбара Буш (АҚШ-тың 41-ші президенті Джордж Буштың әйелі) өз естеліктерінде Антонинаны былай деп сипаттады: "Ол өте жақсы, саясатқа ешқандай қызығушылығы жоқ математика пәнінің мұғалімі еді". Кравчук АҚШ Мемлекеттік департаменті ұйымдастырған Халықаралық саяхатшылар көшбасшылығы бағдарламасына қатысты.

Украина КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы

1989 жылы Украина Коммунистік партиясы бюросының мүшесі болды, ал 1990 жылдың 23 шілдесінде Украина КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болып сайланды, республиканың номиналды мемлекет басшысы атанды. 1990 жылдың 24 қазанында Украина Коммунистік партиясының биліктегі монополиясы жойылды, осылайша Кравчук номиналды ғана емес, сонымен қатар республиканың нақты басшысы болды. 1991 жылдың 19-21 тамызындағы Кеңес Одағының төңкеріліс талпырысынан кейін, Кравчук Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевті биліктен алуға қолдау көрсетпегендіктен, Коммунистік партиядан шықты. Беловежск келіссөздеріне қатысушылар Кравчук Кеңес Одағын реформалар арқылы сақтап қалуға жасалған барлық әрекеттерді қабылдамағанын айтты. Тәуелсіздік туралы Декларация қабылданғаннан кейін Кравчук президенттік өкілеттіктерге ие болды, де-факто және де-юре мемлекет басшысы атанды. Сол жылы 5 желтоқсанда ол Украинаның алғашқы президенттік сайлауында сайлаушылар тарапынан президенттікке ресми түрде сайланды. Осыған дейін, 1 желтоқсанда сайлаушылар көп дауыспен Кеңес Одағынан бөлінуге дауыс берді – Кравчук енді бұл шешімді толық қолдады. Осылайша Кравчук тәуелсіз Украинаның алғашқы мемлекет басшысы болды. 1992 жылдың 6 мамырында Кравчук АҚШ-та президент Джордж Бушпен кездесіп, 1 шілдеге дейін Украина аумағынан барлық ядролық тактикалық қаруды толық шығару туралы келісімге қол қойды, ал оның орнына АҚШ тауарларын сатып алу үшін 110 миллион долларлық несие алды. Бұл Будапешт Меморандумына қол қоюға әкелді. Бұл құжат 1994 жылдың 5 желтоқсанында Будапешттегі Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының саммитінде қол қойылды. Онда Украина, сол кездегі ядролық держава, қауіпсіздік кепілдіктеріне ие болып, өз ядролық қаруынан ерікті түрде бас тартты. Кравчук Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығында ортақ қарулы күштерді және валютаны сақтап қалудан бас тартты. 1993 жылдың 2 шілдесінде Украина Парламенті «Украина барлық адамзатты және жалпы еуропалық қауіпсіздіктің толыққанды халықаралық жүйесін құруды қолдайды және оған қатысуды ұлттық қауіпсіздігінің маңызды бөлігі деп санайды» деген мәлімдемені бекітті. Кравчук басшылығымен Украина НАТО-ның кеңею идеясын қолдады. Президент ретінде ол Одақтың кеңеюіне немесе Украинаның болашақта НАТО-ға мүше болу мүмкіндігіне ешқашан қарсы болған жоқ. Бұл Еуразиялық құрылымдармен, мысалы, Ташкент ТМД Ұжымдық қауіпсіздік шартымен әскери ынтымақтастыққа деген оның наразылығында көрінді, оның орнына еуропалық қауіпсіздік құрылымдарын ұнатты. Ол «Украинаның қауіпсіздігіне ең жақсы кепілдік – НАТО-ға мүшелік болар еді» деді. Ол 1994 жылы Украинаның НАТО-ға бірден мүше болуін қолдауын қайталады. Украина мен Ресей көптеген мәселелер бойынша дауласты, соның ішінде Кеңес Әскери-теңіз флотының Қара теңіз флотын қалай бөлу керек екені туралы. 1992 жылдың мамыр айында Ресейдің Жоғарғы Кеңесі 1954 жылы Украинаға Қырымды беруін заңсыз деп жариялады. Украина бұл шешімге қарсы шықты. Ресейдің Қара теңіз флотының Севастополь мен Қырымдағы болу мәселесі Кравчук қызметтен кеткеннен кейін үш жыл өткен 1997 жылға дейін 20 жылдық жалға алу шартымен шешілмеді. Кравчук басшылығымен Украина экономикасы құлдырады, совет кезеңіндегі өнеркәсіпті жекешелендірумен байланысты жемқорлық гүлденді. Украинаның экономикалық қиындықтары Кравчуктың саяси беделінің төмендеуіне әкелді, үкіметтік жанжалдарды тудырды. Саяси шиеленіс 1993 жылдың күзінде сол кездегі премьер-министр Леонид Кучманың отставкаға кетуіне әкелді. 1994 жылға қарай, Кравчук президенттік қызметінің үш жыл ішінде елдің ЖІӨ-сі 40 пайызға төмендеді.

