Кіріспе
Саентологтар қабылдаған идеялар мен тәжірибелер жиынтығы, идеялар мен тәжірибелер жиынтығы. Дианетика – 1950 жылы ғылыми фантастика жазушысы Л. Рон Хаббардтың адам санасы туралы ойлап тапқан идеялар мен тәжірибелер жиынтығы. Дианетика бастапқыда психологиялық емдеу түрі ретінде ұсынылған, бірақ психологиялық және медициналық қауымдар оны псевдоғылым деп мойындамады. Дианетика Саентологияның алға басушысы болды және кейіннен оның құрамына енді.
the set of ideas and practices
Dianetics is a set of ideas and practices invented in 1950 by science fiction writer L. Ron Hubbard regarding the human mind. Dianetics was originally conceived as a form of psychological treatment, but was rejected by the psychological and medical establishments as pseudoscientific. Dianetics was the precursor to Scientology and has since been incorporated into it.
Негізгі идея
Дианетика сөзі грек тілінен алынған, «диа» сөзі «арқылы» және «ноус» сөзі «ақыл» деген мағынаны білдіреді. Дианетика теориясы адам ақылын екі бөлікке бөледі: саналы «талдаушы ақыл» және санастың астындағы «реактивті ақыл». Дианетика техникасының мақсаты, «аудит» деп аталатын, реактивті ақылдың мазмұнын жою – адамға постгипноздық ұсыныстар сияқты әсер ететін, ауыртпалы және құрылымды бұзатын эмоциялардың сақтаушысы. Аудитте адамға өткендегі ауыртпалы оқиғаларды анықтауға және олармен айналысуға көмектесетін сұрақтар қойылады. Дианетика теориясы «өмір сүрудің негізгі қағидасы – тірі қалу» және адамның негізгі мінезі – адал, зиялы және жақсы деп тұжырымдайды. Жақсылыққа және тірі қалуға ұмтылыс аберрациялар (ұтымды ойлаудан ауытқулар) арқылы бұрмаланып, шектеледі. Хаббард Дианетиканың интеллектіні арттыратынын, қажетсіз эмоцияларды жоятынын және психосоматикалық деп санайтын көптеген ауруларды жеңілдететінін мәлімдеді. Дианетикамен емделетін жағдайларға артрит, аллергия, астма, кейбір жүрек-қан тамырларының аурулары, көз аурулары, ойран, мигрень және жыныстық бұрмаулар кіреді.
Тарих
Хаббардтың айтуынша, 1938 жылы тіс операциясы кезінде оған ес-түссіздендіру шарасы қолданылғанда, ол өлімге жақын тәжірибе басынан өткізді, бұл оны «Эскалибур» қолжазбасын жазуға шабыттандырды. Бұл еңбек ешқашан жарияланбағанымен, кейін Дианетиканың негізі болары күтілді. Дианетика туралы алғашқы жарияланым – «Дианетика: ғылымның эволюциясы» («Dianetics: The Evolution of a Science») – Хаббардтың «Astounding Science Fiction» журналында жарияланған мақаласы (жариялану күні 1950 жылдың мамыр айы). Одан кейін 1950 жылдың 9 мамырында «Дианетика: психикалық денсаулықтың қазіргі заманғы ғылымы» (DMSMH) кітабы жарық көрді. Осы еңбектерінде Хаббард барлық психологиялық ауыртпалықтың, демек психикалық және физикалық денсаулық проблемаларының себебі «энграмма» деп аталатын есте сақтау түрі екенін мәлімдеді. Хаббардтың сөзіне қарағанда, адамдар «аудитормен» әңгімелесу арқылы барлық энграммаларынан арылғанда «Таза» деп аталатын жағдайға жете алады. Бұл әдіс медициналық және ғылыми қауымдастықтар тарапынан қабылданбаса да, DMSMH жарияланған алғашқы екі жылда 100 000-нан астам данасы сатылды. DMSMH жариялануы көп кіріс әкелді, Хаббард оны Американың алты ірі қаласында Дианетика қорына негіз салуға жұмсады. 1950 жылдары Дианетиканы бастапқыда қолдаған екі адам – Джон В. Кэмпбелл, «Astounding Science Fiction» журналының редакторы, және жазушы және дәрігер Джозеф Август Винтер болды. Кэмпбелл Хаббардтың бірнеше әңгімелерін жариялады, ал Винтер оның әріптестері де Хаббардтың Дианетика жүйесіне қызығушылық танытады деп үміттенді. Оқырмандар Дианетика техникасын зерттеу және тәжірибеге енгізу үшін топтар құрды. Әлеуметтанушы Рой Уоллистің айтуынша, бұл кезең «көтеріңкі тәжірибелермен» толы болды, ал Хаббардтың жұмысы «басқалар одан әрі дамытуға тиіс алғашқы зерттеу» ретінде қарастырылды. Уоллис пікірінше, Дианетиканың психотерапия ретінде танылуы Дианетика қорының құлдырауына себеп болды. Көптеген адамдар кітапты оқып, сынап көріп, содан кейін оны жинап қойды. Қалған тәлімгерлер Қормен байланыссыз болды. Хаббардтың қозғалысына және оның билігіне қарсы фракциялар құрылды. 