Кіріспе
XI ғасырдағы Венгрия патшасы Геза I (1040 – 25 сәуір 1077) – 1074 жылдан өліміне дейін Венгрия патшасы болды. Ол патша Бела I-нің үлкен ұлы еді. Оның крещениедегі есімі Магнус болған. Германияның көмегімен Гезаның туысы Сүлеймен 1063 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін тәжді иеленді, бұл Гезаны Венгриядан кетуге мәжбүр етті. Геза поляк әскерлерімен қайтып келді және 1064 жылдың басында Сүлейменмен шарт жасасты. Шарт бойынша Геза және оның інісі Ладислав Сүлейменнің билігін мойындады, ол оларға әкесінің бұрынғы герцогтығын берді, ол Венгрия патшалығының үштен бір бөлігін құрады. Геза Сүлейменмен жақын қарым-қатынаста болды, бірақ 1071 жылдан бастап олардың арасы шиеленісті. Патша 1074 жылдың ақпанында герцогтыққа шабуыл жасап, шайқаста Гезаны жеңді. Алайда Геза 1074 жылдың 14 наурызындағы Могирод шайқасында жеңіске жетті. Ол көп ұзамай тәжді иеленді, бірақ Сүлеймен Мосон және Пресбург (қазіргі Братислава, Словакия) аймақтарында бірнеше жыл бойы билігін сақтап тұрды. Геза өмірінің соңғы айларында тақтан түскен туысымен бейбіт келіссөздер жүргізді. Гезаның ұлдары оның қайтыс болғанда әлі балалар еді, және оның орнына ағасы Ладислав патша болды.
Géza I (; I. Géza; 104025 April 1077) was King of Hungary from 1074 until his death. He was the eldest son of King Béla I. His baptismal name was Magnus. With German assistance, Géza's cousin Solomon acquired the crown when his father died in 1063, forcing Géza to leave Hungary. Géza returned with Polish reinforcements and signed a treaty with Solomon in early 1064. In the treaty, Géza and his brother Ladislaus acknowledged the rule of Solomon, who granted them their father's former duchy, which encompassed one third of the Kingdom of Hungary. Géza closely cooperated with Solomon, but their relationship became tense from 1071. The king invaded the duchy in February 1074 and defeated Géza in a battle. However, Géza was victorious at the decisive battle of Mogyoród on 14 March 1074. He soon acquired the throne, although Solomon maintained his rule in the regions of Moson and Pressburg (present day Bratislava, Slovakia) for years. Géza initiated peace negotiations with his dethroned cousin in the last months of his life. Géza's sons were children when he died and he was succeeded by his brother Ladislaus.
Ерте жылдары (1064 жылға дейін)
Геза – Венгрияның болашақ патшасы Бела I мен оның әйелі, Польша патшасы Миешко II-нің қызы Ричеза немесе Адельхайдтың үлкен ұлы. "Ағартылған жылнама" Геза мен оның інісі Ладиславтың Польшада туғанын, ал олардың әкесінің 1030 жылдары Венгриядан қуылғаннан кейін Польшаға қоныс аударғанын айтады. Геза шамамен 1040 жылы дүниеге келген. Тарихшылар Гюла Кристо мен Ференц Макк Гезаның атасының туысы, венгрлердің ұлы князі Гезаның құрметіне оған осы ат қойылғанын мәлімдейді. Оның крещениедегі есімі Магнус болған. 1048 жылы Гезаның әкесі Венгрияға оралып, ағасы Андрей I патшадан герцог титулын алып, патшалықтың үштен бір бөлігін иеленді. Патшаның заңды ұлы болмағандықтан, Бела оны мұрагері деп жариялады. Дәстүрлі үлкендік принципіне сәйкес, Бела Андрейдің әйелі Анастасия Киевтік Сүлейменді 1053 жылы дүниеге келтіргеннен кейін де ағасын ізбасар ету құқығын сақтады. Алайда, 1057 немесе 1058 жылы патша өз ұлын таққа отырғызды. "Ағартылған жылнама" бала Сүлейменнің «Герцог Бела мен оның ұлдары Гейза мен Ладиславтың келісімімен патша болып майланғанын» баяндайды, бұл Гезаның қоғамдық іс-әрекетіне қатысты алғашқы сілтеме. Дегенмен, сол кездегі «Анналы Альтаенсе» мәтініне сәйкес, Геза 1058 жылы Германия монархы Генрих IV-тің әпкесі Юдиттің бала Сүлейменмен никелесу рәсіміне қатыспаған. Геза Польшаға Андрей патшаға қарсы көмек сұрау үшін кеткен әкесімен бірге барды. 