Кіріспе

Психология саласы

Өлімге жақын зерттеулер – психология және психиатрия саласы, ол өлімге жақын тәжірибе (ӨЖТ) физиологиясын, феноменологиясын және оның салдарынан туындайтын әсерлерді зерттейді. Бұл сала бастапқыда Реймонд Мудидің алғашқы еңбектерін жалғастырған Солтүстік Америкалық зерттеушілер тобымен байланысты болды, олар кейіннен Халықаралық Өлімге жақын зерттеулер қауымдастығын (IANDS) және Өлімге жақын зерттеулер журналын құрды. Содан бері бұл сала кеңейіп, бүкіл әлемнен келген көптеген зерттеушілер мен сарапшылардың еңбектерін қамтиды. Өлімге жақын тәжірибелерді зерттеу көбінесе медицина, психология және психиатрия ғылымдарымен шектеледі.

Өлімге жақын тәжірибе

Өлімге жақын тәжірибе – медициналық немесе медициналық емес жағдайда өлімге жақын болған адамдар баяндайтын тәжірибе. Травма мен физикалық дағдарыстың әсері де осы құбылыстың белгісі ретінде танылған. Линда Гриффит пен Брюс Грейсонның мәлімдемесіне сәйкес, американдық ересектердің 5 пайызы өлімге жақын тәжірибеден өткен. IANDS мәліметтері бойынша, АҚШ, Австралия және Германияда жүргізілген сараптамалар халықтың 4-15 пайызының өлімге жақын тәжірибеге тап болғанын көрсетеді. Зерттеушілер өлімге жақын тәжірибемен байланысты физиологиялық, психологиялық және трансценденттік факторлардың рөлін зерттейді. Осы өлшемдер үш негізгі түсіндіру моделінің негізін құрайды. Өлімге жақын тәжірибенің жалпы сипаттамаларына мыналар жатады: денеден тыс болу сезімі; қайтыс болған туыстар мен діни тұлғалардың көріністері; мен-концепциясы мен кеңістік-уақыт шектерінен асып түсу. Өлімге жақын тәжірибе зерттеушілері бұл тәжірибенің тек батыстық емес екенін анықтады. Тәжірибенің кейбір элементтері мен ерекшеліктері мәдениеттерде ұқсас, бірақ тәжірибенің егжей-тегжейі (суреттер, жандар, оқиғалар) мен оны түсіндіру мәдениеттер арасында әртүрлі болады. Дегенмен, кейбір зерттеушілер «өлімге жақын тәжірибелердің есептері мәдени үлгілерге күшті ықпал етеді» деген гипотезаға қарсы тұрады. Ғалымдар осы оқиғаларды стресстелген және өліп бара жатқан мимен байланыстырады. Көріністер мен өмірдегі өзгерістерге оттегінің жетіспеуі, анестезияның толық еместігі және дененің жарақатқа жауап ретіндегі нейрохимиялық реакциялары себеп болуы мүмкін. Бірақ көптеген адамдар бұл көріністердің және өмірдегі өзгерістердің жай ғана галлюцинация немесе түс емес деп сенеді. Олар осы хабарламалардың және тәжірибенің оларға үлкен мақсатпен келгеніне сенімді. Өлімге жақын тәжірибе кезінде келесі 16 элементтің бірі немесе бірнешеуі кездеседі:

Уақыт жылдамдайды немесе баяулайды.
Ойлау процестері жылдамдайды.
Өткен оқиғалардың қайта көрінуі.
Кенеттен түсінік немесе жаңа ой.
Тыныштық немесе жағымдылық сезімі.
Бақыт немесе қуаныш сезімі.
Ғайни және ғаламмен бірлік сезімі.
Көрнекті жарыққа бетпе-бет кездесу.
Сезімдер күшейеді.
Экстрасенсорлық қабілет (ESP) арқылы басқа жерде болып жатқан оқиғаларды сезіну.
Болашақ оқиғаларды көру.
Денеден бөлініп кеткендей сезіну.
Ерекше, жерден тыс әлемді бастан өткеру.
Мистикалық тұлғамен кездесу немесе белгісіз дауысты есту.
Қайтыс болған адамдарды немесе діни тұлғаларды көру.
Шекараға жету немесе қайту мүмкін емес нүктеге келу.
The Lancet журналында жарияланған зерттеуде ван Ломмель және әріптестері өмірді өзгертетін әсерлер туралы мәлімдеді. Зерттеушілер жиі қорытындылайтын әсерлерге құндылықтардың, көзқарастардың және сенімдердің өзгеруі жатады. Көптеген әсерлер оң болып саналады. Ван Ломмель және әріптестері «ӨЖТ-ден кейінгі трансформациялық процестерді ұзақ мерзімді зерттеуді» жүргізіп, тәжірибенің ұзаққа созылатын трансформациялық әсерін анықтады. Өлімге жақын тәжірибенің жағымсыз әсерлері көбінесе жаңа жағдайға бейімделумен және қалыпты өмірге қайта оралумен байланысты. Бұл қорқыныш, сондай-ақ, кәсіби маманмен сөйлесу қажеттілігі де қиындық тудырады.

