Ондық үзіліс белгісі – сандардың бөлшек бөлігін бөлуге қолданылатын символ. Әртүрлі елдерде әртүрлі белгілер қолданылады. Мысалы, ".". SEO үшін маңызды!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сандық символдар ондық бөлгіштің Уикипедия мақалаларында қолданылуы
Numerical symbol
decimal separator use in Wikipedia articles
Ондық бөлгіш – ондық түрінде жазылған санның бүтін бөлігін бөлшек бөлігінен ажырату үшін қолданылатын символ (мысалы, "." 12.45 санында). Әртүрлі елдер ресми түрде бөлгіш ретінде пайдалану үшін әртүрлі символдарды белгілейді. Символдың таңдалуы цифрларды топтастыруда қолданылатын мыңдық бөлгіштің таңбасын таңдауға да әсер етеді. Мұндай символдың кез келгенін ондық белгі, ондық маркер немесе ондық таңба деп атауға болады. Символға қатысты атаулар да бар; ондық нүкте және ондық үтір сәйкесінше нүктеге (төменгі сызық немесе орталық) және үтірге, ондық бөлгіш ретінде қолданылғанда қолданылады. Бұл ағылшын тіліндегі қалыпты терминдер, ал жоғарыда аталған жалпы терминдер абстрактілі қолдану үшін сақталады. Көп жағдайда, сан айтылғанда, бөлгіштің қызметін символдың айтылуымен білдіреді: көбінесе үтір немесе нүкте. Кейбір арнайы жағдайларда, осы мақсат үшін «ондық» сөзі қолданылады (мысалы, Халықаралық азаматтық авиация ұйымы реттейтін әуе трафигін басқару байланыстарында). Математикада ондық бөлгіш – түбірлік нүктенің бір түрі, бұл термин оннан басқа негіздері бар сандар жүйелеріне де қолданылады.
A decimal separator is a symbol used to separate the integer part from the fractional part of a number written in decimal form (e. g., "." in 12.45). Different countries officially designate different symbols for use as the separator. The choice of symbol also affects the choice of symbol for the thousands separator used in digit grouping. Any such symbol can be called a decimal mark, decimal marker, or decimal sign. Symbol specific names are also used; decimal point and decimal comma refer to a dot (either baseline or middle) and comma respectively, when it is used as a decimal separator; these are the usual terms used in English, with the aforementioned generic terms reserved for abstract usage. In many contexts, when a number is spoken, the function of the separator is assumed by the spoken name of the symbol: comma or point in most cases. In some specialized contexts, the word decimal is instead used for this purpose (such as in International Civil Aviation Organization regulated air traffic control communications). In mathematics, the decimal separator is a type of radix point, a term that also applies to number systems with bases other than ten.
Эллиндік Қайта өрлеу дәуірі
Орта ғасырларда, баспа ісі пайда болмас бұрын, санның бөлшек бөлігін толық бөлігінен ажырату үшін бірлік разрядының үстіне сызықша ( ̄) қойылған, мысалы, 995 (ондық нүкте форматында 99.95 деген мағынада). Осындай белгілеу, әсіресе ондық бөлгіші жоқ ақша сомаларын көрсету үшін, 99 сияқты, цифрдың астына сызық түрінде жиі қолданылды. Кейіннен араб математиктері арасында "бөлгіш" (яғни, бірліктер мен ондықтар арасына салынған қысқа, тік сызық) қалыпты жағдайға келді (мысалы, 99ˌ95), ал Англияда L тәрізді немесе тік сызық бөлгіш ретінде қолданылды. Мұндай таңбаны жинағанда, қолданыстағы үтір (99,95) немесе нүкте (99.95) пайдалану ыңғайлы болды. Позициялық ондық бөлшектер алғаш рет 10 ғасырда араб математигі Әбу әл-Хасан әл-Уклидисидің кітабында кездеседі. Бұл тәсіл түптеп келгенде Үнді математикасында қолданылған ондық индус-араб сандар жүйесінен туындаған, ал парсы математигі әл-Хорезмидің үнді сандары туралы еңбегінің латын тіліне аударылуы арқасында ондық позициялық сандар жүйесі Батыс әлеміне енгізілді. Оның "Толықтыру және теңгерім арқылы есептеу" атты кітабы араб тілінде сызықтық және квадраттық теңдеулерді жүйелі түрде шешудің алғашқы мысалын келтірді. Герберт Орийяк 10 ғасырда индус-араб сандарына негізделген есептегішін (абак) қолданғанда, бағандардың үштігін доғамен ("Пифагор доғасы" деп аталды) белгіледі. Фибоначчи осы конвенцияны сандарды жазуда сақтады, мысалы, 13 ғасырдағы ықпалды еңбегі "Liber Abaci"-де. Ондық нүктені қолдану туралы ең ерте жазба 1440 жылдары итальян саудагері және математигі Джованни Бьянчини құрастырған астрономиялық кестелерде кездеседі. 1614 және 1619 жылдары Джон Непер жасаған логарифм кестелерінде ондық бөлгіш ретінде нүкте (толық нүкте) қолданылды, кейін Генри Бриггс оны өзінің 17 ғасырғы ықпалды еңбегінде қабылдады. Францияда рим сандарын оқуды жеңілдету үшін нүкте баспа ісінде қолданылып келді, сондықтан үтір таңдалды. Италия сияқты көптеген елдер де ондық бірлікті көрсету үшін үтірді пайдалануды жөн көрді. Алайда, ағылшын тілінде сөйлейтін елдер үш цифрдан тұратын топтарды бөлу үшін үтірді қолданды. Кейбір елдерде топтау немесе ондық бөлгіш үшін жоғары қойылған нүкте немесе сызықша (жоғарғы үтір) қолданылуы мүмкін, бұл әсіресе қолмен жазуда жиі кездеседі.