1060 жылы олар поляк әскерлерін алып қайтып келді. Геза әкесінің ең ықпалды кеңесшілерінің бірі болды. Герсфельдтік Ламперт Гезаның әкесін соғыста тұтқынға алынған германиялық әскерлердің қолбасшыларының бірі, Веймар графы Вильгельмді босатуға көндіргенін жазды. Патша азаматтық соғыс кезінде қайтыс болды; оның жақтастары Сүлейменді Киелі Рим империясына алып кетті, ал Гезаның әкесі Бела 1060 жылдың 6 желтоқсанында патша болып жарияланды. Геза әкесінің басты кеңесшісі болып қалғанмен, Бела патша өзінің бұрынғы герцогтігін ұлына бермеді. «Анналы Альтаенсе» мәліметінше, Бела тіпті Гезаны немістерге кепіл ретінде ұсынды, өйткені оған неміс сотының 1063 жылдың тамызында Сүлейменді таққа қайта орнату үшін Венгрияға шабуыл жасауға шешім қабылдағаны туралы хабарланды. Алайда, немістер Беланың ұсынысын қабылдамады және ол 1063 жылдың 11 қыркүйегінде, император әскерлері Венгрияға кіргеннен кейін бірнеше күн өткен соң қайтыс болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Геза Сүлейменнің билігін қабылдауға келісті, егер ол әкесінің бұрынғы герцогтігін алса. Бұл ұсыныстан бас тартқандықтан, ол және оның екі ағасы Ладислав пен Ламперт Польшаға Венгриядан кетуге мәжбүр болды. Польшаның герцогы Болеслав II оларға көмек берді және олар неміс әскерлері Венгриядан шығарылғаннан кейін қайтып келді. Бауырластар жаңа азаматтық соғыстың тууына жол бермеу үшін Сүлеймен патшамен келісім жасасты. 1064 жылдың 20 қаңтарында Гьёрде қол қойылған келісімге сәйкес, Геза мен оның ағалары Сүлейменнің билігін қабылдады және патша оларға әкесінің герцогтігін берді. Патша мен оның туыстары Пасханы Печ кафедральді соборында бірге атап өтті, онда герцог Геза салтанатты түрде Сүлейменнің басына тәж кигізді.
Венгриядағы герцог (10641074)
Ян Штайнхюбель мен басқа да словак тарихшыларының айтуынша, Геза Нитра (қазіргі Нитра, Словакия) аймағын ғана басқару құқығын сақтап қалды және әкесінің Бихар (қазіргі Бихария, Румыния) маңындағы герцогтігінің шығыс аймақтарын өзінің ағасы Ладиславқа берді. Венгр тарихшысы Гюла Кристо да Беланың бұрынғы герцогтігінің бөлінуі "әбден мүмкін" екенін айтады. Гюла Кристо мен Ференц Мак тарихшылары Геза осы шақтарда София есімді неміс графының қызына үйленген сияқты деп жазады. Гезаның өз герцогтігінде монета соғуға құқығы болған. Ол үшін соғылған күміс жарты динарларда DUX MAGNUS ("Ұлы герцог") және PANONAI ("Мажарстан Корольдігі") деген жазулар болды. Геза 1064-1071 жылдары аралығында патшамен тығыз байланыста болды. Мысалы, олар 1068 жылы Керлесте (қазіргі Чиралеш, Румыния) патшалықтың шығыс аймақтарын тонаған шабуылшыларға қарсы бірлесіп күресті. Шабуылшылардың кім екені нақты белгісіз: Annales Posonienses печенегтер туралы жазады, "Ағартылған жылнама" және басқа да 14-15 ғасырлардағы венгр жылнамалары кумандарды атайды, ал орыс жылнамасы оларды кумандар мен влахтар деп сипаттайды. Қазіргі тарихшылар олардың печенегтер болғанын қорытады. Геза