Қалыптасу кезеңі - ертедегі профильдер

Комментаторлар өлімге жақын зерттеулер саласының басталуы Реймонд Мудидің еңбегімен басталғанын атап өтті. Муди мансабының басында өлімге жақын тәжірибелер тақырыбына қызығушылық танытты. 1970-ші жылдардың ортасында Вирджиния университетінде психиатр ретінде медициналық ординатурадан өту кезінде, ол өлімге жақын тәжірибелерді бастан өткерген адамдармен сұхбаттар жүргізді. Муди кітабында ӨЖТ-нің әртүрлі элементтерін сипаттайды. Бұл ерекшеліктерді кейінгі зерттеушілер де қабылдады, ал кітап ӨЖТ тақырыбына жұртшылық назарын аударды. Бұл зерттеушілер тобы, әсіресе Ринг, саладағы алғашқы рецензияланған журнал – «Анабиозды» іске қосуға жауапты болды. Кейін бұл журнал «Өлімге жақын зерттеулер журналы» деп аталды. Кітапта Ринг өлімге жақын тәжірибенің негізгі тұстарын және оның сәйкес кезеңдерін анықтады. Бұл ерте зерттеу 1984 жылы Рингтің «Омегаға қарай: Өлімге жақын тәжірибенің мағынасын іздеу» кітабымен жалғасты, онда ол ӨЖТ-нің мистикалық және трансценденттік ерекшеліктерін, сондай-ақ өлімге жақын тәжірибелерді бастан өткергендер сипаттаған болашаққа қатысты көріністерді сипаттады. Майкл Сабомның алғашқы еңбектері де академиялық қауымдастық назарын аударды. Академиялық журналдарға материалдар жазудан басқа, ол 1982 жылы «Өлім естеліктері» атты кітап жазды, ол осы саланың бастауында маңызды жарияланым болып саналады. Грейсон да ӨЖТ-нің әртүрлі аспектілерін, мысалы, тәжірибенің психодинамикасын, ӨЖТ-нің типологиясын, ӨЖТ-нің түрлерін қарастырды. Сонымен қатар, ол ӨЖТ-ге клиникалық назар аударуды маңызды бағыт ретінде атап өтті. Кинселланың айтуынша, Морс және оның әріптестері педиатриялық популяцияда ӨЖТ-ні зерттеді. Олар балалардың бастан өткерген тәжірибелері ересектердің сипаттаған тәжірибелеріне ұқсас екенін анықтады. Морс кейін Пол Перримен бірлесіп екі кітап шығарды, олар жалпы оқырманға арналған: «Жарыққа жақын: балалардың өлімге жақын тәжірибелерінен үйрену» (1990) және «Жарықпен өзгертілген: өлімге жақын тәжірибелердің адамдар өміріне әсері» (1992). Британдық нейропсихиатр Питер Фенвик 1980 жылдары теледидар бағдарламаларында пайда болғаннан кейін ӨЖТ оқиғаларын жинауды бастады. Кітапта авторлар 300-ден астам ӨЖТ-ні зерттеді және «субъективті тәжірибе» ӨЖТ құбылысын түсінудің кілті екенін қорытындылады. Фенвик Сэм Парния сияқты басқа зерттеушілермен бірлесіп жұмыс істеді. Өлімге жақын тәжірибелерден басқа, зерттелгендердің қатарында реинкарнация және бұрынғы өмірлер, денеден шығу тәжірибелері, көріністер және өлімнен кейінгі байланыстар, өлім төсегіндегі көріністер де болды. Стивенсон, негізгі ғылыми қызығушылығы реинкарнация және бұрынғы өмірлер тақырыбында болған, сонымен қатар өлімге жақын зерттеулер саласына да үлес қосты. 