Кіріспе
Күрдтер – Таяу Шығыстағы ирандық этнос. Олар тарихи тұрғыдан Ван көлі мен Урмия көлінің оңтүстігіндегі таулы аймақтарда қоныстанған, географиялық тұрғыдан Күрдістан деп аталатын аймақ. Күрдтердің көпшілігі солтүстік күрд тілінің курманжи диалектісінде және орталық күрд тілінің сорани диалектісінде сөйлейді. Күрдтердің алдыңғы ата-бабалары туралы әртүрлі гипотезалар бар, мысалы, ежелгі дәуірдегі кардухтар. Ислам билігі тұсындағы ең ерте күрд династиялары (10-12 ғасырлар) – Хасанвайхидтер, Марванидтер, Равадидтер, Шаддадидтер, одан кейін Саладин құрған Айюбидтер әулеті. 1514 жылғы Халдиран шайқасы – күрд тарихындағы маңызды бетбұрыс, ол күрдтердің Османмен одақтасуын белгіледі. 1597 жылғы «Шарафнаме» күрд тарихы туралы алғашқы еңбек. 20 ғасырдағы күрд тарихы күрд ұлттығының күшеюімен ерекшеленеді, ол 1920 жылғы Севр шартында көзделгендей, тәуелсіз Күрдістан құру мақсатына бағытталған. Курдстан уезі (1923–1926) және Ирак Күрдістаны (1991 жылдан бері) жартылай автономияға қол жеткізді, ал әсіресе Түрік Күрдістанында 1984 жылдан 1999 жылға дейін күрд бүлікші топтары мен Түрік қарулы күштері арасында қарулы қақтығыс жүрді, аймақта 2000-жылдары қайтадан жаңа зорлық-зомбылық ошақтары пайда болды және жағдай тұрақсыз болып қалуда.
The Kurds are an Iranian ethnic group in the Middle East. They have historically inhabited the mountainous areas to the south of Lake Van and Lake Urmia, a geographical area collectively referred to as Kurdistan. Most Kurds speak Northern Kurdish Kurmanji Kurdish (Kurmanji) and Central Kurdish (Sorani). There are various hypotheses as to predecessor populations of the Kurds, such as the Carduchoi of Classical Antiquity. The earliest known Kurdish dynasties under Islamic rule (10th to 12th centuries) are the Hasanwayhids, the Marwanids, the Rawadids, the Shaddadids, followed by the Ayyubid dynasty founded by Saladin. The Battle of Chaldiran of 1514 is an important turning point in Kurdish history, marking the alliance of Kurds with the Ottomans. The Sharafnameh of 1597 is the first account of Kurdish history. Kurdish history in the 20th century is marked by a rising sense of Kurdish nationhood focused on the goal of an independent Kurdistan as scheduled by the Treaty of Sèvres in 1920. Partial autonomy was reached by Kurdistan Uyezd (1923–1926) and by Iraqi Kurdistan (since 1991), while notably in Turkish Kurdistan, an armed conflict between the Kurdish insurgent groups and Turkish Armed Forces was ongoing from 1984 to 1999, and the region continues to be unstable with renewed violence flaring up in the 2000s.