мен Соломонның қарым-қатынасы 1071 жылы Византияның Белград бекінісін қоршау кезінде нашарлай бастады. Бекініс қолбасшысы патшаға қарағанда Гезаға бас июды жөн көрді, ал Белград түскеннен кейін венгр лагеріне келген византиялық елшілер тек Гезамен келіссөздер жүргізді. Олжаны бөлісу Сүлеймен мен Геза арасында жаңа жанжалға себеп болды. Геза 1072 жылы Византия империясына қарсы жаңа жорыққа шыққанда, оның ағасы Ладислав герцогтіктің жарты әскерін өзінде қалдырды. Патша мен оның туыстары арасындағы қақтығысты Сүлейменнің басты кеңесшісі граф Вид, герцогтардың иеліктерін өзіне қосамын деген ниетпен күшейтті. Алайда, Сүлеймен мен Геза, оларға қарсы тарапқа шабуыл жасау үшін сырттан күш алу қажеттігіне көз жеткізген соң, 1073 жылдың 11 қарашасынан 1075 жылдың 24 сәуіріне дейін бітімге келді. Геза ағаларын Польша мен Руське көмек сұрап жіберді. Сексзард аббаттығындағы кездесуде граф Вид патшаны Тиса өзенінің шығысындағы "Игфан орманында аң аулап жүрген" Гезаға күтпеген шабуыл жасау үшін келісімді бұзуға көндірді. Гезаның әкесі құрған монастырьдың аббаты герцогты патшаның жоспары туралы ескерткенімен, патша әскері өзеннен өтіп, 1074 жылдың 26 ақпанында Кемеж шайқасында Гезаның әскерін талқандады. "Ағартылған жылнамада" сақталған аңыз бойынша, шайқасқа дейін Ладислав "күннің нұрында аспаннан періште түсіп, Гезаның басына тәж кигізгенін" көрді. Тағы бір аңыздық оқиға герцогтардың патшаны жеңетінін болжады: "таза ақ ермін" тікенді бұтадан Ладиславтың найзасына секіріп, содан кейін оның кеудесіне жабысты. Шабуылдан кейін Геза мен оның серіктері Вацқа асықты, онда олар ағасы Ладислав пен олардың күйеуі, Оломоуц герцогы Отто I-ге кездесті. Соңғысы чех күштерін қосып, Гезаға Соломонға қарсы көмектесу үшін Венгрияға келді. 1074 жылдың 14 наурызында Могиород шайқасында Геза "Нитрия әскерлерімен бірге орталықта тұрды", - деп жазылған "Ағартылған жылнамада". Шайқас барысында Геза мен Ладислав Сүлейменді шатастыру үшін өз туларын ауыстырды, ол Гезаға шабуыл жасауды жоспарлаған еді. Геза мен оның одақтастары шешуші жеңіске жетіп, патшаны шайқас алаңынан қашып, Венгрияның батыс шекарасындағы Мосонға шегінуге мәжбүр етті. Геза Капувар, Бабот, Секешфехервар және "басқа да қамалдарды ең батыл сарбаздардан құралған гарнизонмен қамтамасыз етіп" алды, осылайша бүкіл елдің иелігіне ие болды.
Отбасы
Геза екі рет үйленді. 1060-шы жылдардың соңында үйленген оның алғашқы әйелі Софияның отбасы белгісіз. 1075 жылы тәж кигеннен кейін ол екінші әйеліне үйленді, ол болашақ Византия императоры III Никефордың қызының қызы болды. Гезаның қай әйелінен бала туғаны белгісіз, бірақ тарихшылар Гюла Кристо мен Марта Фонт София олардың анасы болған деседі. Кристо Гезаның кем дегенде алты балаға әке болғанын айтады. Олардың екеуінің ғана – Коломан мен Альмос – есімдері белгілі, бірақ "Жарқыннанған жылнамада" Коломанның "өз алдында қайтыс болған" бауырлары болғаны жазылған. Коломан мен Альмос шамамен 1070 жылы туған. Төменде Гезаның ата-тегі мен мақалада есімдері аталған туыстары көрсетілген. *Гезаның бірінші немесе екінші әйелі оның балаларының анасы болғаны белгісіз. ** Гезаның кем дегенде тағы екі баласы болды, бірақ олардың есімдері белгісіз.
Негізгі дереккөздер
Венгриялық суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциясы) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .