Курдистан: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Батыс Азия аймағы, тарихи түрде күрдтердің қоныс еткен жері

Күрдістан (немесе Ұлы Күрдістан) – Батыс Азиядағы күрд халқының көпшілікті құрайтын және күрд мәдениетінің, тілдерінің және ұлттық ерекшеліктерінің тарихи негізі саналатын геомәдени аймақ. Географиялық тұрғыдан алғанда, Күрдістан шамамен солтүстік-батыс Загрос және шығыс Тавр тауларының арасын қамтиды. Кордуэне Тигранокертаның шығысында, яғни қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысындағы Диярбакыр қаласының шығысы мен оңтүстігінде орналасқан. Кейбір тарихшылар Кордуэнені күрдтер мен Күрдістанның қазіргі аттарымен байланыстырса, Т.А. Синклер және басқа ғалымдар бұл тұжырымды нақты емес деп санайды.

Күрдістанның ежелгі аудандары мен олардың қазіргі аттары:
Кордуэне немесе Гордиэне (Сирт, Битлис және Шырнак)
Софэне (Диярбакыр)
Забдиценэ немесе Безабде (Гозарто д'Қарду немесе Джазират Ибн немесе Цизре)
Басэния (Баязид)
Моксэне (Муш)
Неферсерта (Мияфаркин)
Артемита (Ван)

«Күрдтер жері» деген тіркестің ең ерте жазбаларының бірі Ассирия христиандық мәтінінде кездеседі, онда Таяу Шығыстағы ассириялық қасиеттілердің өмірі суреттеледі, мысалы, Абдишо. Сасанид марзбаны Мар Абдишодан тегін сұрағанда, ол ата-анасының айтуынша, олар Ассириядағы Хазза ауылынан шыққандығын айтты. Бірақ, кейіннен олар Хаззадан бұтқа табынушылармен қуылғандықтан Таманонға қоныстанды, Абдишоның сөзіне сенсек, ол күрдтер жерінде орналасқан. Таманон қазіргі Ирак-Түркия шекарасының солтүстігінде, ал Хазза қазіргі Эрбилден оңтүстік-батысқа қарай 12 шақырым жерде жатыр. Осы мәтіннің тағы бір бөлімінде Хабур өзенінің аймағы да күрдтер жері деп көрсетілген. Әл-Мұқаддаси мен Якут әл-Хамавидің мәліметінше, Таманон Джуди тауының оңтүстік-батыс немесе оңтүстік беткейінде және Цизреден оңтүстікке қарай орналасқан. Сирия тіліндегі дереккөздерде күрдтерге қатысты географиялық сілтемелер Зукнин жылнамасында, Михаил Сириялықтың және Бар Хебрейдің еңбектерінде кездеседі. Олар Қарду таулары, Қарду қаласы және Қардауайе елі туралы айтады.

Классикалықтан кейінгі тарих

Х-ХІ ғасырларда аймақта бірнеше күрд княздықтары пайда болды: солтүстікте Шаддадидтер (951–1174) (шығыс Транскавказияда Кур және Аракс өзендері арасында) және Равадидтер (955–1221) (Тәбриз қаласын орталық етіп, Әзірбайжанның барлық аймағын бақылаған), шығыста Хасанвайхидтер (959–1015) (Шахризор мен Хузистан арасындағы Загрос тауларында) және Анназидтер (990–1116) (Хулван қаласын орталық етіп) және батыста Марванидтер (990–1096) Диярбакырдың оңтүстігінде және Джазираның солтүстігінде орналасқан. Орта ғасырлардағы Күрдістан – әмірліктер деп аталатын жартылай тәуелсіз және тәуелсіз мемлекеттердің жиынтығы еді. Ол формалды түрде халифтер мен шахтардың тікелей емес саяси немесе діни ықпалында болды. Осы мемлекеттердің және олардың көршілерімен қарым-қатынастарының толық тарихы 1597 жылы принц Шараф әл-Дин Битлиси жазған «Шарафнама» еңбегінде келтірілген. Әмірліктерге оңтүстікте Бабан, Соран, Бадинан және Гармиян; солтүстікте Бакран, Ботан (немесе Ботан) және Бадлис, ал шығыста Мукриян мен Ардалан кірді. «Күрдістан» топонимі туралы ең ерте ортағасырлық мәлімет 12 ғасырдағы армян тарихшысы Маттеос Урхаецидің еңбегінде кездеседі. Ол 1062 жылы Амид және Сиверек маңындағы шайқасты Күрдістан аумағында болған деп сипаттаған. Екінші дерек 1200 жылы жазылған армян тіліндегі Ізгі хабарлар қолжазбасының соңғы бетіндегі дұғада кездеседі. «Күрдістан» термині кейінірек 1336 жылғы Трапезунд империясының құжаттарында және 1340 жылы Хамдалла Мустафи жазған «Нузат әл-Күлүб» еңбегінде қолданылған. Шараф әл-Дин Битлисинің «Шарафнама» еңбегінде күрд жерінің шекарасы Парсы шығанағындағы Ормуз бұғазынан басталып, Малата және Мараш қалаларына дейін созылады. 1640 және 1655 жылдар аралығында аймақты аралап көрген Евлия Челеби Күрдістанға Ерзурум, Ван, Хаккари, Цизре, Имаддия, Мосул, Шахризор, Харир, Ардалан, Бағдад, Дерне, Дертенг және Басра қалалары кіретінін атап көрсеткен. 16 ғасырда ұзақ соғыстардан кейін күрдтер қоныстанған аймақтар Сефевидтер мен Осман империясы арасында бөлінді. Курдистанның маңызды бөлігі 1514 жылғы Халдиран шайқасынан кейін бөлінді және 1639 жылғы Зухаб шартымен ресми түрде бекітілді. Осман әскер мектебінің географиялық оқулығында (авторы Ахмет Севад) Күрдістан Ерзурум, Ван, Урфа, Сулеймания, Киркук, Мосул және Диярбакир қалаларын қамтыды және Осман Азиясының алты аймағының бірі болды.

In the tenth and eleventh centuries, several Kurdish principalities emerged in the region: in the north the Shaddadids (951–1174) (in east Transcaucasia between the Kur and Araxes rivers) and the Rawadids (955–1221) (centered on Tabriz and which controlled all of Azerbaijan), in the east the Hasanwayhids (959–1015) (in Zagros between Shahrizor and Khuzistan) and the Annazids (990–1116) (centered in Hulwan) and in the west the Marwanids (990–1096) to the south of Diyarbakır and north of Jazira. Kurdistan in the Middle Ages was a collection of semi independent and independent states called emirates. It was nominally under indirect political or religious influence of Khalifs or Shahs. A comprehensive history of these states and their relationship with their neighbors is given in the text of Sharafnama, written by Prince Sharaf al Din Bitlisi in 1597. The emirates included Baban, Soran, Badinan and Garmiyan in the south; Bakran, Bohtan (or Botan) and Badlis in the north, and Mukriyan and Ardalan in the east. The earliest medieval attestation of the toponym Kurdistan is found in a 12th century Armenian historical text by Matteos Urhayeci. He described a battle near Amid and Siverek in 1062 as to have taken place in Kurdistan. The second record occurs in the prayer from the colophon of an Armenian manuscript of the Gospels, written in 1200. A later use of the term Kurdistan is found in Empire of Trebizond documents in 1336 and in Nuzhat al Qulub, written by Hamdallah Mustawfi in 1340. According to Sharaf al Din Bitlisi in his Sharafnama, the boundaries of the Kurdish land begin at the Strait of Hormuz in the Persian Gulf and stretch on an even line to the end of Malatya and Marash. Evliya Çelebi, who traveled in the region between 1640 and 1655, mentioned that Kurdistan includes Erzurum, Van, Hakkari, Cizre, Imaddiya, Mosul, Shahrizor, Harir, Ardalan, Baghdad, Derne, Derteng, until Basra. In the 16th century, after prolonged wars, Kurdish inhabited areas were split between the Safavid and Ottoman empires. A major division of Kurdistan occurred in the aftermath of the Battle of Chaldiran in 1514, and was formalized in the 1639 Treaty of Zuhab. In a geography textbook of late Ottoman military school by Ahmet Cevad Kurdistan span over the cities Erzurum, Van, Urfa, Sulaymanyah, Kirkuk, Mosul and Diyarbakir among others and was one out of six regions of Ottoman Asia.

