Кіріспе
Музыкада аранжировка – бұрынғы туындының музыкалық бейімделуі. Бастапқы туындыдан айырмашылықтарға қайта үйлесімдеу, мелодиялық өңдеу, оркестрлеу немесе формалық даму кіруі мүмкін. Аранжировка оркестрлеуден өзгеше, себебі соңғысы оркестр, концерттік топ немесе басқа да музыкалық ансамбль орындауы үшін ноталарды аспаптарға тағайындаумен ғана шектеледі. Аранжировка "жаңа кіріспе, көшу немесе модуляция, сондай-ақ қорытынды үшін жаңа тақырыптық материал сияқты композициялық тәсілдерді қосуды қамтиды. Аранжировка – бұл қолданыстағы әуенге музыкалық әртүрлілік беру өнері". Джазда жаңа немесе бұрыннан бар туындының жатқа алынған (жазбасыз) аранжировкасы "бас аранжировка" деп аталады.
In music, an arrangement is a musical adaptation of an existing composition. Differences from the original composition may include reharmonization, melodic paraphrasing, orchestration, or formal development. Arranging differs from orchestration in that the latter process is limited to the assignment of notes to instruments for performance by an orchestra, concert band, or other musical ensemble. Arranging "involves adding compositional techniques, such as new thematic material for introductions, transitions, or modulations, and endings. Arranging is the art of giving an existing melody musical variety". In jazz, a memorized (unwritten) arrangement of a new or pre existing composition is known as a head arrangement.
Классикалық музыка
Классикалық және мәдениетті музыканың аранжировкасы мен транскрипциялары осы жанрдың пайда болған алғашқы кездеріне дейін жетеді.
XVIII ғасыр
Бах өзінің және басқа композиторлардың шығармаларын жиі аранжировкалаған. Мысалы, ол өзiнiң жеке скрипкаға арналған №3 Партитасының (BWV 1006) прелюдиясын аранжировкалаған. Бах осы жеке орындалатын шығарманы оркестрлік симфонияға айналдырып, оны BWV29 кантатасына кіріспе етіп пайдаланған. "Бастапқы скрипкалық шығарма Ми мажорда болған, бірақ аранжировкаланған екі нұсқасы да Д мажорға көшірілді, бұл желi аспаптарына қолайлырақ болуы үшін жасалды". "Жеке бір аспап үшін жазылған материалды толыққанды оркестрленген концерттік бөлімге айналдырудың сәттілігі соншалық, осы нұсқаны алғаш естіген адам бастапқы нұсқаның бар екенін сезбейді".
Пианинолық музыка
Әсіресе фортепианоға арналған музыка жиі осы өңдеуден өтеді, себебі ол оркестр, камералық ансамбль немесе концерттік тобына бейімделген. Бетховен өзінің 9-шы фортепианолық сонатасын струнный квартеті үшін аранжировкалаған. Керісінше, ол өзінің "Grosse Fuge" (оның кеш саптық квартеттерінің бірі) шығармасын фортепиано дуэтіне де реттеп жазған. Америка композиторы Джордж Гершвин оркестрлеудегі тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты, өзінің "Көк рапсодиясын" Ферде Грофеге аранжировкалауды тапсырған. Эрик Сати 1888 жылы соло фортепианоға арналған үш "Gymnopédie" шығармасын жазған. Сегіз жылдан кейін