1950-51 жылдардағы қызулық 1952 жылға қарай басылды. 1951 жылы қарыздар жиналып, банкротқа ұшырау қаупі туғанда, Уичита қаласынан келген бай Дианетика шәкірті Дон Перселл қорына көмек қолын созды. Алайда бұл көмек ұзаққа созылмады, ал 1952 жылы қор банкротқа ұшырады. Хаббард Аризона штатының Финикс қаласына қашып кетті, ол Перселлге Дианетика қорының, оның авторлық құқықтарының және DMSMH авторлық құқықтарының иелігінен айырылды. Хаббард сотқа жүгінді, ал 1954 жылы Перселл авторлық құқықтарды Хаббардқа қайтарды. Финиксте Хаббард «Сайентологияны» құрды; оның әдістері адамды рухани тұлға ретінде толыққанды дамуына жету үшін жаңартуға бағытталған. Дианетика Сайентологияға енгізілді. 1978 жылы Хаббард «Жаңа дәуір Дианетикасы» (NED) және ОТ үшін Жаңа дәуір Дианетикасын таныстырды және оларды «Толық бостандыққа жол» жүйесіне қосты.
Тұжырымдамалар
Дианетика: Психикалық денсаулықтың заманауи ғылымы кітабында Хаббард адамдардың қорқыныштары мен психосоматикалық ауруларынан құтылуға көмектесетін әдістерді сипаттайды. Дианетиканың негізгі идеясы – сананың екі бөліктен тұратыны: «талдаушы сана» және «реактивті сана». «Реактивті сана», адам физикалық ессіздікке түскен кезде жұмыс істейтін сана, шок, жарақат, ауырсыну және басқа да зиянды естеліктерді тіркеп алады. Осындай тәжірибелер «реактивті санада» сақталады, оларды «энграммалар» деп атайды. Дианетика – реактивті санадағы осы энграммаларды жою арқылы «таза» күйге жету әдісі ретінде ұсынылады. Дианетикада санасыз немесе реактивті сана «ой-суреттер» жинағы ретінде сипатталады, онда санасыздық күйінде өткен сәттердің барлық сезімдік қабылдаулары мен сезімдері, соның ішінде туа біткенге дейінгі тәжірибелерден, нәрестелік пен балалық шақтан бастап, тіпті өткен өмірлер мен басқа планета мәдениеттеріне байланысты ауыр сезімдерге дейін сақталады. Санасыздық кезінде қалыптасқан ой-суреттер ауырсынуды нақты тіркеуді қамтиды. Хаббард осы құбылысты энграмма деп атады және оны «денедегі ауырсыну немесе жағымсыз эмоциялар мен барлық қабылдауларды қамтитын санасыздық сәтінің толық жазбасы» деп анықтады. Хаббард бұл энграммалар санада «бұрмалаулар» (рационалды ойлаудан ауытқулар) тудырады, олар ұзаққа созылатын физикалық және эмоционалдық салдарларға әкеледі деп ұсынды. Талдаушы (саналы) сана осы сәттерде өшірілген кезде, осы кезеңдегі оқиғалар мен қабылдаулар санасыз немесе реактивті санада энграммалар түрінде сақталады. Хаббардтың осы тақырыптағы алғашқы жарияланымдарында, Джозеф Август Винтердің ұсынысы бойынша «энграмма» термині қолданылғанға дейін, энграммалар әртүрлі атаулармен – норн, кедергі, команом деп аталатын. Кейбір сарапшылар сол кезде Дианетиканың ғылыми фантастика мен эзотерикалық бағыттардың қосындысы екенін атап өтті. Бент Коридонның сөзіне қарағанда, Хаббард Дианетика травматикалық тәжірибелерді шешуге арналған алғашқы психотерапия екенін көрсетуге тырысқан, бірақ басқалар бұрыннан-ақ осыны стандартты тәжірибе ретінде қолданған. Хью Урбан Хаббардтың еңбегіне Карл Юнг, Зигмунд Фрейд және Отто Ранк әсер еткенін, ал Хаббардтың өзі Дианетика мен Фрейдтің ұқсастықтарын атап өткенін жазды. Хаббард Дианетика техникасын қолдану арқылы реактивті сананы барлық энграммалардан босатуға болады, оның мазмұны «тазаланады» деп мәлімдеді. Осы процесті аяқтаған адам «Таза» (Clear) болады. Clear күйінің артықшылықтарына жоғарырақ IQ, жақсы қарым-қатынастар немесе мансаптық жетістіктер жатуы мүмкін.
