Кіріспе

Геза (940 – 997), сондай-ақ Гежа, 970-ші жылдардың басында венгрлердің ұлы князі болды. Ол ұлы князь Таксонидің және шығыс хазар, печенег немесе Волга болғары әйелінің ұлы. Ол шығыс православиесіне сенетін венгр басшысының қызы Саролтқа үйленді. Таққа отырғаннан кейін Геза Киелі Рим империясымен бейбіт келісім шарттарына келді. Венгрия ішінде ол өзінің билігін зор қатыгездікпен бекітті, мұны дерлік бір уақыттағы көздер бірауыздан куәландырды. Ол Батыс Еуропадан келген христиан миссионерлерін қолдаған алғашқы венгр монархы болды. Ол христиан дінін қабылдады (крещениеде оның аты Степан болған), бірақ оның христиандық сенімі тым терең болған жоқ және ол бұрынғы сенімдеріне қайта оралып, жазыққылыққа түсті. Оның орнын ұлы Стефан басты, ол 1000 немесе 1001 жылы Венгрияның алғашқы королі атанды.

Ерте өмір

Геза – венгрлердің ұлы ханзадасы Таксонидің үлкен ұлы. "Gesta Hungarorum" кітабының аты-жөні көрсетілмеген авторының айтуынша, оның анасы "куман жерінен" шыққан әйел болған. Бұл тарихи дұрыс емес сілтеме оның хазар, печенег немесе Волга болгарларынан тарағанын көрсетеді. Византия императоры Константин VII Порфирогенит шамамен 950 жылы Арпадтың ұрпақтарын тізімдегенде Геза туралы есімдерді атамаған. Дегенмен, Гюла Кристо Гезаның шамамен 940 жылы туғанын және император оның жас болғандықтан оған назар бөлмегенін жазды. Оның нағыз аты "Gyeücsa" немесе "Gyeusa" болған, бұл түрік тіліндегі "yabgu" атағының кішіртілген түрі болуы мүмкін. Гезаның әкесі оның Трансильванияны ұлы ханзадаға тәуелсіз басқарған және Константинопольде христиан дінін қабылдаған Гюла есімді венгр басшысының қызы Сарольтамен үйленуін ұйымдастырды. Керфурттық Бруноның айтуынша, Сарольтаның "әлсіз және шатасқан христиандығы" оның Шығыс православиесіне сенгенін көрсетеді.