Дебюсси олардың екеуін 19 ғасырдың соңындағы оркестрде қол жетімді аспаптық тембрлерді пайдаланып, реттеп шығарған. "Дебюссидің 1896 жылғы "Gymnopédie"-лерді оркестрлеуі оның композиторын танымал етті". Модест Мусоргскийдің он фортепианолық пьесадан тұратын "Көрмедегі суреттер" жинағы жиі, әсіресе Морис Равельдің аранжировкасымен, жиырмадан астам рет аранжировкаланған. Равельдің аранжировкасы "күтпеген, есте қаларлық оркестрлік дыбыстарды жасау қабілетін" көрсетеді. Екінші бөлімде, "Gnomus", Мусоргскийдің бастапқы фортепианолық шығармасы келесі үзіндіні қайталайды: Равель бастапқыда оны келесідей оркестрлейді: Үзіндіні қайталап, Равель жаңа оркестрлеуді ұсынады "бұл жолы гобойларды (ағаш үрмелілерді алмастырып) және саусақ тақтасындағы скрипкалардың глиссандоларын қосады". Гектор Берлиоздың осы әнді аранжировкалауы түпнұсқаның құлшынысын және қауіпті атмосферасын дәл жеткізу үшін скрипкаларды пайдаланады. Берлиоз 6-8 тақтарда жыр-жырлы аспаптар, мүйіздер мен литавраларды қосып, түске енгізеді. Берлиоз 6-шы тақтадағы гармонияға ерекше сән қосып, мүйіз партиясындағы Eb нотасын қосады, бұл Шуберттің бастапқы фортепианолық партиясында жоқ жартылай кемітілген жетінші аккордты құрайды. Бұл әннің Франц Лист жасаған аранжировкасынан айырмашылығы бар. Жоғарғы скрипкалық дыбыс қалыңдатылған, скрипкалар мен альттар бірге қайталанатын октаваларды орындайды, ал фаготтар виолончель мен контрабасты екі есе көбейту арқылы бұған толықтырады. Литавралар жоқ, бірақ трубалар мен мүйіздер ашылу тақтың ырғағына сәл серпіліс қосады, екінші негізгі соққыда ойнап, скрипкалардың ашық октаваларын күшейтеді. Берлиозбен салыстырғанда, Лист гармонияны өзгертпейді, бірақ 6-шы тақтадағы басымдықты сәл өзгертеді, гобой мен кларнеттердегі A нотасы скрипкалардағы G нотасымен үйлеспей, керісінше, қақтығысады. "Шуберттің шығармалары да көптеген транскрипциялар мен аранжировкаларға ие болды. Көпшілігі, Листтің "Lieder"-лерінің немесе Берлиоздың "Erlkönig"-ке арналған оркестрлеуі сияқты, бізге түпнұсқа композитор туралы емес, аранжировщик туралы көбірек айтады, бірақ олар түпнұсқаның орнын алмастырмаса, қызықты болуы мүмкін". Густав Малердің "Жолшы әндері" ("Lieder eines fahrenden Gesellen") бастапқыда дауыс пен фортепианолық сүйемелдеуге арналған. Композитордың фортепианолық партияны кейінірек аранжировкалауы ансамбльге арналған қайта жазуда нақтылық пен ашықтыққа бейімділігін көрсетеді. "Gieng heit' Morgen über's Feld" атты екінші әннің соңғы тақтарының фортепианолық нұсқасы: Оркестрлеу Малердің ағаш үрмелілер, скрипкалар және мүйіздермен қамтамасыз етілген әртүрлі оркестрлік түстерді шығарып, егжей-тегжейлі назар аударуын көрсетеді. Ол фортепианоның сол қолымен орындалған бастапқы арпеджиоларды жеткізу үшін арфаны пайдаланады. Ол сондай-ақ 2-4 тақтарда (жоғарыда) көрсетілген төмен қарайтын хроматикалық мелодиялық желіні шығарып, оны мүйізге береді.