Процедура
Дианетика терапиясының процедурасы (аудит деп аталады) екі адаммен жүзеге асырылады. Бір адам, "аудитор", екінші адамға, преклирге, процедуралар бойынша көмектеседі. Преклирдің міндеті – өз санасына үңіліп, аудитормен әңгімелесу. Аудитор преклирдің айтқандарын растайды және процесті басқарады. Аудитор мен преклир бір-біріне қарама-қарсы отырады. Жағдайға келгеннен кейін, аудитор преклирге көздерін жұмып, өмірінде болған бір оқиғаны еске түсіруді сұрайды. Преклир аудиторға сол оқиғаны қайта басынан өткізіп тұрғандай етіп айтады. Аудитор преклирді мүмкіндігінше толығырақ еске түсіруге жетеледі және преклир оқиғаға қанағаттанғанша бірнеше рет қайта қарастырады, содан кейін аудитор сеансты аяқтауға немесе тағы бір оқиғаны тауып, процесті қайталауға мүмкіндік алады.
Терапевтік талаптары
1950 жылдың тамызында «Дианетика» кітабының сәттілігі кезінде Хаббард Лос-Анджелестегі «Схрейн» аудиториясында демонстрация өткізді, онда ол көптеген журналистер мен фотографтардың алдында Соня Бьянка (псевдоним) атты жас әйелді «әлемдегі алғашқы Клир» ретінде таныстырды. Хаббардтың «өмірінің әрбір сәтін толық және кемелді есте сақтайды» деген мәлімдемесіне қарамастан, Бьянка есте сақтау және талдау қабілеттерін тексеру үшін аудитория қойған сұрақтарға, соның ішінде Хаббардтың галстугінің түсіне қатысты сұраққа жауап бере алмады. Хаббард Бьянканың уәде етілген есте сақтау қабілетін көрсетпеуін, оны сахнаға шақырғанда «қазір» деген сөзді қолданғанымен түсіндірді, бұл оны «қазіргі уақытта» тоқтата тұрды және оның қабілеттерін шектеді. Кейін, 1950 жылдардың соңында Хаббард, Біанканы әлемдегі алғашқы Клир ретінде таныстырған кезде, бірнеше адам Клир күйіне жеткенін мәлімдеді; Хаббард 1940 жылдардың соңында Голливудта суфи болып жұмыс істеген кезде оларды сәтті «тазартқан» деді. 1966 жылы Хаббард Оңтүстік Африкалық сайентолог Джон Макмастерді нағыз алғашқы Клир деп жариялады. 1950 жылдың қараша айында «The New York Times» газетіне берген сұхбатында Хаббард «кітапта айтылған талаптардың дәлелдерін бірнеше ғалымдар мен ұйымдарға ұсынғанын» мәлімдеді. Ол халықтың да, тиісті ұйымдардың да осындай дәлелдерге құқығы бар екенін және ол оларды егжей-тегжейлі ұсынуға дайын екенін қосты. 1951 жылдың қаңтарында Нью-Джерси штатының Элизабет қаласындағы Хаббард Дианетика зерттеу қоры «Дианетикалық өңдеу: зерттеу жобаларына шолу және алдын ала нәтижелер» атты кітапша жариялады. Кітапшада Дианетика терапиясынан өтуші 88 адамға жасалған психометриялық тесттердің нәтижелері келтірілген. Онда маниакальды депрессия, астма, артрит, колит және «ашық гомосексуализм» сияқты «бұрмалауларды» емдегені туралы деректер, сондай-ақ Дианетикалық өңдеуден кейін тестке қатысушылардың стандартталған IQ тестілерінде айтарлықтай жоғары нәтижелер көрсеткені туралы жағдайлар мен бірқатар рентген суреттері ұсынылған. Есептегі субъектілердің есімдері көрсетілмеген, бірақ олардың бірі Хаббардтың өзі («Case 1080A, R. L.») екені анық көрінеді. Авторлар ешқандай біліктіліктерін көрсетпейді, бірақ олар Хаббардтың «Тіршілік ғылымы» кітабында (осы зерттеудің кейбір нәтижелері қайта басылған) психотерапевтер ретінде сипатталған. Дианетиканы сынға тартқандар бұл зерттеуге күмәнмен қарайды, себебі дереккөздің субъективтілігі және зерттеушілердің барлық физикалық жақсартуларды Дианетикаға байланыстыруы, басқа факторларды ескермеуі; яғни, есепте ғылыми бақылау жоқ. Винтер бастапқыда Хаббардтың серіктесі және Дианетиканы ерте қабылдаған адам болған, бірақ 1950 жылдың соңында Хаббардпен байланысын үзіп, Дианетикамен жеке тәжірибесі туралы жазды. Ол Хаббардты «абсолютисттік және авторитарлық» деп сипаттады, ал Хаббард былай деп жазады: «Дианетиканы кез келген мамандық қамти алмайтындықтан, оны кәсіби мамандыққа беру мүмкін емес».