Ертедегі күрд княздіктері
10 ғасырдың екінші жартысында бес күрд княздығы болды: солтүстікте Шаддадидтер (951–1174) (Армения мен Арранның бір бөлігінде) және Табриз мен Марагедегі Равадидтер (955–1221), шығыста Хасанвайхидтер (959–1015), Аназидтер (990–1117) (Керманшах, Динавар және Ханакинде) және батыста Диярбакырдың Марванидтер (990–1096). Кейін 12 ғасырда күрд Хазараспид әулеті оңтүстік Загрос пен Луристан жерінде билік құрды, 13 ғасырда Кухгилуя, Хузестан және Голпаеган аумақтарын жаулап алды, ал 14 ғасырда Шустар, Ховизех және Басраны қосып алды. Егер тарих барысы Орталық Азия далаларынан шыққан тайпалардың кең ауқымды шапқындарымен бұзылмаса, ондаған жылдар бойы осы әулеттердің бірі қалғандарына үстемдік орнатып, бүкіл күрд елін біріктіретін мемлекет құра алатын еді. Иранды жаулап алып, Бағдад халифасына бағынуын міндеттеген Сельджук түркілері күрд княздықтарын бірінен соң бірі басып алды. Шамамен 1150 жылы Ахмад Санжар, Сельджуктердің соңғы билеушісі, осы жерлерде провинция құрып, оған Курдистан деп ат қойды. Санжар құрған Курдистан провинциясының орталығы Бахар ауылы (көл немесе теңіз мағынасында), ежелгі Экбатана (Хамадан) жанында орналасқан. Оған Загрос тауларының батысындағы Синджар және Шахразур вилаяттары, ал оның шығысындағы Хамадан, Динавар және Керманшах вилаяттары кірді. Керманшахтан солтүстік-шығысқа қарай 75 шақырым жерде орналасқан Динавар қаласының (қазіргі уақытта қираған) төңірегінде жергілікті өркениет дамыды, оның жарқыны кейіннен 90 шақырым солтүстікке орналасқан Сеннаның жарқынымен ішінара алмастырылды. Марко Поло (1254–1324) Қытайға жол тартқанда Мосулда күрдтермен кездесті және ол өзінің еуропалық құрбыларына Күрдістан мен күрдтер туралы білгендерін жеткізу үшін жазбалар қалдырды. Итальяндық күрдтанушы Мирелла Галетти осы жазбаларды жинап, күрд тіліне аударды.
Әйюби дәуірі
Құрттардың билігінің ең шарықталу кезеңдерінің бірі XII ғасырда болды, осы кезде Хадабани тайпасының Равадия тармағынан шыққан Саладин Айюбидтер әулетін құрды. Осы әулет күрд аймақтарынан Мысыр мен Йеменге дейінгі аумақтарды басқарды, және бірнеше күрд бектеріктер құрылды.
16 ғасырдан 19 ғасырға дейінгі күрд княздіктері
Күрдтер Ардалан, Бадинан, Бабан, Соран, Хаккари және Бадлис сияқты бірнеше тәуелсіз мемлекеттер немесе княздықтар құрды. Осы мемлекеттердің және олардың көршілерімен қарым-қатынастарының толық тарихы 1597 жылы князь Шараф әл-Дин Бильтиси жазған танымал «Шарафнама» кітабында келтірілген. Олардың ішіндегі ең танымал мемлекет – Ардалан, ол 14 ғасырдың басында құрылған. Ардалан мемлекеті Зардиауа (Карадаг), Ханакин, Киркук, Кифри және Хавраман аймақтарын бақылап тұрды, бірақ олар Персия орталығындағы түркі федерацияларының, атап айтқанда Қара Қойлы мен Ақ Қойлының вассалдары болды. Ардалан мемлекетінің астанасы алғаш Ирак Курдистанындағы Шаразур қаласында орналасқан, бірақ кейін Ирандағы Синнеге көшірілді. Ардалан әулетіне осы аумақтағы көптеген тәуелсіз билеушілер вассал ретінде аймақты басқаруға рұқсат берді, бірақ 1867 жылы Қажар монархы Насер әл-Дин Шах (1848–1896) олардың билігін жойды.
Күрдтердің кварталдары
Орта ғасырларда Күрдістаннан тыс көптеген қалаларда күрд тайпаларының және ғалымдардың келуі нәтижесінде күрд кварталдары пайда болды. Бұл қалаларда күрдтердің мешіттері, медреселері және басқа да құрылыстары болды. Алеппода – Харет әл-Акрад. Алеппо қаласында әл-Зарзари, әл-Михрани, әл-Башнавайин сияқты күрд мешіттері де болды. Бағдадта 11 ғасырдан бері жазылған Дарб әл-Курд. Бардада 10 ғасырда тіркелген Баб әл-Акрад. Каирде әл-Макс маңындағы Харет әл-Акрад. Дамаск қаласында Рукн әл-дин және Сук әл-Саружадағы Қасиун тауы. Курдтар әл-Муджадия, Саб‘ әл-Маджанин, әл-Михрани аттарымен мешіттер мен медреселер салған. Балаху әл-Курди, Мұса әл-Курди, Хабиб әл-Курди сияқты басқа да беделді тұлғалар құрылыстарды демеушілік еткен. Сондай-ақ күрд зираты да болды, ол 1239 жылы қайтыс болған Шуджа' әл-Дин Усман әл-Курдидің есімімен аталады. Хеброн қаласындағы Харет әл-Акрад Әйюбидтердің жаулауларымен байланысты. Иерусалимде Харет әл-Акрад (кейін Харет еш-Шараф, 1369 жылы қайтыс болған Шараф ад-Дин Мұсаның есімімен аталған). Қалада 1294 жылы Әмір Курд әл-Мансури (Kurt al Manṣūrī) салған Рибат әл-Курд медресесі де болды.