He became a member of the Ukrainian Communist Party Bureau in 1989, and on 23 July 1990, became Chairman of the Supreme Soviet of the Ukrainian SSR, becoming the republic's nominal head of state. On 24 October 1990, the monopoly of the Communist Party of Ukraine on power was abolished, and thus, Kravchuk became not only the nominal, but also the actual head of the republic. After the 19–21 August 1991 Soviet coup attempt, Kravchuk, who did not support the attempt to remove Soviet Union leader Mikhail Gorbachev from power, resigned from the Communist Party. Participants in the Belovezha talks said Kravchuk rejected any efforts to keep the Soviet Union going with reforms. Following the Act of Declaration of Independence Kravchuk was vested with presidential powers, thus becoming both de facto and de jure head of state. Later that year, on 5 December 1991, voters formally elected him president in Ukraine's first presidential election. Just a few days before on 1 December, the voters voted overwhelmingly to secede from the Soviet Union—a move which Kravchuk now fully supported. This made Kravchuk the first head of state of independent Ukraine. On 6 May 1992, Kravchuk met President George H. W. Bush in the United States and signed an agreement for the full removal of all nuclear tactical weapons from Ukrainian territory by 1 July, and in return obtained a credit line of $110 million to buy U. S. commodities. It led to the signing of the Budapest Memorandum. The document was signed on 5 December 1994 at the summit of the Organization for Security and Cooperation in Europe in Budapest. In it, Ukraine, a nuclear power at that time, voluntarily gave up its nuclear weapons in exchange for security guarantees. Kravchuk refused to retain the common armed forces and currency inside the Commonwealth of Independent States. On 2 July 1993, the Ukrainian parliament approved the statement; 'Ukraine advocates the creation of an all embracing international system of universal and all European security and considers participation [therein] a basic component of its national security'. Ukraine under Kravchuk welcomed the idea of NATO enlargement. As president, he never opposed the expansion of the Alliance or the possibility of a future Ukrainian membership to NATO. This was reflected in his disdain for military cooperation with Eurasian structures, such as the Tashkent CIS Collective Security Treaty, in favour of European security structures. He said that "the best guarantee to Ukraine's security would be membership to NATO." He repeated his support for an immediate Ukrainian membership to NATO in 1994. Ukraine and Russia argued over many issues, including how the Soviet Navy's Black Sea Fleet should be divided. In May 1992, Russia's Supreme Soviet voted to declare the Soviet government's 1954 grant of Crimea to Ukraine an illegal act. Ukraine opposed this decision. The status of the Russian Black Sea Fleet's presence in Sevastopol and the Crimea was not resolved by a 20 year lease agreement until 1997, three years after Kravchuk left office. Under Kravchuk's leadership, Ukraine's economy slumped as corruption linked to privatization of Soviet era industry thrived. Ukraine's economic woes caused a decline in Kravchuk's political popularity, sparking governmental infighting. Political tension reached a point in the fall of 1993 that the then prime minister, Leonid Kuchma, resigned. By 1994, in less than three years of Kravchuk's presidency, the country's GDP had shrunk by 40 percent.