Билік

Геза 972 жылы әкесі орнына билікке отырды. Ол орталықтандыру саясатын қабылдады, бұл оның аяусыз билеуші ретінде танымалдылығын арттырды. Ұлы Гезаның "Өмір" кітабының толық нұсқасында оның қолы "қанға малшыланған" деп айтылған. Паль Энгель Гезаның туыстарына қарсы "ірі тазарту" шарасын жүргізгенін жазды, бұл 972 жыл шамасындағы Арпад әулетінің басқа мүшелері туралы мәліметтердің аздығын түсіндіреді. Трансдунайдың оңтүстік бөліктерін билеуді жалғастырған Коппани осы мәліметтердің жетіспеушілігіне қатысты жалғыз ерекшелік болып табылады. 972 жылы неміс және византиялық әулеттер арасындағы некелік одақ Венгрияның көршілес екі мемлекетінің арасын жақындастырды. Геза Киелі Рим империясымен бейбітшілік орнатуға бел буды. Біріншісі, Киелі Рим императоры Оттон I жіберген Бруно есімді монах 972 жылы Венгрияға келді. 973 жылы Кведлинбургте император өткізген кеңеске венгрлік "делегаттар" қатысты. Геза қатал және зор, өз халқымен үстемдікпен қарым-қатынас жасаған, бірақ бейтаныс адамдарға, әсіресе христиандарға мейірімді және жомарт болған, әйтсе де ол әлі де түркі дінінің рәсімдеріне оралып тұрды. Рухани нұрдың жақындауымен ол көршілес провинциялардың бәрімен бейбітшілік туралы мұқият әңгімелесе бастады. Сонымен қатар, ол өзінің иеліктеріне кіргісі келетін барлық христиандарға қонақжайлық пен қауіпсіздік көрсетуді міндеттеді. Ол дін қызметкерлері мен монахтарға өзіне келуге рұқсат берді, олардың сөздерін мұқият тыңдады және жүрегінің бағында себілген нағыз иман тұқымының өсуіне қуанды. Мерзебургтің Тиетмар есімді замандасы түркі дінінен христиан дініне өткен венгрлердің көптегендерін шомылдырудағы табысы туралы, соның ішінде олардың "патшасын" да шомылдырғанын айтады. Оның шомылдыру аты – Стефан. Алайда Геза түркі дінінің рәсімдерін сақтауын жалғастырды, бұл оның христиан дініне толыққанды көшпегенін көрсетеді. Кришто және басқа тарихшылар Венгриядағы алғашқы Рим-католик епархиясы Веспремде Гезаның тұсында құрылғанын айтады, бірақ бұл пікір бірауыздан қабылданбады. Ұлының тұсында шыққан жарғыда Геза Бенедикттік Паннонхалма аббаттығының негізін қалаушы екені көрсетілген. Император Оттон II қайтыс болғаннан кейін Киелі Рим империясында туған ішкі жанжалдарды пайдаланып, Геза Баварияға шапқыны жасады және 983 жылы Мелк бекінісін басып алды. 991 жылы бавариялықтар қарсы шабуыл жасады, бұл Гезаны Венгрия күштерін Вена орманының шығысындағы аумақтардан шығаруға мәжбүр етті. Сонымен қатар, ол 996 жылы Баварияның Генрих IV-імен жасасқан бейбіт келісімінде Лейта өзенінің шығысындағы жерлерден бас тартты. Геза сондай-ақ ұлы мен мұрагері Стефанның Генрих IV-нің қарындасы Гизеллаға үйленуін ұйымдастырды. Осы некеге дейін Геза венгр басшыларын жинап, ұлының өзінен кейін билікке өту құқығын растауға ант беруге мәжбүр етті.

Отбасы

Сарольт Гезаның кем дегенде үш баласын дүниеге әкелді: әкесінен кейін таққа отырған Стефан және есімдері аталмаған екі қызы. Сарольт Гезадан аман қалды, осыған байланысты ол Гезаның қыздарының да анасы болған болуы мүмкін. Польша-Мажар жылнамасына сүйене отырып, Сзабольц де Важай Гезаның екінші әйелі, Польшадан келген Аделаида осы қыздардың анасы болған деп жазды, бірақ бұл кеңінен қабылданбады. Аделаида туралы тек Польша-Венгрия жылнамасында айтылады, онда ол Польшаның Миешко I-нің қарындасы деп сипатталады, бірақ мамандар оның бар болғанына көбінесе күмән келтіреді. Жылнама Гезаның дінге бет бұруын Аделаиданың ықпалымен байланыстырып көрсетеді. Төменде Гезаның әулеті мен ұрпақтары көрсетілген. *Қазіргі ғалымдар Менуморуттың нақты тұлға болғандығын, әлде ойдан шығарылғандығын пікірлеп жүр. **Хазар немесе печенег әйелі. ***Самуил Аба Гезаның күйеу баласы емес, немересі болуы мүмкін. ****Олардан тараған Аба әулеті 14 ғасырға дейін гүлденген.

Негізгі дереккөздер

Хартвич, Венгрия королі Стефанның өмірі (Нора Беренд аударған) (2001). In: Head, Thomas (2001); Medieval Hagiography: An Anthology; Routledge; Отондық Германия: Тиетмар Мерсебургтің жылнамасы (Дэвид А. Уорнер аударған және түсіндірген) (2001). Манчестер университетінің баспасы.