In the Middle Ages, before printing, a bar ( ¯ ) over the units digit was used to separate the integral part of a number from its fractional part, as in 995 (meaning 99.95 in decimal point format). A similar notation remains in common use as an underbar to superscript digits, especially for monetary values without a decimal separator, as in 99. Later, a "separatrix" (i. e., a short, roughly vertical ink stroke) between the units and tenths position became the norm among Arab mathematicians (e. g. 99ˌ95), while an L shaped or vertical bar served as the separatrix in England. When this character was typeset, it was convenient to use the existing comma (99,95) or full stop (99.95) instead. Positional decimal fractions appear for the first time in a book by the Arab mathematician Abu'l Hasan al Uqlidisi written in the 10th century. The practice is ultimately derived from the decimal Hindu–Arabic numeral system used in Indian mathematics, and popularized by the Persian mathematician Al Khwarizmi, when Latin translation of his work on the Indian numerals introduced the decimal positional number system to the Western world. His Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing presented the first systematic solution of linear and quadratic equations in Arabic. Gerbert of Aurillac marked triples of columns with an arc (called a "Pythagorean arc"), when using his Hindu–Arabic numeral based abacus in the 10th century. Fibonacci followed this convention when writing numbers, such as in his influential work Liber Abaci in the 13th century. The earliest known record of using the decimal point is in the astronomical tables compiled by the Italian merchant and mathematician Giovanni Bianchini in the 1440s. Tables of logarithms prepared by John Napier in 1614 and 1619 used the period (full stop) as the decimal separator, which was then adopted by Henry Briggs in his influential 17th century work. In France, the full stop was already in use in printing to make Roman numerals more readable, so the comma was chosen. Many other countries, such as Italy, also chose to use the comma to mark the decimal units position. However, English speaking countries took the comma to separate sequences of three digits. In some countries, a raised dot or dash (upper comma) may be used for grouping or decimal separator; this is particularly common in handwriting.
Ағылшын тілді елдер
АҚШ-та тоқтам немесе кезең (.) стандартты ондық бөлгіш ретінде қолданылады. Ұлыбритания империясының (кейіннен Ұлттар Достастығы) елдерінде тоқтам баспа машинасында қолданылуы мүмкін еді және оны қолдануға тыйым салынбаған, бірақ нүкте аралық белгі (ә.к. ондық нүкте, нүкте немесе ортаңғы нүкте) ондық бөлгіш ретінде, оны қолдай алатын баспа технологияларында артықшылыққа ие болды, мысалы 99·95. Дегенмен, ортаңғы нүкте математикада көбейтуді көрсету үшін жиі қолданылғандықтан, Халықаралық жүйе (SI) оны ондық бөлгіш ретінде қабылдамады. 1960 жылдардың соңында Ұлыбританияда метрикалық жүйеге көшу басталғанда және валютаның ондыққа айналуы алда тұрғанда, ондық үтір немесе ондық нүкте қайсысы артықшылыққа ие болу керек деген пікірталас болды: Ұлыбританиялық стандарттар институты және өнеркәсіптің бір бөлігі үтірді, ал Ондық валюта кеңесі нүктені жақтады. Нәтижесінде, 1968 жылы Технология министрлігі нүктені таңдады. Оңтүстік Африка метрикалық жүйені қабылдағанда ондық бөлгіш ретінде үтірді қабылдады, бірақ бірқатар стильдік нұсқаулар, соның ішінде The Sunday Times сияқты кейбір ағылшын тіліндегі газеттер тоқтамды пайдалануды жалғастыруда. Бұрын Калифорниядағы жол белгілеріндегі арақашықтықтар ондық сандармен көрсетілген, ондық бөлігі жоғары индексте болған, мысалы 37, яғни 3.7. Бірақ Калифорния аралас сандарға және бөлшектерге көшкеннен кейін, ескі стиль Postmile белгілерінде және көпірлердің тізімдік белгілерінде сақталды.