Сафавидтер дәуірі
Көптеген ғасырлар бойы, қазіргі заманның басында Сафави Персиясының шахы Исмаил I мен Осман сұлтаны Селим I-ден бастап, күрдтер Таяу Шығыстың ең күшті екі империясының және қатал бәсекелестерінің – сүнни Осман империясының және түрлі шиит империяларының билігіне бағынды. Бұл Исмаил I-нің билігімен басталды, ол күрдтердің тұрақты мекендейтін аймақтардың барлығын және одан да алыс жерлерді биледі. 1506–1510 жылдары езидтер Исмаил I-ге қарсы көтерілді (өзінің тегі күрд болған). Олардың басшысы Шир Сарим қанды шайқаста жеңіліп, тұтқынға алынды, онда Исмаилдың бірнеше маңызды офицерлері қаза тапты. Күрд тұтқындары "көргеннен де қорқынышты азаптармен" өлтірілді. 17 ғасырдың ортасында батыс шекарадағы күрдтерде оқ атар қарулар болды. Таверньенің сөзіне сүйенсек, Ниневия мен Исфахан арасындағы тау халқы оқ-дәрі мен оқтан басқа ештеңе сатпаған. Дегенмен, оқ атар қарулар күрдтер арасында толыққанды немесе жандандырылған түрде қабылданып, енгізілмеді, бұл Иранда олардың қабылдануына кедергі келтірген себептерге ұқсас болды. 18 ғасырдың басында шаһ Сұлтан Хусейннің тұсында жасалған тайпалар туралы парсы статистикалық мәліметтерінде Зафаранло тайпасының күрдтері туфанды алып жүруден бас тартты, себебі олар мұны еркектікке келмейтін нәрсе деп есептеді. Нәтижесінде көптеген күрдтер найза мен қылышпен, ал кейбіреулері садақ пен жебемен күресуді жалғастырды.
Күрдтердің жер аударылуы
Сафавилер үшін Курдистан мен Кавказдағы османдықтармен шекаралас аймақтардағы халықты қоныс аудару стратегиялық маңызға ие болды. Жүздеген мыңдаған күрдтер Сафави империясының басқа өңірлеріне көшірілді, тек сонда шекараны қорғау үшін. Сафави империясында тұратын жүздеген мыңдаған басқа этникалық топтар, мысалы, армяндар, ассириялықтар, грузиндер, черкестер және түркімендер де шекаралық аймақтардан шығарылып, Парсының ішкі аймақтарына қоныс аударды, бірақ негізінен әлеуметтік-экономикалық және бюрократиялық сияқты басқа себептермен. Бірнеше кезеңде, шекаралар бірте-бірте шығысқа қарай жылжығанда, Османдықтар парсылық жерлерге тереңірек енгенде, Анатолиядағы күрд аймақтарының барлығы бір күні қорқынышты тонау мен депортацияға ұшырады. Бұл Сафави шаһы Тахмасп I (1524–1576 жылдары билік еткен) тұсында басталды. 1534 және 1535 жылдары Тахмасп өзінің османдық қарсыластарына қарсы күйдірілген жер саясатын қолданып, ескі күрд қалалары мен ауылдарын жүйелі түрде қиратуға кірісті. Осман әскерінің алдында шегіне отырып, Тахмасп барлық өлшемдегі егістіктер мен елді мекендерді жоюға бұйрық берді, тұрғындарын Әзірбайжанға айдап жіберді, содан кейін олар шамамен 1600 км (1000 миль) шығысқа, Хорасанға көшірілді. Шах Аббас батыста Османдықтармен және солтүстік-шығыста өзбектермен қауіп төнген мемлекетті мұра етті. Ол соңғысын жеңу үшін уақыт алу үшін біріншісімен келісімге келді, содан кейін Загрос пен Кавказға жақын аймақтарды таңдап халықтан босатты, күрдтерді, армяндарды, грузиндерді, Солтүстік Кавказдықтарды және аймақтағы Османдық науқанына ерікті немесе еріксіз көмектесе алатын немесе қолдау көрсете алатын басқаларды депортациялады. Шах Аббас Османдықтардың кеңеюінен бұрын күрд жерлерінің көп бөлігін күшпен қоныс аударды. Ол күрдтердің әскери қызметке