Кіріспе

Дәрілік заттардың әсері немесе жанама әсерлерінің өзгеруі, фармацевтикалық ғылымдарда, дәрілік заттың әсер ету механизмі тамақ, сусындар немесе басқа дәрілік заттар сияқты бірге қолданылатын заттардың әсерінен өзгерген кезде пайда болады. Дәрілік заттар мен тамақтың өзара әсерлесуінің кең таралған мысалы – грейпфруттің дәрілік заттардың метаболизміне тигізетін әсері. Өзара әсерлесулер рецепторларды бірдей нысанаға алу арқылы тікелей немесе жанама түрде жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, золпидем мен алкоголь екеуі де ГАБАА рецепторларына әсер етеді, оларды бірге қабылдау рецептордың шамадан тыс стимуляциясына алып келеді, бұл естен тануға себеп болуы мүмкін. Егер екі дәрі бір-біріне әсер етсе, бұл дәрілік заттардың өзара әсерлесуі деп аталады. Дәрілік заттардың өзара әсерлесуі (ДӨӘ) қаупі қолданылатын дәрілік заттардың саны артуымен бірге өседі. Көптеген қарт адамдар тұрақты түрде бес немесе одан көп дәрілік заттарды немесе қосымшаларды қолданады, бұл дәрілік заттардың өзара әсерлесуінен туындайтын жанама әсерлердің жоғары тәуекеліне әкеледі. Дәрілік заттардың өзара әсерлесуі үш түрлі болуы мүмкін:

қосымша (әрбір дәрінің жеке әсерін қосып есептегенде күтілетін нәтиже),
синергиялық (дәрілік заттарды біріктіру күткеннен артық әсерге алып келеді) немесе
антагонистік (дәрілік заттарды біріктіру күткеннен аз әсерге алып келеді). Дәрілік заттардың жеке әсерлері әртүрлі болуы мүмкін болғандықтан, синергиялық немесе қосымша өзара әсерлесулерді ажырату қиын болуы мүмкін. Дәрілік заттардың тікелей өзара әсерлесуі де мүмкін, және екі дәріні тамырға салу алдында араластырғанда орын алуы мүмкін. Мысалы, тиопентон мен суксаметонийді араластыру тиопентонның шөгінді түзілуіне әкелуі мүмкін.

Фармакодинамикалық әсерлер

Фармакодинамикалық өзара әрекеттесулер – биохимиялық деңгейде болатын және негізінен организмдердің биологиялық процестеріне байланысты дәрілік заттардың өзара әрекеттесуі. Бұл өзара әсерлесулер бірдей нысандарға, мысалы, бірдей рецепторға немесе сигналдық жолға әсер ету арқылы пайда болады. Фармакодинамикалық өзара әрекеттесулер ақуыз рецепторларында жүзеге асуы мүмкін. Егер екі препарат бірдей рецепторға әсер етсе, олар гомодинамикалық деп есептеледі. Гомодинамикалық әсерлерге (1) таза агонистер – егер олар рецептордың негізгі орнына байланып, бас препаратқа ұқсас әсер тудырса, (2) жартылай агонистер – егер олар екінші орынға байланып, бас препаратпен бірдей әсер ететін болса, бірақ одан төмен қарқынмен, және (3) антагонистер – егер олар рецептордың негізгі орнына тікелей байланып, бас препаратқа қарсы әсер көрсетсе жатады. Егер олар рецептормен байланысу үшін бас препаратпен бәсекелессе, олар бәсекелестік антагонистер болып табылады, ал антагонист рецептормен өзгермейтін байланыс жасағанда – бәсекелестік емес антагонистер болады. Препараттар ұқсас төменгі жолдары бар ерекше рецепторларға әсер етсе, гетеродинамикалық бәсекелестер деп қарастырылуы мүмкін. Өзара әрекеттесу сигналды трансляциялау механизмдері арқылы да жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуі катехоламиндердің бөлінуіне алып келеді, бұл организмді, соның ішінде қант жеуге шақыратын белгілерді тудырады. Егер пациент қандағы қантты төмендететін инсулин және бета-блокаторларды бірге қабылдаса, организм инсулиннің артық дозасын жеңе алмайды.