Repeating the passage, Ravel provides a fresh orchestration "this time with the celesta (replacing the woodwinds) accompanied by string glissandos on the fingerboard". The arrangement of this song by Hector Berlioz uses strings to convey faithfully the driving urgency and threatening atmosphere of the original. Berlioz adds colour in bars 6–8 through the addition of woodwind, horns, and a timpani. With typical flamboyance, Berlioz adds spice to the harmony in bar 6 with an E flat in the horn part, creating a half diminished seventh chord which is not in Schubert's original piano part. There are subtle differences between this and the arrangement of the song by Franz Liszt. The upper string sound is thicker, with violins and violas playing the fierce repeated octaves in unison and bassoons compensating for this by doubling the cellos and basses. There are no timpani, but trumpets and horns add a small jolt to the rhythm of the opening bar, reinforcing the bare octaves of the strings by playing on the second main beat. Unlike Berlioz, Liszt does not alter the harmony, but changes the emphasis somewhat in bar 6, with the note A in the oboes and clarinets grating against rather than blending with the G in the strings. "Schubert has come in for his fair share of transcriptions and arrangements. Most, like Liszt's transcriptions of the Lieder or Berlioz's orchestration for Erlkönig, tell us more about the arranger that about the original composer, but they can be diverting so long as they are in no way a replacement for the original". Gustav Mahler's Lieder eines fahrenden Gesellen ("Songs of a Wayfarer") were originally written for voice with piano accompaniment. The composer's later arrangement of the piano part shows a typical ear for clarity and transparency in re writing for an ensemble. Here is the original piano version of the closing bars of the second song, "Gieng heit' Morgen über's Feld":
The orchestration shows Mahler's attention to detail in bringing out differentiated orchestral colours supplied by woodwind, strings and horn. He uses a harp to convey the original arpeggios supplied by the left hand of the piano part. He also extracts a descending chromatic melodic line, implied by the left hand in bars 2–4 (above), and gives it to the horn.
Халықтық музыка
Көпшілікке таралған музыкалық жазбаларда көбінесе латуль аспаптар тобы, скрипкалар және әндердің авторы емес, аранжировка жасаушылар қосымша салған басқа да аспаптар кездеседі. Кейбір поп-аранжировкашылар тіпті толық оркестрді пайдаланып бөлімдер қосады, бірақ бұл шығындылығына байланысты сирек кездеседі. Көпшілік музыка аранжировкаларына қазіргі әндердің жаңа музыкалық өңдеумен шығуы да жатады. Бұл өзгерістерге темп, өлшем, тональность, аспаптар құрамы және басқа да музыкалық элементтерді өзгерту кіруі мүмкін. Белгілі мысалдарға Джо Кокердің Beatles тобының "With a Little Help from My Friends" әнінің орындалуы, Cream тобының "Crossroads" әні, ал Ike & Tina Turner дуетінің Creedence Clearwater Revival тобының "Proud Mary" әнін орындауы жатады. Американдық Vanilla Fudge және британдық Yes тобының мансабының бастапқы кезеңі заманауи хиттерді радикалды түрде қайта өңдеуге негізделген. Бонни Пойнтер "Heaven Must Have Sent You" әнінің диско және Motown стиліндегі нұсқаларын орындады. Ремикстер, мысалы, электронды музыкада, да аранжировка саналады.
Жаз