шақырылуын тиімді және беделді етіп, ондаған мың күрд сарбаздарынан тұратын әскер құрды. Абас сондай-ақ ауылдарды қиратып, халықты Парсының орталық аймақтарына күштеп көшірді. Сафавилердің күйдірілген жер саясатының ауқымын Сафавилер сарайының тарихшыларының еңбектерінен көруге болады. Олардың бірі, Искандер Байғ Мунши, бір эпизодты сипаттап, "Алам ара е Аббасиде" Шах Аббас өзінің алдыңғыларының күйдірілген жер саясатын жалғастыра отырып, Аракс өзенінің солтүстігінде және Урмияның батысында, Карс пен Ван көлі арасындағы жерге шабуыл жасады, оны қиратуға және ауыл тұрғындарын мен барлық қалаларды жинап, қауіпсіз жерге көшіруге бұйрық берді. Қарсылық "жаппай қырғын мен мүгедектікпен" кездестірілді; барлық жылжымайтын мүлік, үйлер, шіркеулер, мешіттер, егістіктер қиратылды, тұтқындардың барлық тобы Османдықтар қарсы шабуыл жасамас бұрын оңтүстік-шығысқа асығыс айдалды. Олардың көп бөлігі Хорасанға жетті, ал қалғандары Әлбұрс тауларына, Орталық Парсыға және тіпті Белуджистанға тарады. Олар Иран мен Түрікменстандағы Құрдыстанның өзінен тыс жердегі қазіргі күрд анклавтарының ядросына айналды. Бірде Аббас I 40 мың күрдті Хорасанның солтүстігіне көшіруді жоспарлаған, бірақ оның әскері жеңілгенге дейін 15 мыңдайын ғана депортациялауға қол жеткізді.
Гәнжада болған қырғын
17 ғасырдың басындағы армян тарихшысы Арак'ел Давриджетсидің мәліметінше, Гянджа аймағында Джекирлу суннит кұрт тайпасы қоныстанған. 1606 жылы Шах Аббас Гянджаны қайта жаулап алғанда, Джекирлу тайпасын толығымен қырғынға ұшыратты. Тіпті нәрестелер де өткір қылыштармен өлтірілді.
Димдим шайқасы
1609-1610 жылдары күрдтер мен Сәфәүи империясы арасындағы ұзақ шайқасқа қатысты жақсы құжатталған тарихи мәліметтер бар. Бұл шайқас Иранның солтүстік-батысындағы Урмия көлі маңындағы Берадост аймағындағы "Димдим" (DimDim) атты бекініс төңірегінде болды. 1609 жылы бұрынғы құрылысты Берадост билеушісі "Эмир Хан Лепзерин" (Алтын қол хан) қайта жаңартты. Ол өңірге Осман мен Сәфәүилердің енуіне қарамастан, кеңейіп келе жатқан билігінің тәуелсіздігін сақтауды мақсат етті. Димдимді қайта құру Солтүстік-батыстағы Сәфәүи билігіне қатер төндіретін тәуелсіздікке жасалған қадам ретінде қарастырылды. Көптеген күрдтер, соның ішінде Мукриян билеушілері Әмір ханға бірікті. Сәфәүилердің бас визирі Хатем Бег басқарған, 1609 жылдың қарашасынан 1610 жылдың жазына дейін жалғасқан ұзақ және қанды қоршаудан кейін Димдим жаулап алынды. Барлық қорғаушылар талқандауға ұшырады. Шах Аббас Берадост пен Мукриян аймақтарында жалпы қырғынды бұйырды (Бұл туралы Сәфәүи тарихшысы Эскандар Бег Түркіман "Алам Арай е Аббаси" кітабында баяндаған), сондай-ақ көптеген күрд тайпаларын Хорасанға жер аударып, аймаққа түрік афшар тайпасын қоныстандырды. Парсы тарихшылары (мысалы, Эскандар Бег) Димдимдегі алғашқы шайқасты күрдтердің бүлік немесе сатқындығының нәтижесі ретінде көрсетсе де, күрд халық ауыз әдебиетінде (Beytî dimdim), әдеби еңбектерде (Джалилов, 67–72 беттер) және тарихтарда бұл күрд халқының шетелдік басқыншылыққа қарсы күресі ретінде қарастырылды. Шындығында, Beytî dimdim Ахмад Ханидің "Мем ү Зін" эпосынан кейінгі екінші ұлттық эпос саналады. Бұл шайқас туралы алғашқы әдеби мақаланы Фақи Тайран жазған.