Қазіргі тарих

Осман империясы құлағаннан кейін одақтастар Курдистанды (соңғы рет ратификацияланбаған Севр келісімінде көрсетілгендей) бірнеше елдердің арасында, оның ішінде Курдистан, Армения және басқаларына бөлуге тырысты. Бірақ Кемал Ататүрктің әскерлері осы аймақтарды қайта басып алуы (және басқа да маңызды мәселелер) одақтастарды Лозанна келісімін (1923) және қазіргі Түркия Республикасының шекараларын қайта келіссөздер арқылы қабылдауға мәжбүр етті, осылайша күрдтер өздік басқару құқығына ие болмай қалды. Басқа күрд аймақтары жаңадан құрылған Ұлыбритания мен Францияның мандатты Ирак және Сирия мемлекеттеріне берілді. 1945 жылы Сан-Францискодағы бейбітшілік конференциясында күрдтік делегация күрдтер талап еткен аумақты қарастыруды ұсынды, ол Адана маңындағы Жерорта теңізі жағалауынан Бушер маңындағы Парсы шығанағының жағалауына дейін созылып, оңтүстік Загростағы Лур халқы қоныстанған аймақтарды да қамтыды. Тарихшы Жорди Тежель «Үлкен Курдистанды» Сирияның Курдстан Демократиялық Партиясының (КДПС) Сириядағы күрдтерге насихаттауға тырысқан «күрд мифтерінің» бірі деп атады. Кембридж университеті жариялаған академиялық зерттеу 1940 жылдардан бастап жасалған «Үлкен Курдистан» карталарын былай сипаттады: «Бұл карталар күрд ұлтшылдығы үшін ең әсерлі үгіт құралына айналды. Олар Курдистан аумағын шамадан тыс кеңейтілген түрде бейнелейді, оның құрамына күрд халқы көпшілік емес аймақтар да кіреді. Аймақтың демографиялық және этнографиялық құрылымына қатысты нақты талаптармен байланысты саяси мақсаттармен жасалған және әдістемелік кемшіліктеріне қарамастан, олар «күрдтердің санасындағы Курдистанға» айналды және көрсетілген шекаралар оңай қабылданды». 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін Коалиция Ирактың әуе шабуылдарынан қорғау және гуманитарлық көмек көрсету мақсатымен Солтүстік Ирак үстінен ұшуға тыйым салынған аймақ құрды. 1992 жылы Ирактың үш солтүстік провинциясынан Ирак әскерлерінің шығуы кезінде Курдистан аймағы Ирактың құрамындағы өзінің жергілікті үкіметі мен парламенті бар автономды бірлік ретінде пайда болды. 2010 жылғы АҚШ есебінде (2014 жылғы Сирия мен Ирактағы тұрақсыздыққа дейін жазылған) «Курдистан 2030 жылға дейін құрылуы мүмкін» делінген. 2014 жылы Ирак және Левант ислам мемлекетінің Солтүстік Иракқа жасаған шабуылынан кейін Ирак мемлекетінің әлсіреуі Ирак Курдистанының тәуелсіздік алуына мүмкіндік берді.

After the collapse of the Ottoman Empire, the Allies contrived to split Kurdistan (as detailed in the ultimately unratified Treaty of Sèvres) among several countries, including Kurdistan, Armenia and others. However, the reconquest of these areas by the forces of Kemal Atatürk (and other pressing issues) caused the Allies to accept the renegotiated Treaty of Lausanne (1923) and the borders of the modern Republic of Turkey, leaving the Kurds without a self ruled region. Other Kurdish areas were assigned to the new British and French mandated states of Iraq and Syria. At the San Francisco Peace Conference of 1945, the Kurdish delegation proposed consideration of territory claimed by the Kurds, which encompassed an area extending from the Mediterranean shores near Adana to the shores of the Persian Gulf near Bushehr, and included the Lur inhabited areas of southern Zagros. The historian Jordi Tejel has identified "Greater Kurdistan" as being one of the "Kurdish myths" that the Kurdistan Democratic Party of Syria (KDPS) were involved in promoting to Kurds in Syria. An academic source published by the University of Cambridge has described maps of greater Kurdistan created in the 1940s and forward as: "These maps have become some of the most influential propaganda tools for the Kurdish nationalist discourse. They depict a territorially exaggerated version of the territory of Kurdistan, extending into areas with no majority Kurdish populations. Despite their production with political aims related to specific claims on the demographic and ethnographic structure of the region, and their questionable methodologies, they have become 'Kurdistan in the minds of Kurds' and the boundaries they indicate have been readily accepted." At the end of the 1991 Gulf War, the Coalition established a no fly zone over northern Iraq to provide humanitarian relief to and safeguard the Kurds who would be subjected to Iraqi air attacks. Amid the withdrawal of Iraqi forces from three northern provinces, Kurdistan Region emerged in 1992 as an autonomous entity inside Iraq with its own local government and parliament. A 2010 US report, written before the instability in Syria and Iraq that exists as of 2014, attested that "Kurdistan may exist by 2030". The weakening of the Iraqi state following the 2014 Northern Iraq offensive by the Islamic State of Iraq and the Levant has also presented an opportunity for independence for Iraqi Kurdistan,