1990 жылы Оуэнс пен Кукпен бірлесіп жүргізілген зерттеуде зерттеушілер өлімге жақын болған деп саналатын 58 адамның медициналық деректерін зерттеді. Авторлар 28 үміткердің өлімге жақын болғанын, ал 30 үміткердің өлімге жақын болғанын ойлаған, бірақ медициналық қауіпке ұшырамаған деп бағалады. Екі топ та ұқсас тәжірибелер туралы айтты, бірақ бірінші топ екінші топқа қарағанда негізгі ӨЖТ ерекшеліктерін көбірек сипаттады. 1975 жылдан 2005 жылға дейін АҚШ-та 2500 өзін-өзі хабарлаған адамдар осы құбылысты ретроспективті зерттеулерде қарастырылды. Бұл пациенттердің 62-сі (18%) ӨЖТ-ні баяндады, ал 41-і (12%) негізгі тәжірибелерді сипаттады. Зерттеудің мақсаты тәжірибенің себептерін зерттеу және жиілігімен, тереңдігімен және мазмұнымен байланысты айнымалыларды бағалау болды. Барнс еврей ауруханасымен бірлесіп, үш жыл бойы (сәуір 1991 - ақпан 1994 жж.) жүрек тоқтауынан зардап шеккен науқастар зерттелді. Пациенттердің аз бөлігі ғана аман қалды, ал осы топтан 30 науқаспен сұхбаттастырылды. Осы 30 науқастың 23%-ы өлімге жақын тәжірибелерді баяндады, ал 13%-ы «өмірге қауіп төндіретін ауру кезінде» өлімге жақын тәжірибелерді баяндады. 2001 жылы Саутгемптон бас ауруханасында жүргізілген перспективалық зерттеуде Парния және оның әріптестері жүрек тоқтауынан аман қалған 63 адамның 11,1%-ы санасыз кезең туралы естеліктер туралы хабарлады. Осы естеліктердің кейбіреулері ӨЖТ ерекшеліктерін қамтиды. Джеффри Лонгтың жұмысы академиялық және танымал салаларда ӨЖТ тақырыбына назар аударды. Лонг – өлімнен кейінгі өмірге сенеді және өлімге жақын тәжірибелерді зерттеуші. 2010 жылы ол Пол Перримен бірлесіп «Өлімнен кейінгі өмірдің дәлелі: өлімге жақын тәжірибелер туралы ғылым» атты кітап шығарды. Бұл кітапта Лонг өткен онжылдықта жүргізілген зерттеулердің нәтижелерін ұсынды. 2001 мен 2011 жылдар арасындағы он жылдық ӨЖТ-ге қатысты ғылыми әдебиеттерді талдау нәтижесінде, өлімге жақын зерттеулер саласы жаңа авторлар мен жаңа жарияланым алаңдарын қосу арқылы кеңейгені байқалды. «AWARE жобасының» (AWAreness during REsuscitation) алғашқы клиникалық мақаласы 2014 жылы жарияланды. Зерттеу АҚШ, Ұлыбритания және Австрияның медициналық орталықтарын қамтитын көп орталықты байқау зерттеуі болды. 2020 жылғы зерттеуде Шарланд Вервиль және оның әріптестері 158 қатысушының өлімге жақын тәжірибелерін мәтіндік талдау арқылы зерттеді. Бұл зерттеу қатысушылардың сөйлеу арқылы тәжірибелерін түсіндіру жолымен талдау, қатысушылардың естеліктері мен өзіндік баяндамаларына ғана сүйенуге қарағанда, ӨЖТ туралы одан да көп нәрсені түсінуге мүмкіндік беретінін көрсетті, бұл ғылыми дәлелдерге қарағанда сенімді емес. Сондай-ақ, қатысушылардың әрекеттері мен эмоциялары сияқты вербальды емес коммуникация зерттеушілерге ӨЖТ-ні және олардың адамдарға тигізетін әсерін одан да жақсы түсінуге көмектеседі.