Ғылыми түрде қабылдамау
Хаббардтың Дианетика туралы алғашқы кітабы ғылым және медицина жазушылары мен ұйымдарынан күрт сын пікірлер алды. 1950 жылы Америка Психологиялық қауымдастығы «бұл талаптар ғылыми жалпыламалардың орнатылуы үшін қажетті эмпирикалық дәлелдермен қолдау таппайтынын» атап көрсетуге шақыратын қаулы қабылдады. Кейіннен Дианетика ғылыми теория ретінде қабылданбады, ал ғалымдар Дианетиканы жалған ғылымның мысалы ретінде келтіреді. Дианетиканың тиімділігін зерттеуге арналған ғылыми зерттеулердің саны аз. Профессор Джон А. Ли 1970 жылы жасаған бағалауында былай деді: Хаббардтың физиологиялық және психологиялық ілімдерін объективті эксперименттік жолмен тексеру мүмкін емес. Бүгінгі күнге дейін ешбір ғылыми мекеме оның туылмастан бұрынғы сезімдер, инграммалар, жасушалық жад, дианетикалық арман немесе Саентология аудитінің әсері туралы теорияларының дұрыстығын растаған жоқ. Қазіргі білім Хаббардтың санасыздық кезеңіндегі қабылдаулардың жазылуы туралы теориясына қайшы келеді. Автор: Джон А. Ли, «Ли есебі» (1970).
Objective experimental verification of Hubbard's physiological and psychological doctrines is lacking. To date, no regular scientific agency has established the validity of his theories of prenatal perception and engrams, or cellular memory, or Dianetic reverie, or the effects of Scientology auditing routines. Existing knowledge contradicts Hubbard's theory of recording of perceptions during periods of unconsciousness. |author=John A. Lee in The Lee Report (1970)
The MEDLINE database records two independent scientific studies on Dianetics, both conducted in the 1950s under the auspices of New York University. Harvey Jay Fischer tested Dianetic therapy against three claims made by proponents and found it does not effect any significant changes in intellectual functioning, mathematical ability, or the degree of personality conflicts; Jack Fox tested Hubbard's thesis regarding recall of engrams, with the assistance of the Dianetic Research Foundation, and could not substantiate it. Commentators from a variety of backgrounds have described Dianetics as an example of pseudoscience. For example, philosophy professor Robert Carroll points to Dianetics' lack of empirical evidence:
The validity and practice of auditing have been questioned by a variety of non Scientologist commentators. Commenting on the example cited by Winter, the science writer Martin Gardner asserts that "nothing could be clearer from the above dialogue than the fact that the dianetic explanation for the headache existed only in the mind of the therapist, and that it was with considerable difficulty that the patient was maneuvered into accepting it." Other critics and medical experts have suggested that Dianetic auditing is a form of hypnosis. Hubbard, who had previously used hypnosis for entertainment purposes, strongly denied this connection and cautioned against hypnosis in Dianetics auditing. Professor Richard J. Ofshe, a leading expert on false memories, suggests that the feeling of well being reported by preclear at the end of an auditing session may be induced by post hypnotic suggestion. Other researchers have identified quotations in Hubbard's work suggesting evidence that false memories were created in Dianetics, specifically in the form of birth and pre birth memories. According to an article by physician Martin Gumpert, "Hubbard's concept of psychosomatic disease is definitely wrong. Psychosomatic ailments are not simply caused by emotional disturbances: they are diseases in which the emotional and the organic factor are closely involved and interdependent."