In the United States, the full stop or period (.) is used as the standard decimal separator. In the nations of the British Empire (and, later, the Commonwealth of Nations), the full stop could be used in typewritten material and its use was not banned, although the interpunct (a. k. a. decimal point, point or mid dot) was preferred as a decimal separator, in printing technologies that could accommodate it, e. g. 99·95 However, as the mid dot was already in common use in the mathematics world to indicate multiplication, the SI rejected its use as the decimal separator. During the beginning of British metrication in the late 1960s and with impending currency decimalisation, there was some debate in the United Kingdom as to whether the decimal comma or decimal point should be preferred: the British Standards Institution and some sectors of industry advocated the comma and the Decimal Currency Board advocated for the point. In the event, the point was chosen by the Ministry of Technology in 1968. When South Africa adopted the metric system, it adopted the comma as its decimal separator, although a number of house styles, including some English language newspapers such as The Sunday Times, continue to use the full stop. Previously, signs along California roads expressed distances in decimal numbers with the decimal part in superscript, as in 37, meaning 3.7 Though California has since transitioned to mixed numbers with common fractions, the older style remains on postmile markers and bridge inventory markers.
Жасалған тілдер
Ең көп таралған үш халықаралық көмекші тілдер, Идо, Эсперанто және Интерлингва, барлығы ондық бөлгіш ретінде үтірді қолданады. Интерлингва 1951 жылы Interlingua Grammar басылымынан бері ондық бөлгіш ретінде үтірді пайдаланған. Эсперантода да ондық бөлгіш ретінде үтір қолданылады, ал мыңдықтар әдетте үзілмейтін бос орындармен бөлінеді (мысалы, 12 345 678,9). Мыңдықтарды нүктемен бөлуге болады (мысалы, 12.345.678,9), бірақ бұл жиі кездеспейді. Идоның Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido (Халықаралық тілдің толық егжей-тегжейлі грамматикасы) ресми түрде ондық бөлгіш үшін үтірлерді, ал мыңдар, миллиондар және т.б. бөлу үшін нүктелерді қолдану керектігін көрсетеді. Демек, 12,345,678.90123 саны (американдық нотацияда) Идо тілінде 12.345.678,90123 деп жазылады. 1931 жылғы Волапук грамматикасында ондық бөлгіш ретінде үтір қолданылады, ал ерекшелігі – мыңдық бөлгіш ретінде орталық нүкте қолданылады (12·345·678,90123). 1958 жылы ондық бөлгішті дұрыс көрсету мәселесі бойынша еуропалық және американдық делегаттар арасындағы пікір келіспеушілігі ALGOL компьютерлік бағдарламалау тілінің дамуын тоқтатқысы келді. ALGOL әртүрлі ондық бөлгіштерді қабылдады, бірақ көптеген компьютерлік тілдер мен стандартты дерек форматтары (мысалы, C, Java, Fortran, Каскадты стильдер кестесі (CSS)) нүктені белгілейді. C және басқа бірнеше тіл мыңдық бөлгіш ретінде (') тырнақшаны пайдалануға рұқсат береді.
The three most spoken international auxiliary languages, Ido, Esperanto, and Interlingua, all use the comma as the decimal separator. Interlingua has used the comma as its decimal separator since the publication of the Interlingua Grammar in 1951. Esperanto also uses the comma as its official decimal separator, while thousands are usually separated by non breaking spaces (e. g. 12 345 678,9). It is possible to separate thousands by a full stop (e. g. 12.345.678,9), though this is not as common. Ido's Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido (Complete Detailed Grammar of the International Language Ido) officially states that commas are used for the decimal separator while full stops are used to separate thousands, millions, etc. So the number 12,345,678.90123 (in American notation) for instance, would be written 12.345.678,90123 in Ido. The 1931 grammar of Volapük uses the comma as its decimal separator, and – somewhat unusually – uses the middle dot as the thousands separator (12·345·678,90123). In 1958, disputes between European and American delegates over the correct representation of the decimal separator nearly stalled the development of the ALGOL computer programming language. ALGOL ended up allowing different decimal separators, but most computer languages and standard data formats (e. g., C, Java, Fortran, Cascading Style Sheets (CSS)) specify a dot. C and a couple of others permits a quote (') as thousands separator.