Осман дәуірі
1514 жылы Шах Исмаилды жеңгеннен кейін Сұлтан Селим I Батыс Армения мен Күрдістанды қосып алғанда, ол жаулап алынған аймақтарды ұйымдастыруды Битлис қаласының күрдісі, тарихшы Идриске тапсырды. Ол аймақты санджақтарға, яғни округтерге бөлді және мұрагерлік принципіне араласпай, жергілікті әмірлерді губернаторлар етіп тағайындады. Сонымен қатар, ол Тимурдың өткенінен бері шөлейттенген Ерзерум мен Ереван арасындағы мал өсіруге қолайлы бай жерлерге Хакари және Бохтан округтерінен күрдтерді қоныстандырды.
Жанпулат көтерілісі
Жанпулат (түрікше: Canpulatoğlu, арабша: Junblat) тайпасы Сирияны Осман империясы басып алғанға дейін шамамен бір ғасыр бойы Джабал әл-Акрад және Алеппо аймағындағы жергілікті күрд феодалдарымен басқарылды. Олардың басшысы Хусейн Жанпулатоғлы 1604 жылы Алеппоның губернаторы болып тағайындалды, бірақ оны Чигалзаде Синан-паша Урмия шайқасына кешіккені үшін өлімге жіберді. Әбул Вафа Аль Урдидің сөзіне қарағанда, Жанпулаттың өліміне оның күрд тегі себеп болған. Оның жүрегі ауырған інісі Әли Жанбулад 1606 жылы кек қайтару үшін көтеріліс ұйымдастырып, Тоскана герцогы Фердинанд I қолдауымен тәуелсіздік жариялады. Ол 30 мың әскермен Хамадан Аданаға дейінгі аймақты бағындырды. 1607 жылы Ұлы визир Мурад-паша оған қарсы зор әскермен жорық жасады. Әли-паша қашып құтылып, кейін кешіріліп, Венгриядағы Темешвар провинциясының губернаторы болып тағайындалды. Бірақ 1610 жылы Белградта Мурад-паша оны өлімге жіберді.
Рожики көтерілісі
1655 жылы Бидлис билеушісі, күрд Rozhiki тайпасының басшысы Абдал хан жеке армия құрып, Осман әскерлеріне қарсы толыққанды соғыс ашты. Евлия Челеби оның армиясында көптеген езидтердің болғанын айтты. Бұл қарулы көтерілістің басты себебі – Абдал хан мен Диярбақырдың Осман губернаторы Мелек Ахмет-паша арасындағы келіспеушіліктер еді. Осман әскерлері Бидлис қаласына жорық жасап, Rozhiki аймағынан өтетін кезеңде бейбіт тұрғындарға қатысты зұлмат жасады. Абдал хан Бидлистің төңірегіне үлкен тас бекіністер салдырды, ал ескі қала қабырғаларын мылтықпен қаруланған күрд жаяу әскері қорғады. Османдықтар сыртқы қорғаныс шебіне шабуыл жасап, Rozhiki әскерін жеңіске ұшыратты, содан кейін Бидлисті тонап, бейбіт азаматтарға шабуылдады. Осман әскері Бидлисте орналасқаннан кейін, Абдал хан Мелек Ахмет-пашаны өлтіруге әрекет жасады, бірақ сәтсіз аяқталды. Жиырма күрд сарбазынан тұратын топ, қолбасшының орынбасары Юсуф Кетхуданың шатырына кіріп, оның күзетшілерімен аяусыз шайқасты. Бидлис түскеннен кейін, 1400 күрд қаланың ескі қамалынан қарсылық көрсетуді жалғастырды. Көпшілігі бағынып, кешірім алды, ал 300 күрд Мелек Ахмет тарапынан өлтірілді, олардың 70-і семсермен кесіліп, денелері бөлік-бөлік етілді.