Түрік үкіметі олардың өмір сүруін мойынламау үшін 1991 жылға дейін күрдтерді «Тау түркілері» деп санады. «Күрдтер», «Курдистан» немесе «күрд тілі» деген сөздер Түркия үкіметі тарапынан ресми түрде тыйым салынды. Күрд тілінде сөйлеген, жазған немесе ән салған көптеген адамдар тұтқындалып, түрмеге қамалды. 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басында күрд мүдделерін қорғайтын саяси партияларға тыйым салынды. 1983 жылы күрд провинциялары Күрд жұмысшы партиясының (ПКК) әрекеттеріне жауап ретінде әскери жағдай режиміндегі төтенше жағдай аймағына енгізілді. 1980 және 1990 жылдары партизандық соғыс жүрді, оның салдарынан ауылдың көп бөлігі эвакуацияланды, мыңдаған күрд ауылдары үкімет тарапынан қиратылды және екі тараптан да көптеген жазалау орындалды. Күрд ауылдары мен қалаларына азық-түлік эмбаргосы салынды. Он мыңдаған адам қаза тауып, жүз мыңдаған адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Түркия тарихи түрде Солтүстік Ирактағы күрд мемлекетінің көршілес түрік провинцияларындағы күрд сепаратистерін қолдауынан қорқып келді және осы себепті Ирактағы күрд тәуелсіздігіне қарсы болды. Бірақ АҚШ-тың Иракқа басып кіргеннен кейінгі хаостан кейін Түркия автономиялы Курдистан аймақтық үкіметімен тығыз байланыс орнатты. «Курдистан» сөзі, жазбаша немесе ауызша айтылған жағдайда да, Түркияда тұтқындалуға және сотталуға әкелуі мүмкін. Ғалым Исмаил Бесикчи Курдистанды «халықаралық колония» деп сипаттаған.

Ирактық Курдистан

2014 жылы Ирак және Левант ислам мемлекетінің Солтүстік Иракқа жасаған сәтті шабуылы, оның нәтижесінде ирак мемлекетінің күш көрсету мүмкіндігі әлсіреп, күрдтерге тәуелсіздігін арттыруға және мүмкін, тәуелсіз Күрд мемлекетін жариялауға "алтын мүмкіндік" тудырды. Мосулда шабуыл кезінде 80-нен астам түрік азаматын тұтқынға алған Ирак және Левант ислам мемлекеті Түркияның жауы саналады, сондықтан Курдистан Түркия үшін буферлік мемлекет ретінде маңызды. 2014 жылдың 28 маусымында үкіметтегі Әділет және даму партиясының (АҚП) өкілі Хюсейин Челик Financial Times газетіне берген сұхбатында Түркияның Солтүстік Ирактағы тәуелсіз Күрдістанды қабылдауға дайын екенін мәлімдеді.

Сириядағы азаматтық соғыс

Түрлі дереккөздер "Жәбхәт ән-Нусра" тобының Сириядағы күрд әйелдері мен балаларын өлтіруге шақыратын фәтуа шығарғанын, ал Сириядағы қақтығыстар ондаған мыңдаған босқындарды Ирактың Күрдістан аймағына қашуға мәжбүр еткенін хабарлады. 2015 жылға дейін Түркия "Жәбхәт ән-Нусраны" белсенді түрде қолдаған, бірақ 2017 жылдың қаңтарында Түркия Сыртқы істер министрлігі "Жәбхәт ән-Нусраны" террористік ұйым деп жариялап, тиісті шаралар қабылдады.

Адамдар

Париж Күрд институтының 2016 жылғы бағалауынша, Күрдістанның жалпы халқы шамамен 34,5 миллион адамды құрайды, ал күрдтер Солтүстік Күрдістан халқының 86% -ын құрайды. Солтүстік Күрдістанда арабтар, түріктер, ассириялықтар (сириялықтар), армянтар және әзербайжандар азшылықтары бар. Күрдістанда сонымен қатар елеулі кавказдық халықтар да бар, олардың ішінде Вартодағы чечендер мен ингуштар, Ахлаттағы осетиндер және черкестер бар. Бұл кавказдықтар бастапқы кезеңнен бастап күрдтену процесінен өтті, соның салдарынан күрд тілі олардың ана тіліне айналды.

