Кіріспе

Мажарлар негізінен орта ғасырларда қолданған алфавит жазу жүйесі, осы тіл тарихына шолу. Ежелгі мажар жазуы немесе мажар рундары (Székely magyar rovás, 'székely magyar runiform', немесе rovásírás) – мажар тілін жазу үшін пайдаланылған алфавит жазу жүйесі. Қазіргі мажар тілі латын әліпбиі негізінде жазылады. "Ескі" термині осы жазудың латын әліпбиіне қарағанда тарихи тұрғыдан бұрын пайда болғанын көрсетеді. Ежелгі мажар жазуы – Ескі түркі әліпбиінің туындысы. Мажарлар 895 жылы Карпат алқабына қоныстанды. Христиандық Мажар мемлекеті құрылғаннан кейін, король Стефан тұсында бұл ескі жазу жүйесінің қолданылуы шектелді және латын әліпбиі қабылданды. Дегенмен, кейбір мамандықтарда (мысалы, малдың санын ресми түрде тіркеу үшін "rovás таяғын" қолданған малшылар) және Трансильванияда секель мажарлары осы жазуды қолдана берді, соның нәтижесінде оның мажарша атауы (секель) rovásírás деп белгіленді. Бұл жазу Атид коммунасындағы шіркеулер сияқты жерлерде де кездеседі. ISO 15924 стандарты бойынша ағылшын тіліндегі атауы – Ежелгі мажар (мажар руникасы).

Атауы

Қазіргі венгр тілінде бұл жазу ресми түрде «Секель руна жазуы» (Székely rovásírás) деп аталады. Жазу жүйесі әдетте «руна жазуы» (rovásírás) немесе «секель руна жазуы» (székely rovásírás) деп белгілі.

Шығу тегі

Ғалымдар бұл жазудың нақты қашан пайда болғанын немесе оның бастауын анықтай алмайды. Тіл білімі маманы Андраш Рона-Тас ежелгі венгр тілін ежелгі түркі жазуынан шығарды, ол б.з. 720 жылға дейінгі жазбаларда кездеседі. Түркі жазуларының шығу тегі белгісіз. Бұл жазулар пахлави және соғди әліпбилері сияқты Азия жазуларынан, немесе мүмкін харошти әліпбиінен туындаған болуы мүмкін, олардың барлығы өз кезегінде арамей жазуынан шыққан. Басқа пікірлерге сәйкес, ежелгі түркі рундары алғашқы түркі графикалық логограммаларынан дамиды. Прото-венгр тілінде сөйлейтін адамдар 7-ші немесе 8-ші ғасырда түркілік кеңею кезеңінде түркі халықтарымен байланысқа түскен болуы мүмкін, бұл туралы прото-венгр тіліндегі көптеген түркі сөздері де куәлік етеді. Түркі және ежелгі венгр тілдерінде ортақ дыбыстарға ие барлық әріптер, біреуін қоспағанда, олардың ежелгі түркі тіліндегі баламаларымен байланысты болуы мүмкін. Жоғалған белгілердің көпшілігі қарыз алудың орнына жазу ішіндегі кеңейтім арқылы алынған, бірақ шамалы саны грек тілінен шыққан сияқты, мысалы 'eF'. Бұл жазуды қазіргі венгр тілінде атау үшін қолданылатын термин (19 ғасырда пайда болған), "ровас" сөзі "роини" ("белгілеу") етістігінен шыққан, ол ескі ural тілінен алынған. Жазу техникасын сипаттайтын жалпы венгр терминологиясы (írni "жазу", betű "әріп", bicska "пышақ, сондай-ақ: әріптерді кесу үшін") түркі тілінен алынған, бұл түркі әліпбилері арқылы таралуын нығайтады.