MEDLINE деректер базасында 1950 жылдары Нью-Йорк университетінің қолдауымен жүргізілген Дианетикаға қатысты екі тәуелсіз ғылыми зерттеу тіркелген. Харви Джей Фишер дианетикалық терапияны жақтаушылардың үш талабына қарсы сынап, оның интеллектуалдық қабілеттерге, математикалық дағдыларға немесе жеке тұлғалық қайшылықтар деңгейіне ешқандай маңызды өзгеріс енгізбейтінін анықтады. Джек Фокс, Дианетикалық зерттеулер қорының көмегімен, Хаббардтың инграммаларды еске түсіру туралы тезисін сынады, бірақ оны растай алмады. Әртүрлі сала өкілдері Дианетиканы жалған ғылымның мысалы ретінде сипаттады. Мысалы, философия профессоры Роберт Кэрролл Дианетиканың эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар салды: Аудиттеудің дұрыстығы мен практикасы Саентолог емес көптеген сарапшылар тарапынан күмәндануға түрткі болды. Зима келтірген мысалға сілтеме жасап, ғылым жазушысы Мартин Гарднер «жоғарыдағы диалогтан дианетикалық бас ауруының түсіндірмесі терапевттің санасында ғана болғаны және науқасты оны қабылдауға көндірудің қиын болғаны анық көрінеді» деді. Басқа сыншылар мен медициналық сарапшылар Дианетика аудитін гипноздың бір түрі деп санайды. Бұрын гипнозды ойын-сауық мақсатында қолданған Хаббард бұл байланысты қатаң түрде жоққа шығарды және Дианетика аудитінде гипнозға қарсы ескертті. Жалған естеліктер саласындағы жетекші сарапшы профессор Ричард Дж. Офше, аудит сеансының соңында преклирдің жақсы сезінуіндегі сезім гипноздан кейінгі ұсыныстардың нәтижесі болуы мүмкін деп болжайды. Басқа зерттеушілер Хаббардтың еңбектерінде Дианетикада, әсіресе туылғанға дейінгі және туылмаған естеліктер түрінде жалған естеліктер жасалғанын көрсететін цитаталарды анықтады. Дәрігер Мартин Гамперттің мақаласында былай делінген: «Хаббардтың психосоматикалық ауру туралы түсінігі мүлдем дұрыс емес. Психосоматикалық аурулар тек эмоциялық бұзылулардан туындамайды: олар эмоциялық және органикалық факторлардың тығыз байланысты және өзара тәуелді болатын аурулары».
Objective experimental verification of Hubbard's physiological and psychological doctrines is lacking. To date, no regular scientific agency has established the validity of his theories of prenatal perception and engrams, or cellular memory, or Dianetic reverie, or the effects of Scientology auditing routines. Existing knowledge contradicts Hubbard's theory of recording of perceptions during periods of unconsciousness. |author=John A. Lee in The Lee Report (1970)
The MEDLINE database records two independent scientific studies on Dianetics, both conducted in the 1950s under the auspices of New York University. Harvey Jay Fischer tested Dianetic therapy against three claims made by proponents and found it does not effect any significant changes in intellectual functioning, mathematical ability, or the degree of personality conflicts; Jack Fox tested Hubbard's thesis regarding recall of engrams, with the assistance of the Dianetic Research Foundation, and could not substantiate it. Commentators from a variety of backgrounds have described Dianetics as an example of pseudoscience. For example, philosophy professor Robert Carroll points to Dianetics' lack of empirical evidence:
The validity and practice of auditing have been questioned by a variety of non Scientologist commentators. Commenting on the example cited by Winter, the science writer Martin Gardner asserts that "nothing could be clearer from the above dialogue than the fact that the dianetic explanation for the headache existed only in the mind of the therapist, and that it was with considerable difficulty that the patient was maneuvered into accepting it." Other critics and medical experts have suggested that Dianetic auditing is a form of hypnosis. Hubbard, who had previously used hypnosis for entertainment purposes, strongly denied this connection and cautioned against hypnosis in Dianetics auditing. Professor Richard J. Ofshe, a leading expert on false memories, suggests that the feeling of well being reported by preclear at the end of an auditing session may be induced by post hypnotic suggestion. Other researchers have identified quotations in Hubbard's work suggesting evidence that false memories were created in Dianetics, specifically in the form of birth and pre birth memories. According to an article by physician Martin Gumpert, "Hubbard's concept of psychosomatic disease is definitely wrong. Psychosomatic ailments are not simply caused by emotional disturbances: they are diseases in which the emotional and the organic factor are closely involved and interdependent."