Төрайымнан кейінгі кезең

1994 жылы жеңілгеннен кейін көп ұзамай Кравчук Украинаның Социал-демократиялық партиясына (біріктірілген) (СДПУ(б)) қосылды. Ол 1994 жылдан 2006 жылғы украин парламент сайлауына дейін Жоғарғы Раданың депутаты болды. 2004 жылғы президент сайлауы кезінде Кравчук Виктор Януковичтің кандидатурасын белсенді түрде қолдады және сол даулы сайлаудан кейін оппозициямен келіссөздер жүргізген Януковичтің командасының мүшесі болды. 2004 жылдың қарашасында ол БАҚ-қа мәлімдегендей, туындаған дағдарыстың елдің ыдырауына себеп болып, Украинаның кейбір аймақтарының басқа елдерге қосылуын күшейтуінен қорқады. 2009 жылдың 25 қыркүйегінде Кравчук «Ден» газетімен сұхбатында СДПУ(б)-дан шығып, қайтадан партиясыз болғанын мәлімдеді. Ол мұны өзінің бұрынғы партиясы 2010 жылғы президент сайлауына қатысу үшін Сол және Орталық-сол күштер блогына қосылуға шешім қабылдағанымен түсіндірді. Ол партияның саяси кеңесі бұны жабық есіктердің артында, демократиялық емес тәртіппен шешкеніне наразылық білдірді. Ол оны «перспективасыз жасанды одақ» деп атады. Кравчук 2010 жылғы президент сайлау науқаны кезінде Юлия Тимошенконы қолдады. 2010 жылғы сайлау науқаны кезінде ол биліктегі президент Виктор Ющенконы «Януковичтің көмекшісіне айналды» деп айыптады. «Ол енді жарысқа қатысушы емес. Оның міндеті – Юлия Тимошенконы күнде жала жауып, оның [президенттік сайлауда] жеңіске жетуіне кедергі келтіру». Кравчук Януковичтен Тимошенкоға қолдауын ауыстыруының себебін Януковичтің Кравчук президент ретінде шешілуін қалаған мәселелерге – украин тіліне, мәдениетіне және Голодоморга – «артын бұрғанымен» түсіндірді. «Тек өлілер немесе ақымақтар ғана өз көзқарастарын өзгертпейді», - деді ол 2009 жылдың желтоқсанында, сондай-ақ 2010 жылғы сайлаудың екінші турында Януковичке дауыс беру Украинаға қарсы позицияны білдіретінін айтты. 2020 жылдың шілдесінде Кравчук Украинаны үшжақты контактілік топта (Донбастағы соғыстың дипломатиялық шешімін жеңілдету үшін құрылған) өкілдік етуге тағайындалды, Леонид Кучманың орнына келді. Ол Ресей Украинаға басып кіргенге дейін, 2022 жылдың ақпанына дейін бұл қызметте болды. Оның қайтысын Киевтегі аты-жөні жарияланбаған шенеуніктер, сондай-ақ Украина президенті Владимир Зеленскийдің кеңсе басшысы Андрей Ермак растады. Ол Беловеж келісімдеріне қол қойған Белоруссияның тағы бір өкілі Станислав Шушкевич Минскіде қайтыс болғаннан кейін бір аптадан кейін дүниеден өтті. 11 мамырда президент Зеленский оның есімін мәңгі есте қалдыру үшін Кравчук сыйлығын тағайындау туралы жарлық шығарды. Оның қоштасу рәсімі 17 мамырда Киевтегі Украина үйінде өтті. Оған президент Зеленский және бірінші ханым Олена Зеленская, сондай-ақ Украинаның үш бұрынғы президенті: Леонид Кучма, Виктор Ющенко және Петр Порошенко қатысты. Сонымен қатар, шақырылғандардың арасында оның әйелі Антонина, Киев қаласының мэрі Виталий Кличко, Қорғаныс министрі Алексей Резников және бұрынғы саясаткерлер Александр Кузьмук, Александр Мороз және Мустафа Джемилев болды. Ол Байқов зиратында жерленді.

Soon after his defeat in 1994, Kravchuk joined the Social Democratic Party of Ukraine (united) (SDPU(o)). He served as a member of the Verkhovna Rada from 1994 until the 2006 Ukrainian parliamentary election. During the 2004 presidential elections Kravchuk actively supported the candidacy of Viktor Yanukovych, and was a member of the Yanukovych team that negotiated with the opposition in the aftermath of that disputed election. In November 2004 he told the media that he was afraid that the resulting crisis would cause the disintegration of the country, intensifying movements for certain regions of Ukraine to join other countries. On 25 September 2009, Kravchuk declared during an interview with the newspaper Den that he left SDPU(o) and became unaffiliated again. He explained this based on the fact that his former party decided to join the Bloc of Left and Center left Forces to run for the 2010 presidential elections. He was indignant due to the fact that the political council of the party decided to accomplish that behind the closed doors in non democratic order. He called it [the] "block as the artificial union without any perspectives". Kravchuk endorsed Yulia Tymoshenko during the 2010 presidential elections campaign. During the 2010 election campaign, he accused incumbent president Viktor Yushchenko of having "turned into Yanukovych's aide. He has actually turned into an also ran. His task is to slander Yulia Tymoshenko every day and prevent her from winning [the presidential elections]". Kravchuk explained his shift in support from Yanukovych to Tymoshenko was caused because he felt Yanukovych "turned his back" on all the issues Kravchuk wanted him to address as president: the Ukrainian language, culture, and the Holodomor. "Only the dead or the stupid do not change their views", he stated in December 2009 when he also voiced the opinion that voting for Yanukovych in the second round of the 2010 elections would indicate an anti Ukrainian position. In July 2020, Kravchuk was chosen to represent Ukraine at the Trilateral Contact Group (formed to facilitate a diplomatic resolution to the war in Donbas), being appointed to replace Leonid Kuchma. He maintained this position until February 2022 when Russia invaded Ukraine. His death was also confirmed by unnamed officials in Kyiv, as well as Andriy Yermak, head of Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy's office. He died a week after Belarus's Stanislav Shushkevich, another signatory to the Belovezh Accords, died in Minsk. On 11 May, President Zelenskyy issued a decree establishing the Kravchuk Prize in his memory. His funeral ceremony took place on 17 May at the Ukrainian House in Kyiv, and was attended by President Zelenskyy and First Lady Olena Zelenska as well as three former presidents of Ukraine: Leonid Kuchma, Viktor Yushchenko, and Petro Poroshenko. In addition, guests included his wife Antonina, Mayor Vitali Klitschko of Kyiv, Defence Minister Oleksii Reznikov, and former politicians Oleksandr Kuzmuk, Oleksandr Moroz, and Mustafa Dzhemilev. He was buried at Baikove Cemetery.

Жеке өмір

Кравчук 1957 жылы Мишура Антонина Михайловнаға үйленді. Ол күйеуімен бірге ресми шараларға көбінесе қатыспады.