Ортағасырлық Венгрия

Ортағасырлық Венгрияда ежелгі венгр жазуының қолданылуына қатысты эпиграфикалық деректер 10 ғасырға дейін сақталып қалған, мысалы, Хомокмедьден табылған жазулар. Бұл жазу сүйектен жасалған садақ қалпының фрагментінде анықталған. Оны түсіндіруге бірнеше әрекет жасалғанмен, мағынасы әлі де толық анықталған жоқ. 1000 жылы Венгрияның Стефан I патшасының тәж киюімен Венгрия (бұрын көшпелі тайпалардың одағы болған) корольдікке айналды. Латын әліпбиі ресми жазу ретінде қабылданды, бірақ ежелгі венгр тілі халық арасында қолданыла берді. Руна жазуы алғаш рет 13 ғасырғы Симон Кезаның жылнамасында еске алынды, онда ол Секелилердің қара хаттарды қолдануы мүмкін екенін айтты. Иоганн Тюрочи "Венгрлер тарихы" еңбегінде Секелилер скиф әріптерін ұмытпаған және оларды ағаштарға қашап жазғандарын жазды. Қырымхильд шайқасынан қашқан үш мың ғұн болған, олар батыс халықтарынан қорқып, Арпад заманына дейін жартасты далаларда қалды және өздерін ғұн деп емес, Секели деп атады. Бұл Секелилер ғұндардың қалдықтары еді, венгрлер Паннонияға екінші рет оралғанда, олар Рутения шекарасында оралғандарға қосылып, Паннонияны бірге бағындырды, бірақ Паннония жазығында емес, таулы шекарада қара тайпалармен бірге жер берілді, онда олармен араласып, олардың жазуын қолданды. Олар Атилланың тұсында қудалаған батыс халықтарынан қорқып, Трансильванияға, Паннония шекарасына қарай жылжыды. Олар өздерін ғұндар немесе венгрлер деп атамай, өз сөздерімен айтқанда, Секелилер деп атады, олардың ғұндар мен венгрлердің қалдықтары екенін білдіртпеу үшін. Қазіргі уақытта ешкім Секелилердің Паннонияға алғаш келген ғұндардың қалдықтары екеніне күмәнданбайды және олардың халқы сол кезден бері бөтен қанға араласқан жоқ сияқты, сондықтан олар моральдық тұрғыдан да қатаң және жерді бөлуде басқа венгрлерден ерекшеленеді. Олар скиф әріптерін әлі де ұмытқан жоқ, олар қағазға емес, шеберлікпен таяқтарға қашап жазылған. Кейін олар елеусіз халыққа айналып, венгрлер скифиядан Паннонияға қайта келгенде, олардың келгені туралы хабарды естігеннен кейін үлкен қуанышпен Рутенияға аттанды. Венгрлер Паннонияны қайта иеленгенде, елді бөліскенде, венгрлердің келісімімен осы Секелилерге олардың тұрғын орыны ретінде таңдаған жер берілді. | Симон Кеза: Ғұндар мен венгрлер тарихы

Олардың айтуынша, Чабамен бірге ғұндарды сүйемелдегеннен басқа, сол ұлттан тағы үш мың адам шайқастан қашып, Паннонияда қалды және алғашқыда Цсигла даласы деп аталатын лагерде орналасты. Олар Атилланың тұсында қудалаған батыс халықтарынан қорқып, Трансильванияға, Паннония шекарасына қарай жылжыды және өздерін ғұндар немесе венгрлер деп атамай, өз сөздерімен айтқанда, Сикулус, яғни Секелилер деп атады, олардың ғұндар мен венгрлердің қалдықтары екенін білдіртпеу үшін. Қазіргі уақытта ешкім Секелилердің Паннонияға алғаш келген ғұндардың қалдықтары екеніне күмәнданбайды және олардың халқы сол кезден бері бөтен қанға араласқан жоқ сияқты, сондықтан олар моральдық тұрғыдан да қатаң және жерді бөлуде басқа венгрлерден ерекшеленеді. Олар әлі де скиф әріптерін ұмытқан жоқ, олар қағазға емес, шеберлікпен таяқтарға қашап жазылған. Кейін олар елеусіз халыққа айналып, скифиялық венгрлер Паннонияға қайта келгенде, олардың келгені туралы хабарды естігеннен кейін үлкен қуанышпен Рутенияға аттанды. Венгрлер Паннонияны қайта иеленгенде, елді бөліскенде, венгрлердің келісімімен осы Секелилерге олардың тұрғын орыны ретінде таңдаған жер берілді. | Иоганн Тюрочи: Венгрлер тарихы