Шағын джаз-комболарға арналған аранжировкалар көбінесе бейресми, минималды және авторлық құқығы көрсетілмейді. Ірі ансамбльдерге әдетте нотаға түсірілген аранжировкаларға қатысты талаптар жоғарырақ болады, бірақ алғашқы Граф Бази биг-бэнды ойыншылардың өзі жасаған, жаттап алған ("ойыншының есінде") және жазылбаған көптеген бас аранжировкаларымен танымал. Дегенмен, биг-бэндтерге жасалған көптеген аранжировкалар белгілі бір аранжировщикке жазылған, мысалы, Сами Нестико мен Нил Хефтидің Конт Бэзидің кейінгі биг-бэндтері үшін жасаған аранжировкалары сияқты. Дон Редман 1920 жылдары Флетчер Хендерсонның оркестрінде джаз аранжировкасын жаңартты. Редманның аранжировкалары ірі оркестрдің әртүрлі бөлімдері үшін күрделі мелодиялық ұсыныстар мен солистік орындауларды енгізді. Бенни Картер 1930 жылдардың басында Хендерсонның негізгі аранжировчигі болды және бұрынғы өнерпаз ретінде танылғаннан кейін аранжировкалау қабілетімен де көзге түсті. Дьюк Эллингтон мен Билли Стрейхорнның Дьюк Эллингтон биг-бэнды үшін жасаған аранжировкалары көбінесе жаңа композициялар болды, ал Эдди Саутердің Бенни Гудман тобы мен Арти Шоудың өзінің тобы үшін жасаған аранжировкалары да жаңа туындылар еді. Боп дәуірінен кейін биг-бэндтер үшін эскиздік джаз-комбо композицияларын аранжирлеу жиі кездесетін болды. 1950 жылдан кейін биг-бэндтердің саны азайды. Бірақ бірнеше топтар өз қызметін жалғастырды және аранжировщиктер танымал аранжировкалар жасады. Гил Эванс 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында жазба сессиялары үшін ғана арналған бірқатар ірі ансамбльдік аранжировкалар жазды. Басқа да белгілі аранжировщиктердің қатарында Вик Шоун, Пит Руголо, Оливер Нельсон, Джонни Ричардс, Билли Мэй, Тад Джонс, Мария Шнайдер, Боб Брукмейер, Лу Марини, Нельсон Риддл, Ральф Бернс, Билли Байерс, Гордон Дженкинс, Рей Конниф, Генри Манчини, Рей Рич, Винс Мендоза және Клаус Огерман бар. XXI ғасырда биг-бэнд аранжировкасы шамалы қайта жанданды. Гордон Гудвин, Рой Харгроув және Кристиан Макбрайд жаңа биг-бэндтерді өздерінің түпнұсқа композицияларымен және стандартты пьесалардың жаңа аранжировкаларымен таныстырды.
Таспалар
Сылбырлы аспаптар – әртүрлі иілген сымы бар аспаптардан құралған аспаптар тобы. 19 ғасырға қарай Еуропадағы оркестрлік музыкада сылбырлы аспаптар келесі біртекті топтарға бөлінді: бірінші скрипкалар, екінші скрипкалар (бірінші скрипкалармен бірдей аспап, бірақ көбінесе бірінші скрипкаларға қосымша немесе үйлесімділік партиясын орындайды, әдетте төменгі диапазонды), альттар, виолончельдер және контрабастар. Көп бөлімді оркестрдегі сылбырлы бөлім кейде «сылбырлы хор» деп аталады. Арфа да сымы бар аспап, бірақ скрипкалар отбасының мүшесі емес, сонымен қатар сылбырлы хордың құрамына кірмейді. Сэмюэл Адлер арфаны гитара (акустикалық немесе электрлік), мандолина, банджо немесе цимбалды сияқты қозғалтпалы сымы бар аспап ретінде жіктейді. Арфа сияқты бұл аспаптар да скрипкалар отбасының құрамына жатпайды және сылбырлы хормен біртекті емес. Қазіргі заманғы аранжировкаларда бұл аспаптар ырғақ бөлімінің құрамына жатады. Электр бас және тік сымды бас – жағдайға қарай – аранжировщик оларды сылбырлы немесе ырғақ аспаптары ретінде қарастыра алады. Әр мүшесі басқа ұқсас аспаптармен бірге ойнамай, өзіндік партия орындайтын аспаптар тобы камералық ансамбль деп аталады. Толығымен скрипкалар отбасының аспаптарынан құралған камералық ансамбль оның мөлшерімен анықталады. Сылбырлы трио үш орындаушыдан, сылбырлы квартет төрт, сылбырлы квинтет бес және т.б. тұрады. Көп жағдайларда аранжировщик сылбырлы бөлімді біртекті бірлік ретінде қарастырады және оның мүшелері импровизация жасаудың орнына алдын ала дайындалған материалды орындауы тиіс. Сылбырлы бөлім өздігінен (мұндай жағдайда ол сылбырлы оркестр деп аталады) немесе басқа аспаптық бөлімдермен бірге қолданылуы мүмкін. Бірнеше сылбырлы оркестр қолданылуы мүмкін. Стандартты сылбырлы бөлім (vln., vln 2., vla., vcl, cb.) әр бөлімнің бірге орындауы аранжировщикке бес дауыстық текстура жасауға мүмкіндік береді. Көбінесе аранжировщик әр скрипкалық бөлімді екіге немесе үшке бөледі, осылайша тығыз текстураға қол жеткізеді. Бұл бөлуді логикалық шегіне дейін жеткізуге болады, онда сылбырлы бөлімнің әр мүшесі өзіндік партиясын орындайды.