Кіріспе
Х ғасырдағы венгр билеушісі Таксоний (сондай-ақ Таксис немесе Тоцсун; 931 жылға дейін немесе шамамен 931–970 жылдар аралығында) 955 жылғы Лехфельд шайқасындағы ауыр жеңілістен кейін венгрлердің Ұлы князі болды. Жас кезінде ол Батыс Еуропаға шабуыл жасап тонауға қатысқан, бірақ оның билік кезінде венгрлер тек Византия империясын ғана нысанаға алды. Gesta Hungarorum еңбегінде Таксоний тұсында Мажарстанға маңызды мұсылман және печенег топтары қоныстанғаны айтылады.
Taksony (, also Taxis or Tocsun; before or around 931 – early 970s) was the Grand Prince of the Hungarians after their catastrophic defeat in the 955 Battle of Lechfeld. In his youth he had participated in plundering raids in Western Europe, but during his reign the Hungarians only targeted the Byzantine Empire. The Gesta Hungarorum recounts that significant Muslim and Pecheneg groups settled in Hungary under Taksony.
Ерте өмір
Таксоний, Gesta Hungarorum (шамамен 1200 жылы жазылған) бойынша, Золтанның ұлы болған. Сол дереккөзде Таксонийдің анасы 907 жылдан бұрын жаулап алынған венгрлермен жеңілген жергілікті билеуші Менуморуттың аты-жөні аталмаған қызы екені де айтылады. Оның белгісіз авторы Таксонийдің «Құдайдың дүниеге келген жылы 931-де» туғанын жазды. Gesta Hungarorum Золтанның 947 жылы, өзінің өлімінен үш жыл бұрын, Таксонийдің пайдасына тақтан бас тарғанын хабарлайды. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар Таксонийдің ерте өмірі туралы қолда бар ақпаратты күдікпен қарастырады. Сол шамадағы тағы бір дереккөз – Кремоналық Людпрандтың «Кешірім» еңбегінде – Таксонийдің 947 жылы Италияға қаратылған шабуылға басшылық еткені айтылады, бұл оның 931 жылдан әлдеқайда ертерек туғанын көрсетеді. Әкесінің билігі туралы мәлімет тек Gesta Hungarorum-да сақталған; оның анонимді авторы Золтанды ірі князьдардың қатарына қосады, ал барлық кешіккен венгр монархтары одан тараған. Византия императоры Константин VII Порфирогенит шамамен 950 жылы Таксонийдің туысы Файш сол кезде венгрлердің ірі князі болғанын жазды.
Билік
Кейінгі дереккөз, Иоганн Авентиннің мәлімдемесіне сәйкес, Таксоний 955 жылғы 10 тамызда Лехфельд шайқасына қатысқан. Сол жерде болашақ Киелі Рим императоры Отто I 8 мыңға жуық венгр әскерін жеңіске бұйырды. Егер бұл мәлімет сенімді болса, Таксоний шайқас алаңынан аман қалған санаулы венгр басшыларының бірі болды. Қазіргі заманғы тарихшылар, оның ішінде Золтан Корде және Гюла Кристо, Файш сол шамада Таксонийдің пайдасына тақтан бас тарғанын айтады. Осы шайқастан кейін мажарлардың Батыс Еуропадағы қарақшылық шабуылдары тоқтады және олар Эннс пен Трейзен өзендері арасындағы жерлерден шығып кетуге мәжбүр болды. Дегенмен, венгрлер 970 жылдарға дейін Византия империясына жасаған шабуылдарын тоқтатпады. Gesta Hungarorum бойынша, Таксоний тұсында "үлкен мұсылман әскері" "Булар елінен" Венгрияға келді. Сол кездегі деректер бойынша, Ибраһим бен Якуб та 965 жылы Прагада Венгриядан келген мұсылман саудагерлерінің болғанын жазған. Аноним Таксоний билігінде печенегтердің келгені туралы да айтады; ол оларға "Кемеж аймағында Тисаға дейін қоныстануға жер берді". 963 жылы немістермен соғысқа қатысты. Алайда, Закейдің Венгрияға келгеніне ешқандай дәлел жоқ. Таксоний 970 жылдардың басында қайтыс болғанға дейін аға ұлы Гезаны Трансильванияның Гюласының қызы Саролтқа үйлендірді.
Отбасы
"Геста Хунгарорум" бойынша, Таксонидің "кумандықтар жерінен" шыққан әйелге үйленуін оның әкесі ұйымдастырған. Бұл кумандарға сілтеме анахронистік болғанымен, қазіргі заманғы тарихшылар Геста Таксонидің әйелінің түркі – хазар, печенег немесе Волга болгарларынан шыққандығы туралы естелік сақтағанын айтады. Тарихшы Георгий Георфи печенег батыры Тонузобаның Таксониден Тиса өзені маңында жер алғаны туралы пікір білдіреді, ол Таксонидің әйелімен туыс болуы мүмкін. Таксонидің екі ұлының (Геза және Михаил) есімдері сақталған. Төмендегі шежіре Таксонидің әулетін және оның ұрпақтарын көрсетеді. *Менуморуттың нақты тұлға болғандығы немесе ойдан шығарылғандығы қазіргі ғалымдар арасында даулы мәселе. **Хазар, печенег немесе Волга болгар әйелі***Кристо оның Киев Русінің Рурик әулетінен болуы мүмкін деп жазады.
Негізгі дереккөздер
Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартын Ради және Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Ради, Мартын; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010); Аноним және Мастер Роджер; CEU Press; Лиудпранд Кремоналық: Құн төлеу және король Отто (2007). In: Кремондық Лиудпрандтың толық еңбектері (Паоло Скватрити аударған); Католик университетінің баспасы; .