Кіріспе
Тарих туралы ең алғашқы мажар кітабы – 13 ғасырдың басындағы «Gesta Hungarorum», яки «Мажарлардың істері» – мажар тарихы туралы ең көне кітап. Оның жанры жылнама емес, gesta, яғни «іс-қимылдар» немесе «іздер», бұл ортағасырлық ойын-сауық әдебиеті. Оны латын тілінде белгісіз автор жазған, ғалымдар оны дәстүрлі түрде Аноним деп атайды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, бұл еңбек 1200 және 1230 жылдар аралығында аяқталған. «Gesta» 13 ғасырдың екінші жартысына жататын жалғыз қолжазбада сақталған, ол ғасырлар бойы Венада сақталды. Қазір ол Будапешттегі Сеченьи атындағы ұлттық кітапхана қорының бір бөлігі. «Gesta»ның негізгі тақырыбы – 9-10 ғасырлар тоғысында Карпат алқабын мажарлардың басып алуы, сондай-ақ мажарлардың тегі туралы айтылады, олардың ата-бабалары ежелгі скифтер мен ғұндармен теңестіріледі. Ғалымдар оның көптеген деректерін анықтады, олардың ішінде Киелі кітап, Севильялық Исидордың «Этимологиясы», 7 ғасырға жататын «Экзодиа Скифика», 9 ғасырдың соңындағы Регино Прумскийдің «Хроникасы» және Ұлы Александр туралы ерте ортағасырлық романдар бар. Аноним өзінің еңбегін жазғанда халық әндері мен балладаларын да пайдаланған. Ол 11 ғасырдың соңындағы «Мажар жылнамасының» нұсқасын білген, оның мәтіні оның еңбегінде және кейінгі жылнамаларда ішінара сақталған, бірақ мажарлардың жаулап алуы туралы оның баяны басқа жылнамаларда келтірілген нұсқадан өзгеше. Аноним 900 жылға жуық уақытта жазылған дереккөздерден белгілі жаулап алушылардың қарсыластарын атамаған, бірақ ол мажарлардың басқа дереккөздерден белгісіз билеушілерге қарсы күресі туралы жазды. Зерттеушілердің бір теориясы бойынша, ол мажарлардың қарсыластарын атағанда жер-су аттарын қолданған.
the early 13th century history
Gesta Hungarorum, or The Deeds of the Hungarians, is the earliest book about Hungarian history which has survived for posterity. Its genre is not chronicle, but gesta, meaning "deeds" or "acts", which is a medieval entertaining literature. It was written in Latin by an unidentified author who has traditionally been called Anonymus in scholarly works. According to most historians, the work was completed between around 1200 and 1230. The Gesta exists in a sole manuscript from the second part of the 13th century, which was for centuries held in Vienna. It is part of the collection of Széchényi National Library in Budapest. The principal subject of the Gesta is the Hungarian conquest of the Carpathian Basin at the turn of the 9th and 10th centuries, and it writes of the origin of the Hungarians, identifying the Hungarians' ancestors with the ancient Scythians and Huns. Many of its sources—including the Bible, Isidore of Seville's Etymologiae, the 7th century Exordia Scythica, the late 9th century Regino of Prüm's Chronicon, and early medieval romances of Alexander the Great—have been identified by scholars. Anonymus also used folk songs and ballads when writing his work. He knew a version of the late 11th century "Hungarian Chronicle" the text of which has partially been preserved in his work and in later chronicles, but his narration of the Hungarian Conquest differs from the version provided by the other chronicles. Anonymus did not mention the opponents of the conquering Hungarians known from sources written around 900, but he wrote of the Hungarians' fight against rulers unknown from other sources. According to a scholarly theory, he used place names when naming the opponents of the Hungarians.