Ерте заманауи кезең

Бұл кезеңде ескі венгр жазуы бірнеше аймақта халық өнерінің құрамына кірді. Патшалық Венгрияда ескі венгр жазуы сирек қолданылды, алайда осы аумақтан да іздер қалған. 1609 жылға жатқан Никольсбург әліпбиіне ұқсас ескі венгр әліпбиінің тағы бір көшірмесі бар. 1668 жылғы Елакадағы жазу "халық өнерінде қолданылуының" мысалы болып табылады. 17-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың басына дейінгі, Кибед, Цсейд, Макфалва, Шолокма, Марошвашархели, Чикракош, Мезокерсетес, Надьбаня, Торда, Фелшёсемереде, Кечкемет және Кишкунхалас сияқты жерлерден алынған бірқатар жазулар бар.

Ғылыми талқылау

Венгр жазуы алғаш рет кеш гуманистік/барокко ғылымында Янош Телегди өзінің Rudimenta Priscae Hunnorum Linguae атты оқулығында сипатталды. 1598 жылы жарық көрген Телегдидің оқулығында жазу туралы түсінігі баяндалған, сондай-ақ руналармен жазылған мажар тіліндегі мәтіндер, мысалы, Әкесіміз дұғасы бар. 19 ғасырда ғалымдар көне венгр жазуының қағидаларын және басқа да ерекшеліктерін зерттеуді бастады. Осы кезден бастап, Венгрияда «rovásírás» («руналық жазу») атауы халық санасына қайта орала бастады, ал басқа елдердің жазу тарихшылары «Ескі венгр», «Altungarisch» және т.б. терминдерін қолдана бастады. Көне венгр жазуы латын жазуымен алмастырылғандықтан, 20 ғасырдың тіл білімі зерттеушілері тарихи деректер негізінде әліпбиді қайта құруға мәжбүр болды. Бұл жұмыстың көп бөлігін этнограф және фольклоршы Гюла Себестиен мен филолог, тіл білімі маманы және түркітанушы Гюла (Юлиус) Немет жасады. Себестиеннің «Руналар мен руналық жазу» (Rovás és rovásírás, Будапешт, 1909) және «Мажар руналық жазуының нағыз мұралары» (A magyar rovásírás hiteles emlékei, Будапешт, 1915) атты еңбектерінде осы тақырыпқа қатысты құнды ақпараттар бар.

Халықтық қайта өрлеу

1915 жылы Адоржан Мадьяр бастағаннан бері, бұл жазу қазіргі венгр тілін жазу құралы ретінде таратылды. Осы топтар қазіргі венгр тіліндегі дауысты әріптерді көрсету мәселесіне әртүрлі тәсілдермен қарады. Адоржан Мадьяр а/а және е/э әріптерін ажырату үшін белгілерді пайдаланды, бірақ басқа дауыстыларды ұзындығы бойынша ажыратпады. Дегенмен, 1974 жылдан бастап Сандор Форрай басқарған мектеп i/í, o/ó, ö/ő, u/ú және ü/ű әріптерін ажыратып көрсетті. Бұл жазудың қайта жандануы Венгрияда ғана емес (көбінесе Будапештте), сонымен қатар венгр диаспорасының арасында, әсіресе АҚШ және Канадада, маңызды идеологиялық ұлтшылдық субмәдениеттің бір бөлігіне айналды. Ежелгі венгр жазуы қазіргі заманда басқа да қолданыстарға ие болды, кейде венгр неопаганизмімен байланысты немесе оған сілтеме жасады, бұл норвег неопаганистерінің герман руналарын, ал келт неопаганистерінің огам жазуын алуан түрлі мақсаттар үшін қолдануына ұқсас.