Психометрия

Өлімге жақын зерттеулерге бірнеше психометриялық құралдар бейімделген. 1980 жылы Ринг NDE-нің тереңдігін өлшеу үшін салмақталған негізгі тәжірибе индексін әзірледі. Бұл индекс диализдегі науқастарға өлімге жақын тәжірибелердің әсерін өлшеу үшін де қолданылды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Грейсон бұл құралды жүрек тоқтауынан аман қалғандардың, ауруханадан тыс жүрек тоқтауынан аман қалғандардың, психоактивтік заттарды қолданушылардың және диализ емделушілердің арасында NDE-ні өлшеу үшін пайдаланған. Сұрақнамада білімді бағалауға арналған 23 дұрыс/жалған/белгісіз жауаптардан тұратын сұрақтар, өлімге жақын құбылыстарға қатысты жалпы көзқарасты бағалауға арналған 23 Ликерт шкаласы сұрақтары және NDE бастан өткерген клиентке көмек көрсетуге қатысты көзқарасты бағалауға арналған 20 Ликерт шкаласы сұрақтары бар. Мазмұндық жарамдылық медбикелік, әлеуметтану және психология салаларынан таңдалған сарапшылар тобы арқылы расталды. Сондай-ақ, құрал ішкі сәйкестік критерийлерін қанағаттандыратыны анықталды. Сонымен қатар, дін қызметкерлері мен тіркелген психологтар арасында Өлімге жақын тәжірибе мазмұны (ӨЖТМ) шкаласы жасалды – бұл 20 сұрақтан тұратын шкала, ол Грейсонның NDE шкаласын қайта бағалау және жаңа ӨЖТМ шкаласын тексеру мақсатымен құрастырылды. Авторлар бастапқы NDE шкаласының кемшіліктерін анықтады, бірақ жаңа ӨЖТМ шкаласы үшін жақсы психометриялық қасиеттерге ие екенін көрсетті. Грейсон өз зерттеулерінде стандартты психологиялық өлшемдерді де қолданды, мысалы: Диссоциативтік тәжірибелер шкаласы, бұл адамның жеке өліміне байланысты сезінетін қауіптің өлшемі.

Ғылыми-зерттеу ұйымдары мен академиялық орындар

Өлімге жақын зерттеулер саласына ӨЖТ феноменологиясын зерттейтін бірнеше қауымдастықтар кіреді. Ең ықпалдыларының бірі – IANDS, АҚШ-тың Солтүстік Каролина штатындағы Дарем қаласында орналасқан халықаралық ұйым, ол өлімге жақын тәжірибелер құбылысы бойынша зерттеулер мен білім беруді қолдайды. Оның жарияланымдарының арасында рецензияланған «Өлімге жақын зерттеулер журналы» бар. Тағы бір зерттеу ұйымы, Луизиана штатындағы Өлімге жақын тәжірибелерді зерттеу қоры, 1998 жылы сәулелік онколог Джеффри Лонг құрды. Бұл қор веб-сайтты және өлімге жақын жағдайлардың деректер базасын ұстап тұрады. Солтүстік Техас университеті (АҚШ) және Вирджиния университетінің (АҚШ) қабылдау зерттеулері бөлімі де осы салада жұмыс істейді. Көптеген конференцияларда алдын ала белгіленген нақты тақырыптар талқыланды. 2004 жылы қатысушылар Эванстон қаласында «Жарықтан туған шығармашылық» тақырыбында жиналды. Конференциялардың кейбіреуі академиялық орталықтарда ұйымдастырылды. 2001 жылы зерттеушілер мен қатысушылар Сиэтл Тынық мұхиты университетінде бас қосты. 2006 жылы Техас университетінің MD Андерсон қатерлі ісік орталығы жыл сайынғы IANDS конференциясын өткізген алғашқы медициналық мекеме болды. Өлімге жақын тәжірибелер тақырыбындағы алғашқы халықаралық медициналық конференция 2006 жылы өтті.