Өмірбаян
Венгрлер немесе мадьярлар 11 ғасырда христиан дінін қабылдамас бұрын өз әліпбиін қолданғанға ұқсайды, бірақ олардың ерте тарихы туралы көптеген мәліметтерді мұсылман, Византия және Батыс Еуропа авторлары жазған. Мысалы, Фулда жылнамасы, Реджино Прумнің «Хроникасы» және император Константин VII-нің «De administrando imperio» еңбегінде 9-10 ғасырлар тоғысында олардың Карпат алқабын бағындыруы туралы бір уақытта немесе оған жақын уақытта жазылған хабарлар бар. Венгрлердің ауызша дәстүрі – әндер мен балладалар – ең маңызды тарихи оқиғалардың есте сақталуын қамтамасыз етті. «Аң-таң хроникасы» нақты айтқандай, жаулау кезінде мажарларды жетекшілік еткен «жеті батыр» «дүниелік даңққа ие болу және өздерінің есімдерін жариялау үшін, өздері туралы жырлар жазып, оларды бір-біріне айтатын, сонда олардың ұрпақтары осы әндер естігенде көршілер мен достарына мақтанышпен айтуға мүмкіндік алатын еді». «Gesta Hungarorum», яки «Венгрлердің істері» – сақталған ең алғашқы венгр жылнамасы. Оның басты тақырыбы – Карпат алқабының бағындырылуы, сондай-ақ бағындырудың алдындағы және одан кейінгі оқиғалар. Көптеген тарихшылар, соның ішінде Карлиль Айлмер Маккартни және Андрас Рона-Тас, Симон Кезаның жылнамасы, «Аң-таң хроникасы» және 13-15 ғасырларда жазылған басқа да еңбектер «Gesta» аяқталғанға дейін жазылған мәтіндерді сақтағандығына келіседі. Олардың пікірінше, алғашқы «Венгр жылнамасы» 11 ғасырдың екінші жартысында немесе 12 ғасырдың басында аяқталған. Бұл ежелгі жылнаманың бар екендігі кейінгі дереккөздермен дәлелденген. 1230 жылдардың басындағы доминикан монахтарының тобының саяхаты туралы Рикардустың баяндамасында шығыс Магна Венгрия туралы ақпаратты қамтитын «Христиан венгрлерінің істері» атты жылнамаға сілтеме жасалған. 1358 жылғы «Аң-таң хроникасы» 11 ғасырғы язычниктардың көтерілісіне байланысты «венгрлердің істері туралы ежелгі кітаптарға» сілтеме жасайды. Ең көне «Венгр жылнамасы» 12-14 ғасырларда бірнеше рет кеңейтіліп, қайта жазылды, бірақ оның мазмұнын тек 14 ғасырғы еңбектерге сүйене отырып қайта құруға болады.
Қолжазба
Бұл еңбек жалғыз қолжазба түрінде сақталған. Кодекс шағын мөлшерде және 24 парақтан тұрады, оның ішінде екі беті бос. Кодекстің бірінші бетінде бастапқыда "Гестаның" басы жазылған. Жазушы мәтінді жазу кезінде қате жібергендіктен, ол бет бос қалдырылды. Бұл шығарма готикалық кішкентай әріптермен жазылған. Әріптер мен әшекейлердің стилі, соның ішінде бірінші беттегі күрделі әріп, қолжазбаның 13 ғасырдың ортасында немесе екінші жартысында аяқталғанын көрсетеді. Жазу қателері осы қолжазбаның түпнұсқаның көшірмесі екенін көрсетеді. Мысалы, жазушы Византия империясындағы венгр шабуылын баяндайтын мәтінде Неопатрамның орнына Клеопатрам деп жазған, бірақ контекст "Геста" авторы Неопатраны (қазір Грекиядағы Ипати) атағанын анық көрсетеді. Қолжазбаның тарихы 17 ғасырдың басына дейін белгісіз. Ол 1601-1636 жылдар аралығында Венадағы императорлық кітапхананың қорына қосылды. Осы кезеңде сарай кітапханашысы Себастьян Тенгнагель оны "Historia Hungarica de VII primis ducibus Hungariae auctore Belae regis notario" ("Бела патшасының нотариусы жазған Венгрияның алғашқы жеті ханзадасының венгр тарихы") деген атаумен тіркеді. Тенгнагель парақтар мен тарауларға нөмірлер қосты. Кодекс 18 ғасырдың соңында екі бас бүркітпен бейнеленген былғары кітап мұқабасымен таңылды. 1933 немесе 1934 жылы Венгрияға жеткізілген қолжазба Будапешттегі Сеченьи ұлттық кітапханасында сақталады.