Ботанның Бедр ханы
18 ғасырдың бірінші жартысында Надир шах басқарған Иранның қысқа мерзімдік қайта басып алуын есептемегенде, Идрис енгізген әкімшілік жүйе 1828–1829 жылдардағы орыс-түрік соғысының аяқталуына дейін өзгеріссіз сақталды. Бірақ күрдтердің елінің астанадан шалқары орналасуы және Түркияның әлсіреуіне байланысты, олардың ықпалы мен күші артып, Анкараға дейін батысқа қарай кеңейді. Ресеймен соғыстан кейін күрдтер Осман империясының үстемдігінен құтылуға тырысты, бұл 1834 жылы Бедр Хан тайпасының көтерілісіне әкеп соқты. Осман Портасы империяның шығыс бөлігіндегі автономиялық аймақтарды жою туралы шешім қабылдады. Бұл жұмысты Рашид Паша, өзі де күрд, іске асырды. Ірі қалалар күшті гарнизонмен қамтылды, ал көптеген күрд бектері түрік губернаторларымен ауыстырылды. 1843 жылы Бедр Хан бидің көтерілісі қатаң түрде басылды, ал Қырым соғысынан кейін түріктер елдегі өз позицияларын нығайтты. 1830 жылдары Бедр Хан Хакаридің біріккен ассириялықтарымен жеңіліске ұшырады. Сұлтан Махмуд II-нің жаңарту және орталықтандыру саясаты күрд феодалдық басшыларының наразылығын тудырды. Осының салдарынан 1830 жылы екі күшті күрд отбасы Осман империясына қарсы көтерілді. Ботандық Бедр Хан Диярбақыр маңындағы Күрдістанның батысында көтеріліс ұйымдастырды, ал Рауандуздық Мұхаммед Паша шығыста көтеріліп, Мосул мен Эрбілде билігін орнатты. Осы кезде түрік әскері Сириядағы египеттік әскерлерге қарсы күреске толы болғандықтан, көтерілісті басуға мүмкіндік таппады. Нәтижесінде Бедр Хан Диярбақыр, Сиверик, Вераншер, Сайрт, Сулеймания және Саудж Булаққа билігін жеткізді. Ол 1845 жылға дейін осы аймақтарда күрд княздығын құрды. Ол өз монеталарын шығарды және оның аты жұма намазында айтылды. 1847 жылы түрік әскері осы аймаққа назар аударып, Бедр Ханды жеңіп, Критке жер аударды. Кейін оған Дамаскіге оралуға рұқсат берілді, ол 1868 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Бедр Хан бек 1843 және 1846 жылдары Хакаридің ассириялық христиандарына (несториандарға) қарсы екі жорық ұйымдастырып, аймақты исламдастыру мақсатымен 4000-қа дейін ассириялықты қырғынға ұшыратты. Осы трагедияда қаза тапқандардың арасында әлі рухани көшбасшы Мар Шимұнның анасы мен екі бауыры болды. Бедр Хан ағасы қайтыс болғаннан кейін патша болды. Оның ағасының ұлы бұл жағдайға қатты ашуланып, түріктер оны алдап, ағасымен соғысуға итермеледі. Олар оған Бедр Ханды өлтірсе, оны патша ететінін уәде етті. Бедр Ханның сіңілі ұлы көптеген күрд жауынгерлерін әкеліп, ағасының әскеріне шабуыл жасады. Бедр Ханды жеңгеннен кейін, түріктер уәде еткендей, оның сіңілі ұлын патша етпей, өлім жазасына кесті. Курдистан әкімшілік бірлік ретінде 1847 жылдың 13 желтоқсанынан (Бедирхан бидің көтерілісінен кейін) 1864 жылға дейін, Осман империясының Танзимат кезеңінде (1839–1876) Кожа Мұстафа Решит Пашаның бастамасымен 17 жылға соқты. Провинцияның астанасы бастапқыда Ахлат болды және Диярбекир, Муш, Ван, Хаккари, Ботан (Цизре) және Мардинді қамтыды. Келесі жылдары астана бірнеше рет ауыстырылды, алдымен Ахлаттан Ванға, содан кейін Мушқа және ақырында Диярбақырға. Оның аумағы 1856 жылы қысқартылды және Осман империясының Курдистан провинциясы 1864 жылы таратылды. Оның орнына Диярбекир және Ван провинциялары қайта құрылды. 1880 жылдары Шейх Убайдулла Ван және Урмия көлдері арасындағы аймақтарды өз билігіне алу мақсатымен көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Осман және Қажар әскерлері көтерілісті жеңуге сәттілік танытты.