Тиісті жарияланымдар

IANDS өзінің саладағы жалғыз ғылыми журналы болып табылатын Journal of Near Death Studies журналын төрт айда бір рет шығарады. Өлімге жақын зерттеулер саласына алғашқы енгізген еңбектердің бірі – Крейг Р. Лундал редакциялаған және 1982 жылы жарық көрген «Өлімге жақын зерттеулер жинағы: физикалық өлімге жақын адамдардың тәжірибесіне қатысты ғылыми сараптамалар». Алғашқы оқырманға арналған еңбектердің бірі – 1984 жылы жарық көрген «Өлімге жақын тәжірибе: мәселелер, болжамдар, көзқарастар». 2009 жылы «Өлімге жақын тәжірибелер туралы нұсқаулық: отыз жылдық зерттеулер» жарық көрді. Бұл 2006 жылы IANDS конференциясында ұсынылған материалдар негізінде дамыған саладағы шолу болды. «Өлімге жақын тәжірибелерді түсіну: клиникалық дәрігерлерге арналған нұсқаулық» 2011 жылы жарық көрді. Кітапта көптеген авторлар еңбек етіп, психиатриялық және клиникалық тәжірибеде NDE-ге қалай қарау керектігін сипаттады. 2017 жылы Миссури университетінің баспасы «Өлімге жақын тәжірибелер ғылымы» деген атпен мақалалар жинағын жариялады, бұл мақалалар алғаш рет 2013 және 2015 жылдар аралығында «Миссури медицинасы» атты медициналық журналында жарияланған болатын.

Танылу және сын

Әдебиеттерге сәйкес, бұл мәселе бұған дейін даулы болды. Ғалымдар мен медицина қызметкерлері, жалпы алғанда, күмәнмен қарады. Саладағы сарапшылардың пікірінше, жақын өлім тәжірибелерінің ерекшеліктерін сипаттау үшін негіз ретінде қолданылатын көптеген әңгімелерді тексеру қиын. Грейсон Августин жақтаған материалистік модельге, жақын өлімді зерттеу саласындағы көптеген зерттеушілер қолдайтын "ақыл-мидың бөліну моделінен" де аз дәлелдер бар екенін айтты. Жақын өлімді зерттеу саласынан туындаған бірнеше теорияларды қарастырды. Бұл қазіргі заманғы нейробиологияға жаңа түсінік ұсынып, ми мен ақылдың қарым-қатынасын трансценденттік немесе паранормальды элементтер бағытында түсіндіретін теорияларды қамтиды. Оған жауап ретінде француз дәстүрлі ғылыми түсінікті қарастырып, қалыпты ғылыми түсіндірулерге қайшы келетін жақын өлім тәжірибелерін түсіндіруге болатын бірнеше паранормальды емес факторларды, сондай-ақ психологиялық теорияны ұсынады. Дегенмен, ол қазіргі заманғы нейробиологияның болашақта қайта қарастырылуын жоққа шығармайды, жаңа және жақсартылған зерттеу әдістерін күтеді. Бірмингем университетінің Мінез-құлық Ми ғылымдары орталығының когнитивтік нейробиология жөніндегі аға оқытушысы Джейсон Брейтвейт кейбір жақын өлім тәжірибелерін зерттеушілердің өмір сүруші нейробиологиясына терең талдау жасап, сын айтты, "олар дәлелдеуге тырысатын нәрсенің шындығын алдын ала қабылдап, қосымша және қажетсіз болжамдар жасайды, негізгі ғылымнан алынған білімнің қазіргі жағдайын бұрмалайды және қол жетімді фактілерді талдау кезінде толық емес көрінеді" деді. Мартенс жақын өлімді зерттеу медициналық зерттеулердің сапалық критерийлеріне, атап айтқанда объективтілікке сай келмейтінін көрсетті. Бірақ бұл салаға сын пікірлер оның өзінен де айтылды. Жақын өлім тәжірибелері қауымдастығына ашық хат жолдаған Ринг "жақын өлімді зерттеудегі ықтимал діни көзқарастың мәселесіне" назар салды. Рингтің сөзіне қарағанда, жақын өлімді зерттеу және NDE қозғалысы әртүрлі діни және рухани сенімдерді, көптеген дәстүрлерден келгендерді тартты, бұл жақын өлімді зерттеу атынан идеологиялық талаптар қоюға әкелді. Оның пікірінше, бұл зерттеу мен талқылаудың адалдығына зиян келтірді.