Кіріспе

Фантазия (fantaˈziːa; сондай-ақ ағылшын: fantasy, fancy, fantazy, phantasy, Fantasie, Phantasie) – импровизацияға негізделген музыкалық туынды. Фантазия, импровизация сияқты, қатаң музыкалық форманың қағидаларын көбінесе сақтамайды.

Тарих

Бұл термин алғаш рет 16 ғасырда музыкаға қолданылды, бастапқыда нақты композициялық жанрға емес, көлемді музыкалық "идеяға" сіңістіру үшін. Оның ең ерте қолданылуы атау ретінде 1520 жылға дейінгі неміс клавиатура қолжазбаларында кездеседі, ал 1536 жылға қарай Испания, Италия, Германия және Франциядан шыққан баспа ноталарында таралды. Бастапқыда фантазия "шығармашылық қиялдаудың еркіндігі" сезімін білдірді, әсіресе Франческо Канова да Милано және Луис де Милан сияқты лютня немесе виола композиторларында. Оның формасы мен стилі еркін импровизациялықтан қатаң контрапунктікке дейін, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде стандартты бөлімдерді де қамтиды. Фантазияның дамуындағы маңызды композиторлардың бірі Ян Питерсзон Свелинк болды. Оның осы стильдегі ең маңызды туындысы – фантазия хроматика (нақты "хроматикалық фантазия" түрі), ол көп жағынан Ренессанс пен Барокко арасындағы байланыс құрады.

Қайта өрлеу және барокко

Оксфорд музыка сөздігінде көрсетілгендей, 16 ғасырда аспаптық фантазия дауысты мотеттен қатал үлгі алған. Полифониялық соло фантазиялар лютня және ерте клавиатуралық аспаптар үшін кеңінен жазылған. Уильям Бёрд және Орландо Гиббонс сияқты композиторлар көптеген сақталған клавиатуралық фантазиялардың авторы болды, сонымен қатар диктофон мен виолаға арналған көрнекті үлгілермен жанрды кеңейтті. Бёрд пен Гиббонстан басқа, Джон Копрарио, Альфонсо Феррабоско, Томас Лупо, Джон Уорд және Уильям Уайт композиторлары виола консорты үшін жанрды одан әрі дамытты, ал Уильям Лоуес, Джон Дженкинс, Уильям Кранфорд, Мэтью Локк және Генри Перселлдің туындылары 17 ғасырдың соңында ерекше жаратылыс деп есептеледі. Барокко дәуірінде бұл форманың көлемі кеңейді, мысалы, И.С. Бахтың клавесинге арналған Хроматикалық фантазиясы мен фугасы, BWV 903; органға арналған Соль минорындағы Ұлы фантазия және фуга, BWV 542; және органға арналған До минорындағы Фантазия және фуга, BWV 537. Георг Филипп Телеман 1733 жылы «Соло флейтаға арналған он екі фантазия», ал 1735 жылы «Соло скрипкаға арналған он екі фантазия» және «Соло виола да гамбаға арналған он екі фантазия» жариялады.

Классикалық және романтикалық

Классикалық кезеңнен мысалдар ретінде Моцарттың фортепианоға арналған ре минор Фантазиясы, K. 397 және оның до минор Фантазиясы, K. 475-ті атауға болады. Людвиг ван Бетховеннің 13-ші және 14-ші ("Айшағылы") фортепианолық сонаталары екеуі де "Sonata quasi una fantasia" деп таңбаланған. Франц Шуберт жеке фортепианоға арналған "Саяшы Фантазиясы" деген атпен до мажордағы Фантазияны және төрт қолға арналған фортепианоға арналған фа минор Фантазиясын жазды. Шопеннің үш шығармасы осы жанрға жатады: фа минордағы Фантазия, Op. 49, ля мажордағы Полонез-Фантазия, Op. 61, және до минордағы Фантазия-Импромпту, Op. posth. 66. Фантазия Шуманның шығармашылығында орталық орын алады: до мажордағы үлкен Фантазия, Op. 17, және фантазиялық пьесалар Op. 12, 73 және 111. Кейінгі фантазия мысалдары: Антон Брукнердің соль мажордағы Фантазиясы WAB 118 және Төрт Фантазия WAB 215, Бузонидің Фантазия контраппунтистикасы, Воан Уильямстың Томас Таллистің тақырыбына арналған Фантазиясы және Гринсливстер туралы Фантазиясы, сондай-ақ Корильяноның остинатодағы Фантазиясы.

20 ғасыр

Уолтер Уилсон Коббет 20-ғасырдың басында фантазия стилін қайта жаңғыртуға тырысты, бұл үшін өткізген сайысына Уильям Херлстон, Армстронг Гиббс, Джон Ирландия, Герберт Хоуэллс және Фрэнк Бридждің фантазия триолары мен квартеттерінің тууы байланысты. Сондай-ақ, 1932 жылы Бенджамин Бриттеннің Ф минорындағы скрипкалық квинтет үшін жазған «Фантазиясы» мен гобой және струнный квартет үшін құрастырған «Фантазия квартеті» де осы сайыстың нәтижесінде жарыққа шықты. Музыка зерттеушісі Дональд Фрэнсис Товидің пікірінше, "фантазия" термині классикалық кезеңнен кейінгі концерттік формалардың барлығын қамти алады.