Кіріспе

1982 жылы Румынияда түсірілген "Глиссандо" (ғлиссандо; көпше түрі: glissandi, қысқартылған түрі: gliss.) – бұл француз тіліндегі "glisser" сөзінен алынған итальяндық музыкалық термин, мағынасы "сығу". Музыкада глиссандо – бұл бір белгілі бір дыбыстан екіншісіне жасалатын сырғанау. Кейбір жағдайларда ол ноталар арасындағы үздіксіз, біркелкі өтуді білдіретін портментоға тең келеді. Ал кейбір жағдайларда пианинодағыдай ноталар бойынша дискретті, қадамдық сырғанауды көрсетеді. Оған ұқсас немесе баламалы терминдерге: слайд, sweep bend, smear, rip (нотаның басына күшті, қарқынды глиссандо үшін), lip (жаз терминологиясында, үрмелі аспапта дыбыс шығару техникасын өзгерту арқылы орындалғанда), plop немесе құлау (тырнақтардың артқы жағымен арфада орындалатын глиссандо) жатады. Үрмелі аспаптарда нотаның басына қарай көтерілетін глиссандо, ауыздың күшімен ғана жасалады, бірақ слайдты аспаптарда (мысалы, тромбонда) мұндай эффект болмайды.

Нөмірлік

Глиссандо бастапқы нотадан кейін, қажетті бағытта, кейде толқынды сызықпен көрсетіледі, көбінесе "gliss." деген қысқартумен бірге. Кейде, қажетті ноталар стандартты жазу тәсілімен (мысалы, сегіздік ноталармен) және "глиссандо" деген сөзбен бірге жазылады.

Дискретті глиссанда

Кейбір аспаптарда (мысалы, фортепиано, арфа, ксилофон) сырғалғанда дискретті дыбыстар анық естіледі. Мысалы, пернетақтада орындаушының тырнақтары ақ пернелер немесе қара пернелер арқылы жылжуы мүмкін, бұл C мажорлық шкаласын, F мажорлық пентатоникалық шкаласын немесе олардың туыс режимдерін тудырады; екеуін бірдей орындау арқылы толық хроматикалық шкала жасауға болады. Морис Равел көптеген фортепиано туындыларында глиссандоны қолданды, ал "Alborada del Gracioso" шығармасында оң қолмен орындалған үшінші интервалдағы ерекше глиссандо бөлімдері бар. Рахманинов, Прокофьев, Лист және Гершвин өздерінің танымал туындыларында фортепианоға арналған глиссандоны пайдаланды. Органшылар, әсіресе заманауи музыкада, «пальма глиссандо» деп аталатын әсерді қолданады, онда глиссандо барысында алақанның жалпақ бөлігімен бір мезгілде көптеген пернелер басылады, нәтижесінде күшті атональды эффект пайда болады. Фортепианодағы ұқсас тәсіл – кластерлік глиссандо, оны Карлхайнц Стокхаузен Klavierstück X шығармасында кеңінен қолданды және ол «басқа ештеңеден гөрі шығармаға ерекше дыбыстық бояуын береді». Арфада орындаушы саусағын тартылған ішектердің үстінен жылжытып, жылдам шкаланы (немесе педальді арфада тіпті C D E F G A B сияқты арпеджиоларды) ойната алады. Желді, қола аспаптарды және таспалы аспаптарда ойнаушылар өте жылдам хроматикалық шкаланы орындай алады (мысалы, таспалы аспапта ішектің бойымен жылдам жоғары немесе төмен сырғу). Арпеджио эффектісі (сондай-ақ глиссандо деп аталады) сонымен қатар иілген ішектермен (гармоника ойнау арқылы) және қола аспаптармен, әсіресе мүйізбен де қол жеткізіледі.

Тұрақты глиссанда

Музыкалық аспаптардың үнінің биіктігі үздіріліссіз өзгеретін түрлері, кең ауқымда тұрақты глиссандо жасауға қабілетті, кейде оны портманто деп те атайды. Мұндай аспаптарға таспалы аспаптардың құрылымында пернесі жоқ түрлері (мысалы, скрипка, альт, виолончель, контрабас, пернесі жоқ гитаралар), саптарын кергішпен тартуға болатын аспаптар (мысалы, гитара, вина немесе ситар), пернесі бар гитара немесе слайдты қолданып ойналатын лап сталь гитарасы, клапандары немесе тоқтағыштары жоқ үрмелі аспаптар (мысалы, тромбон немесе слайд сыбызғысы), тимпани (күлді барабандар), электрондық аспаптар (термен, ундес Мартенот, синтезаторлар және кейтарлар), су органы және адам дауысы жатады. Үрмелі аспаптар да ерін қысымын өзгерту арқылы (мысалы, трубада) немесе ауыздың пішінін және бас бөлігін айналдырудың үйлесімін пайдалану арқылы (мысалы, флейтада) ұқсас, бірақ шектелген сырғанау эффектін жасауға болады. Ал кларнет сияқты басқа аспаптар дыбыс тесіктерінен саусақтарды баяу жылдыру арқылы немесе тілдің орналасуын, ауыздың пішінін және тамақтың қозғалысын өзгерту арқылы ауыз қуысының резонансын өзгерту арқылы осы эффектіге қол жеткізе алады. Көптеген электр гитаралар тремоло таяқшасымен жабдықталған, ол портманто, вибрато немесе екеуінің де комбинациясын тудыра алады (бірақ атына қарамастан, нағыз тремоло емес). Глиссандоны портмантодан ажыратуға бағытталған әрекеттер, біріншісін дискретті, сатылы жылжулармен шектеу, тромбон мен тимпани сияқты аспаптарда осы терминді қолданумен қайшы келеді. "Rhapsody in Blue" шығармасындағы кларнеттің бастапқы нотасы қадамдық глиссандо ретінде жазылған (Гершвиннің ноталарында әрбір жеке нота көрсетілген), бірақ іс жүзінде портманто ретінде орындалады.

Иілген нота

Иілген нота – биіктігі өзгертілетін музыкалық нота. Ауыспалы жіптері немесе тромбон сияқты үздіксіз биіктікке ие аспаптарда, сондай-ақ адам дауысымен осындай өзгерістер интонация арқылы дұрыс сипатталады. Ноталар көбінесе таспалы аспаптарда саусақпен күш түсіру арқылы, ал гармоникада (еркін қамыс аэрофоны) ауыз қуысын өзгерту арқылы төмендетіледі. Қола аспаптарда, мысалы, тромпетте ноталар еріннің күшімен иіліп ойнатылады. "Дыбыс биіктігін анықтай алмайтын аспаптар [мысалы, дыбыссыз соққылы аспаптар мен үйкеліс барабандары] динамика артқанда биік, ал динамика төмендегенде төмен дыбыс спектрін шығарады." Иілген нота джаз, блюз және рок музыкасының түрлі нұсқаларында кеңінен қолданылады.