Фармакокинетикалық әсерлер

Фармакокинетика – организмдегі дәрілік заттардың дозасына және жартылай ыдырау кезеңіне тікелей әсер ететін химиялық және биохимиялық факторларды зерттейтін ғылым саласы. Оған сіңіру, тасымалдау, таралу, метаболизм және шығарылу процестері кіреді. Заттар осы процестердің кез келгеніне әсер етіп, адам организміндегі дәрілік заттардың ағынына бөгет қойып, дәрілік заттардың тиімділігін арттыруы немесе азайтуы мүмкін.

Абсорбцияға негізделген

Ішек қозғалысын өзгертетін дәрілер қабылданатын басқа дәрілердің деңгейіне әсер етуі мүмкін. Мысалы, прокинетикалық заттар ішек қозғалысын күшейтеді, бұл дәрілердің ас қорыту жүйесінен тым жылдам өтуіне, сіңуді азайтуға әкелуі мүмкін. pH-тың фармакологиялық түрлендірілуі де басқа заттарға әсер ете алады. Дәрілер pKa-ға байланысты иондалған немесе иондалмаған күйде болуы мүмкін, ал бейтарап заттар әдетте мембраналар арқылы жақсы сіңіріледі. Антацидтер сияқты препараттар pH-ты жоғарылатады және зальцитабин, типранавир және ампренавир сияқты басқа дәрілердің сіңуін тежеуі мүмкін. Керісінше, мысалы, циметидин антиациді диданозиннің сіңуін күшейтеді. Кейбір дереккөздер екі препаратты қабылдау арасында екі-төрт сағаттық үзіліс жасау қажеттігін, өзара әрекеттесуді болдырмау үшін айтады. Жоғары майлы тағамдар сияқты факторлар дәрілердің ерігіштігін өзгертіп, сіңуіне әсер етуі мүмкін. Бұл ауызға қабылданатын антикоагулянттар мен авокадоға қатысты жағдай. Хелаттану арқылы сіңірілмейтін кешендер де пайда болуы мүмкін, онда катиондар кейбір дәрілердің сіңуін қиындатады, мысалы, тетрациклин немесе фторхинолондар мен сүт өнімдері арасында кальций иондарының болуынан. Басқа дәрілер ақуыздармен байланысады. Сукральфат сияқты кейбір дәрілер, әсіресе жоғары биологиялық қолжетімділігі бар болса, ақуыздарға байланысады. Осы себепті оны энтеральды тамақтандыру кезінде қолдануға болмайды. Кейбір дәрілер энтероциттердің P-гликопротеиніне әсер ету арқылы сіңуді өзгертеді. Бұл грейпфрут шырынының әртүрлі дәрілердің биологиялық қолжетімділігін бірінші өту метаболизміндегі тежеуші әрекетінен бөлек арттыратын механизмдердің бірі болып көрінеді.

Көлік пен тарату бойынша

Дәрі-дәрмектер плазмадағы альбумин сияқты тасымалдау ақуыздары үшін бәсекелесіп, бір-біріне әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, бірінші жеткен дәрі плазма ақуызымен байланысып, екінші дәріні плазмада ерітіп, оның күтілетін концентрациясын өзгертеді. Ағзада осы жағдайларға қарсы әрекет етуге арналған механизмдер бар (мысалы, плазмалық клиренстің жоғарылауы арқылы), сондықтан олар көбінесе клиникалық маңызға ие емес. Егер дәрілік заттардың шығарылуы сияқты басқа да мәселелер туындаса, олар маңызды бола алады.

Метаболизмге негізделген

Көптеген дәрілік өзара әрекеттесулер дәрілік заттар метаболизмінің өзгеруіне байланысты туындайды. Бұдан әрі, адам организміндегі дәрі-дәрмектерді метаболиздейтін ферменттер ядролық рецепторлардың белсенділігі арқылы қосылады. Адамдарда кездесетін әртүрлі ферменттік отбасылардың ішінде 1, 2 және 3 отбасылары ең маңыздысы болып табылады, ал CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1 және CYP3A4 ең іріктелген ферменттер болып есептеледі. Ферменттердің көп бөлігі стероидтар немесе жыныс гормондары сияқты организмнің ішкі заттарының метаболизміне де қатысады, бұл осы заттарға кедергі келтірілген жағдайда маңызды рөл атқарады. Ферменттердің функциясын күшейтуге (фермент индукциясы) немесе басуға (фермент тежеуі) болады.