Авторы
Gesta Hungarorum авторы 1790 жылы оның еңбегінің алғашқы венгр тіліндегі аудармасы жарық көргеннен бері Anonymus ретінде белгілі. Автор өзін "Гестаның" кіріспе сөйлемінде "магистр деп аталатын П., және кейде Венгрияның ең даңқты Бела патшасының нотариусы" деп сипаттады. Осы Бела патша кім болғаны туралы ғалымдар арасында пікір таласы бар, себебі төрт венгр монархы осы есімді тағын. Көптеген тарихшылар осы патшаны 1196 жылы қайтыс болған Венгрияның Бела III-і деп санайды. Аноним өз еңбегін "ең құрметті Н. мырзаға" Обуда қаласына арнады. Ол Трансильванияның оңтүстік және шығыс бөліктері туралы жазған жоқ.
Құрылымы
Геста кіріспе мен 57 тараудан тұрады. Кіріспесінде Аноним өзін таныстырып, мажарлардың ертедегі тарихын және Карпат алқабын басып алуын жазбаға түсіру үшін еңбегін жазуға шешім қабылдағанын мәлімдеді. Сонымен қатар, ол Арпад патшалық әулетінің және Венгрия Корольдігінің ақсүйек отбасыларының шежірелерін жазуды көздегенін айтты. Алғашқы жеті тарауда мажарлардың Скифия немесе Дентумогер деп аталатын аңызды отаны және одан қозғалыс жасауы сипатталады. Макартнидің сөзіне сәйкес, бірінші тарау 11 ғасырдың соңындағы «Мажар жылнамасына» негізделген, және ол Экзордия Скификадан және Прумдық Реджиноның жылнамасынан алынған қосымша мәліметтерді қамтиды. Екінші тарауда мажарлардың «Hunguar» (қазіргі Украинадағы Ужгород) атымен аталуы түсіндіріледі. Үшінші тарауда Арпад әулетінің тегі туралы христиандыққа дейінгі тотемистік дәстүр сақталған, онда Емезе соқыр құстың өзіне жүктілік сыйлағаны туралы арманды баяндайды, бұл оның ұлы Алмос туғанға дейін болған оқиға. Келесі бөлімде Алмос туралы айтылады, оның «Скифияның барлық билеушілерінен күшті және дана» болғаны көрсетіледі, бұл ауызша дәстүрден немесе сол замандағы құқықтық құжаттардың стандартты тілінен алынған болуы мүмкін. Бесінші тарауда Алмос мажарлардың «жетекшісі және билеушісі» болып сайланғаны туралы жазылған, сондай-ақ қан араласу рәсімі туралы айтылады. Осы бөлімде Аноним мажарлардың «естіген аңыз бойынша, Аттила патшаның жері болған Панонияны өздері үшін іздеуді жөн санады» деді. «Гестаның» алғашқы ағылшын тіліне аудармасын жасаған Мартин Ради: «Бұл жағдайда қазіргі заманғы жағдайларды өткенге проекциялаудың ең жақсы тәсілі» деген пікірді білдірді.
Негізгі дереккөздер
Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Ради, Мартайн; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010); Аноним және Мастер Роджер; CEU Press; Прумдық Реджиноның жылнамасы (2009). In: Кейінгі Каролинг және Оттондық Еуропаның тарихы мен саясаты: Прумдық Реджино мен Магдебургтік Адалберттің жылнамасы (Саймон Маклин аударған және түсіндірген); Манчестер университетінің баспасы; Венгрияның суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени өңдеген) (1970). Корвина, Таплингер баспасы.