География

Британ энциклопедиясына сәйкес, Курдистанның аумағы шамамен 190 000 км² (немесе 73 000 шаршы миль) құрайды, оның ірі қалалары Түркиядағы Диярбакыр (Амед), Битлис (Бедлис) және Ван (Ван), Ирактағы Эрбиль (Хеулер) және Сулеймания, Ирандағы Керманшах (Кирманшан), Сананджах (Сина), Илам және Махабад (Мехабад) қалалары болып табылады. Ислам энциклопедиясы мәліметтері бойынша, Курдистанның аумағы шамамен Түркияда, Иранда, Иракта және Сирияда орналасқан, ал жалпы ауданы шамамен құрайды.

Климат

Өңірдің көп бөлігі континенттік климатпен сипатталады – жазда ыстық, қыста суық. Осыған қарамастан, аймақтың көп бөлігі құнарлы және тарихи түрде астық пен мал экспорттаған. Жазықтарда жауын-шашын мөлшері жылына 200-400 мм, ал тау тізбектері арасындағы жоталарда жылына 700-3000 мм аралығында болады. Құстардың ішінде капотталған қара қаңқа, кәдімгі шырға, еуразиялық көгершін, еуропалық қызғалдақ, су пипиті, дақтанған тұғырлы, намаква көгершіні, сакер соколы, грифон бүркіті, кішкентай су қаз және жағалы пратинкол сияқты түрлер бар.

Таулар

Таулар күрд өмірінің маңызды географиялық және символдық белгілері болып табылады, бұл туралы "Күрдтердің достары тек таулар ғана" деген мақал бар. Күрдтер тауларды қасиетті санайды. Аймаққа Джуди және Арарат таулары (екеуі де күрд халық әдебиетінде маңызды орын алады), Загрос, Қандил, Шингал, Абдулазиз тауы, Күрд таулары, Джабал әл-Акрад, Шахо, Габар, Хамрин және Нисир кіреді.

Мұнай және минералды ресурстар

Курдистан аймағында шамамен 1,5 млрд тонна мұнай бар, бұл оны әлемдегі алтыншы ірі қорына айналдырады. Бұл қорларды өндіру 2007 жылы басталды. Әл-Хасака провинциясы, сондай-ақ Джазира аймағы деп аталады, мұнайдың геосаяси маңызы бар және ауыл шаруашылығы жерлеріне қолайлы. 2011 жылдың қарашасында Exxon Ирактың орталық үкіметінің өкілеттігіне қарсы шығып, Күрдістанның алты жер учаскесінде барлау құқығына мұнай және газ келісімшарттарына қол қойды, оның ішінде бір келісімшарт Керкук мега-орталығының шығысында, даулы аумақтарда болды. Бұл әрекет Бағдадтың Exxon компаниясымен оңтүстік кен орындарында, әсіресе Батыс Курна 1-ші кезең жобасында келісімшартты бұзумен қорқытуына себеп болды. Exxon компаниясы Батыс Курна жобасынан шығу ниеті туралы мәлімдеді. 2007 жылдың шілдесінде Күрд үкіметі шетелдік компанияларды 40 жаңа мұнай алаңында инвестиция салуға шақырды, келесі бес жылда аймақтық мұнай өндіруді бес есеге арттыру үмітімен, газ және оған байланысты газ қоры шамамен 700 мың тоннадан асады. Күрдістанда белсенді компаниялар: ExxonMobil, Total, Chevron, Talisman Energy, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum және Marathon Oil. Өңірде едәуір мөлшерде бар басқа минералды ресурстарға көмір, мыс, алтын, темір, әк тас (цемент өндіру үшін қолданылады), мәрмәр және мырыш жатады. Әлемдегі ең ірі тас күкірт кен орны Эрбильдің оңтүстік-батысында орналасқан. 2012 жылдың шілдесінде Түркия мен Күрдістан аймағы келісімге қол қойды, ол бойынша Түркия Күрдістан аймағын мұнай өнімдерімен үнемі қамтамасыз етеді, ал оның орнына шикі мұнай алады.