Даулар

"Ескі венгр" ұғымына барлық ғалымдар келіспейді, бұл негізінен нақты әдеби фактілерге байланысты. Тіл білімі және әлеуметтік тіл білімі маманы Клара Сандор сұхбатында осы жазу туралы көптеген "романтикалық" мәлімдемелердің жалған екенін айтты. Оның талдауына сәйкес, жазудың шығу тегі, мүмкін, руна тәрізді (және оның шығу тегі батыс түркі руна жазуларында болуы мүмкін), және бұл ерекше жазу жүйесі емес. Керісінше, бұл жазу венгр немесе секель венгр тіліне жатпайды; ол секель жазуы, себебі тарихи секель жерлерінен (атап айтқанда, бүгінгі Трансильвания) тыс жерде нақты дәлелдер табылмаған. 1000 жылға жуық уақытта табылған жалғыз жазудың өзгеше жазу жүйесі болған. Бұл жазу Венгрияда сирек қолданылса да, кеңінен таралған емес. 1990 жылдары "қайта жаңғыртылған" жазуға жасанды түрде түрлі "жаңа" әріптер қосылды, олар бұрын қажет болған жоқ, себебі жазу толығымен дыбыстамалық болған, немесе сол кезде болмаған ұзақ дауыстыларды көрсету үшін керек болды. Көптеген әріптердің пішіні түпнұсқасынан айтарлықтай өзгертілген. Ол 1915 жылдан бері ешбір зерттеу тіл білімі саласының күтілетін деңгейіне жетпегенін, ал көптегені әртүрлі мақсаттармен жасалғанын мәлімдеді. Жазудың қолданылуы көбінесе саяси сипатқа ие, өйткені ол жиі ағылшыншылдық немесе ұлтшылдық насихатпен қолданылады және оны әртүрлі мазмұндағы граффитилерде кездестіруге болады.

Юникодқа дейінгі кодтамалар

1990 жылдары Габор Хоссу жасаған, өте ұқсас 8 биттік код беттерінің жиынтығы бар. Олар Латын 1 немесе Латын 2 әріптері жиынтығына сәйкес келіп жасалған. Олардың біреуін орнатып, құжатқа олардың форматталуын қолданғаннан кейін, үлкен әріптердің болмауы себепті руналық әріптерді келесідей енгізуге болады: қазіргі венгр орфографиясында ерекше әріптер болып табылатын әріптер, іс жүзінде кішкентай әріптер болып саналады және оларды тиісті пернені басу арқылы жазуға болады; ал қазіргі диграфтар жеке ровас әріптерімен тең болғандықтан, олар "үлкен әріптер" ретінде кодталды, яғни бастапқыда үлкен әріптерге арналған орынға. Демек, кішкентай әріпті "g" теру латын әрпімен белгіленген дыбысқа сәйкес келетін ровас әрпін шығарады, ал үлкен әріпті "G" енгізу латын әрпіндегі "gy" диграфына тең ровас белгісін береді.

Ағылшынша

Габор Хоссу (2011): Жазушылар мұрасы. Рова жазуының Еуразия жазу жүйелерімен байланысы. Бірінші басылым. Будапешт: Ровас қоры, Google Books-тен толықтай қолжетімді. Эдвард Д. Рокштейн: "Сзеклер руналарының құпиясы", Epigraphic Society Occasional Papers, 19 том, 1990 жыл, 176–183 беттер.

Латын тілі

Ж. Телегди: Рудименты древнего языка гуннов, изложенные в кратких вопросах и ответах, Батавия, 1598 ж.