Шейх Убайдулланың көтерілісі мен армяндар
1877–78 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін 1880–1881 жылдары шейх Убейдулла Түркияның қорғауындағы тәуелсіз күрд княздығын құру үшін көтеріліс ұйымдастырды. Порта алғашқыда осы әрекетті қолдады, бұл Ресей билігіндегі Армения мемлекетін құру жоспарына жауап ретінде жасалды. Бірақ Убейдулланың Парсыға шабуыл жасауынан кейін, түрлі жағдайлар орталық үкіметті өз билігін қайта орнатуға мәжбүр етті, соның салдарынан көтеріліс сәтсіз аяқталды. 1828–1829 жылғы орыс-түрік соғысына дейін күрдтер мен армяндар арасында жаулық сезім болған жоқ, тіпті 1877–1878 жылдары екі этностың тау халқы да бейбіт түрде бірге өмір сүрген. 1891 жылы Армения комитеттерінің белсенділігі Портаны күрдтердің жағдайын нығайтуға итермеледі, нәтижесінде сұлтан Абдул Хамид II-нің Хамидиех әскерлері сияқты жақсы қаруланған күрдтік жарық атқыштар жасақталды. Ұсақ-кене тәртіпсіздіктер үнемі орын алып, осыдан кейін күрд көшпелілері мен Осман әскерлері Сасунда армяндарды қырғынға ұшыратып, зорлады.
Ұлтшылдықтың өрлеуі
Күрд ұлтшылдығы 19 ғасырдың соңында түріктер мен арабтардың бұрынғы біріккендік нысандары, мысалы Осман азаматтығы немесе діни қауымдастыққа жататындық немесе миллет идеясы орнына этникалық өзіндік сезімді қабылдауымен бірге пайда болды. Көтерілістер сирек болды, бірақ 1880 жылы шейх Убейдулла бастаған көтеріліс ғана этникалық топ немесе ұлт ретінде талаптар қойды. Осман сұлтаны Абдул Хамид өзінің үкіметіндегі беделді лауазымдармен көрнекті күрд қарсыластарын күшті Осман билігіне тартты, интеграция науқанын жүргізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде күрд Хамидие полктері көрсеткен адалдық ескерілсе, бұл стратегия сәтті болғандай көрінеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Осман империясының құлауынан кейін пайда болған күрд этнонационалистік қозғалысы, негізінен Түркияның бағытталған өзгерістеріне реакция болды, ең алдымен, күшті мұсылман күрдтері жек көретін радикалды секуляризация, жергілікті биліктердің билігіне және күрд автономиясына қауіп төндіретін биліктің орталықтандырылуы және жаңа Түрік Республикасындағы күшті түрік ұлтшылдығы, олардың шеттетуіне қауіп төндірді. Түріктермен соғысқан батыс державалары (әсіресе Ұлыбритания) күрдтерге күрд тәуелсіздігіне кепілдік беретіндерін уәде етті, бірақ одан кейін уәделерін бұзды. Бір ерекше ұйым – Күрд Теали Джемияты (Курдистанның өркендеуі үшін қоғам, немесе SAK) ерекше күрд өзіндігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Түркияның Екінші Конституциялық дәуірінде (1908–1920) саяси либерализация кезегін пайдаланып, күрд мәдениеті мен тіліне жаңадан қызығушылықты этникалық негіздегі саяси ұлтшылдық қозғалысқа айналдырды. 