Ферменттерді ингибициялау және индукциялау арқылы

Егер препарат CYP450 ферментімен метаболизделсе және препарат B осы ферменттердің қызметін тежесе, бұл фармакокинетикалық өзгерістерге алып келуі мүмкін. А. Бұл өзгеріс препарат А-ның қан ағынында ұзаққа созылуына және концентрациясының артуына себеп болады. Кейбір жағдайларда, егер препараттың метаболиттері оның әсері үшін жауапты болса, тежелу терапиялық эффектіні азайтуы мүмкін. Ал ферменттердің тиімділігін арттыратын заттар, керісінше, метаболизм жылдамдығын арттыруы мүмкін.

Бүйрек және өт арқылы шығарылады

Протеинге берік байланысқан (яғни, еркін фракцияда емес) дәрілер бүйрек арқылы шығарылуға қолжетімді емес. Сүзгіленуіне бірнеше фактор, оның ішінде зәрдің pH деңгейі әсер етеді. Дәрілік препараттардың өзара әрекеттесуі осы мәселелерге әсер етуі мүмкін.

Өсімдіктермен бірге

Өсімдіктер мен дәрілік препараттардың өзара әрекеттесуі – бұл дәрілік өсімдіктер мен дәстүрлі дәрілік препараттар арасында болатын өзара әсерлер. Мұндай өзара әсерлер дәрілік препараттардың өзара әрекеттесуінен жиірек кездесуі мүмкін, себебі дәрілік өсімдіктер көбінесе бірнеше фармакологиялық белсенді компоненттерді қамтиды, ал дәстүрлі дәрілік препараттарда әдетте тек біреуі ғана болады. Дегенмен, көптеген дәрілік өсімдіктер қауырсынып, ауыр салдарға әкелетін дәрілік препараттармен өзара әрекеттеспейді. Тіркелген өсімдік-дәрілік өзара әрекеттесулердің көпшілігі орташа деңгейдегі ауырлыққа ие. Варфарин, инсулин, аспирин, дигоксин және тиклопидин дәрілік препараттары дәрілік өсімдіктермен өзара әрекеттесуде жиі кездеседі, себебі олардың терапиялық индексі тар. Мұндай өзара әрекеттесулерге ең көп қатысатын өсімдіктер – Сент-Джонс Ворт, магний, кальций, темір немесе гинкго құрамындағы өсімдіктер. Сальвия милтиорриза варфарин қабылдап жүрген адамдарда қан тоқтату қабілетін төмендетуі және қан кетуді күшейтуі мүмкін.

Механизмдер

Дәрілік заттардың өзара әрекеттесуінің негізгі механизмдері толыққанды түсініксіз. Шөптік дәрілер мен қатерлі ісікке қарсы дәрілер арасындағы өзара әрекеттесулер көбінесе цитохром P450 ферменттерінің метаболизміне қатысты болады. Қартайған жастағы факторлар: адам физиологиясының жасқа байланысты өзгеруіне байланысты факторлар дәрілік заттардың өзара әрекеттесуіне әсер етуі мүмкін. Мысалы, бауыр метаболизмі, бүйрек функциясы, нервтік жүйе арқылы сигнал беру немесе сүйек кемігінің жұмысы жас ұлғайған сайын төмендейді. Сонымен қатар, қартайған жаста сезімталдық төмендеуі дәрілерді қолдану кезінде қателіктер жасау ықтималдығын арттырады. Егде саяқты адамдар полифармацияға бейім, және пациент қабылдайтын дәрілердің саны неғұрлым көп болса, өзара әрекеттесу мүмкіндігі де соғұрлым жоғары болады. Генетикалық факторлар ферменттер мен рецепторларға әсер етіп, өзара әрекеттесу мүмкіндіктерін өзгерте алады. Бауыр немесе бүйрек аурулары бар пациенттер дәрілерді метаболизмдеу және шығаруда қиындықтарға тап болуы мүмкін, бұл өзара әрекеттесудің әсерін күшейтуі мүмкін. Дигоксин дәрісі – осыған ұқсас препараттың мысалы. Дәрінің доза-жауап қисығы тік болғанда тәуекел де артады, дозаның шағын өзгеруі препараттың қан плазмасындағы концентрациясында елеулі өзгерістерге алып келуі мүмкін. Дәрілік препараттардың өзара әрекеттесу ықтималдығы уақыт өте келе артты және жасы, жынысы, тұрғылықты жері және басқа да аурулары ескерілгеннен кейін де, білімі төмен егде саяқты адамдарда жиі кездеседі.