Түс нүктесі
Математика мен есептеу техникасында радикс нүктесі немесе радикс таңбасы – сандарды көрсету үшін қолданылатын символ, ол санның бүтін бөлігін оның бөлшектік бөлігінен ажыратады. Ағылшын және көптеген басқа тілдерде (оңнан солға жазылатын тілдерді қоса) бүтін бөлік радикс нүктесінің сол жағында, ал бөлшектік бөлік оның оң жағында болады. Радикс нүктесі ең көп қолданылатыны ондық (10-дық) санау жүйесінде, онда ол ондық нүкте деп аталады (деци префиксі 10-дық санау жүйесін білдіреді). Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде ондық нүкте көбінесе кішкентай нүкте (.) түрінде болады, ол негізгі сызықта немесе негізгі сызық пен цифрлардың үстіңгі жағының арасында орналасады (·).
In mathematics and computing, a radix point or radix character is a symbol used in the display of numbers to separate the integer part of the value from its fractional part. In English and many other languages (including many that are written right to left), the integer part is at the left of the radix point, and the fraction part at the right of it. A radix point is most often used in decimal (base 10) notation, when it is more commonly called the decimal point (the prefix deci implying base 10). In English speaking countries, the decimal point is usually a small dot (.) placed either on the baseline, or halfway between the baseline and the top of the digits (·)
Ондық нүктелерді қолданатын елдер
Ондық бөлгіш ретінде нүкте "." таңбасын қолданатын елдер:
Countries where a dot "." is used as decimal separator include:
Басқа сандық жүйелер
Unicode ондық бөлгіш кілт символын анықтайды (U+2396, ондық 9110), ол апострофқа ұқсас көрінеді. Бұл символ ISO/IEC 9995 стандартынан алынған және ондық бөлгішті орындайтын пернелерді көрсету үшін пернетақтада қолдануға арналған. Араб әлемінде, шығыс араб цифрлары сандарды жазу үшін қолданылса, сандардың бүтін және бөлшекті бөліктерін ажырату үшін басқа таңба қолданылады. Unicode-де бұл араб ондық бөлгіші (U+066B, көрсетілген: ) деп аталады. Сондай-ақ, араб мыңдық бөлгіші (U+066C, көрсетілген: ) де бар. Мысал: (9,999.99)
Unicode defines a decimal separator key symbol (⎖ in hex U+2396, decimal 9110) which looks similar to the apostrophe. This symbol is from ISO/IEC 9995 and is intended for use on a keyboard to indicate a key that performs decimal separation. In the Arab world, where Eastern Arabic numerals are used for writing numbers, a different character is used to separate the integer and fractional parts of numbers. It is referred to as an Arabic decimal separator (U+066B, rendered: ) in Unicode. An Arabic thousands separator (U+066C, rendered: ) also exists. Example: (9,999.99)
Парсы тілінде ондық бөлгіш "момайез" деп аталады. Unicode консорциумының зерттеуі "компьютерлік бағдарламалар U+066B символын қысқартылған, төмендетілген және мүмкін бұрыштау слэш ретінде көрсетуі керек; осы слэшті алғашқы көзқараспен ажыратуға болады" деген қорытындыға келді. Үш цифрдан тұратын тізбекті бөлу үшін араб мыңдық бөлгіші (көрсетілген: ), латынша үтір немесе бос орын қолданылуы мүмкін; бірақ бұл стандарт емес. Мысал: (9,999.99)
In Persian, the decimal separator is called momayyez. The Unicode Consortium's investigation concluded that "computer programs should render U+066B as a shortened, lowered, and possibly more slanted slash ; this should be distinguishable from the slash at the first sight." To separate sequences of three digits, an Arabic thousands separator (rendered as: ), a Latin comma, or a blank space may be used; however this is not a standard. Example: (9,999.99)
Ағылшын Брайль әрпінде ондық нүкте (,), үтір (,) және толық нүкте (.) -дан өзгеше болып табылады.
In English Braille, the decimal point, , is distinct from both the comma, , and the full stop, .