1931 жылы Ирактық күрд мемлекет қайраткері Михемед Эмин Зеки, бірінші Нури әс Саид үкіметінде Экономика министрі қызметін атқарып жүргенде, Түрік Курдистанының шекарасын былай белгіледі: «Арарат тауы және Грузия шекарасы (Курдтер мен грузиндер бірге тұратын Карс аймағын қоса алғанда) солтүстікке қарай, Иран шекарасы шығысқа қарай, Ирак шекарасы оңтүстікке қарай, ал батысқа қарай Сивастың батысынан Искендерунға дейін жүргізілген сызық. Бұл шекаралар Осман империясы салған шекаралармен сәйкес келеді». 1932 жылы Дашнак Армениясының бұрынғы көрнекті тұлғасы Гаро Сасуни «нағыз Курдистанның» шекарасын (Уилсон Армениясының барлық аумағын қоспағанда) былай анықтады: «Эрзинканның оңтүстігінен Харпутқа дейінгі, Дерсимді, Чарсанчақты және Малатияны қамтитын, Себель-и Берекет тауларын қоса алғанда және Сирия шекарасына дейін», сондай-ақ «бұл күрдтер талап ете алатын Курдистанның ең кең шекарасы» деп қосты. 1920-1930 жылдары бұл аймақта бірнеше ірі күрд көтерілісі болды. Ең маңыздылары – 1925 жылғы Саих Саид көтерілісі, 1930 жылғы Арарат көтерілісі және 1938 жылғы Дерсим көтерілісі (Түркиядағы күрдтерді қараңыз). Осы көтерілістерден кейін Түрік Курдистанының аумағына әскери үкімшілік енгізіліп, көптеген күрдтер қоныс аударды. Үкімет сондай-ақ Косоводан келген албандарды және аймақтағы ассириялықтарды қоныс аударуға ынталандырып, халық құрамын өзгертуге тырысты. Осы оқиғалар мен шаралар Анкара мен күрдтер арасында ұзаққа созылған өзара сенімсіздікке әкелді. 1937 және 1944 жылдары кеңес күрдтері Әзірбайжан КСР-інен (көбінесе), Армения КСР-інен және Грузия КСР-інен күштеп жер аударылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде күрдтер Иракта британдықтар жұмылдырған Ирак жасағының 10 ротасын құрды. Күрдтер 1941 жылғы нацистік көзқарасты қолдайтын Ирак төңкерісін жеңуде британдықтарға көмектесті. Ирак жасағының 1-ші парашют ротасының 25 пайызы күрдтерден тұрды. Парашют ротасы Корольдік теңіз командасына қосылып, Албания, Италия, Грекия және Кипрде әрекет етті. Күрдтер 1941 жылы солтүстік Иракты Кеңес Одағының басып алуына қатысып, КСРО үшін өте маңызды болған Парсы дәлізін жасады. Бұл Махабад Күрд Республикасының қысқа ғана мерзімге құрылуына әкелді. Кеңес Одағында күрдтер аз ғана халық болғанына қарамастан, олар кеңестік соғыс күшінде маңызды рөл атқарды. 1941 жылдың 1 қазанында Саманд Сиабандовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Күрдтер Смоленск, Севастополь, Ленинград және Сталинград қалаларында қызмет етті. Күрдтер неміс тылында партизан қозғалысына қатысты. Карасева Украинаның Волынь облысында немістерге қарсы партизандық күресті ұйымдастырғаны үшін Кеңес Одағының Батыры және Отан соғысының партизаны (I дәрежелі) медальдарын алды. Күрдтер Венгрияға шабуылға және жапондықтар басып алған Маньчжурияға жорыққа қатысты.
Түркия
Түркияда барлық күрдтердің шамамен жартысы тұрады. АҚШ-тың деректеріне сәйкес, олар Түркия халқының 18 пайызын құрайды. Олар негізінен елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде шоғырланған. Түркияда күрд тілінде сөйлейтін адамдардың саны бойынша ең жақсы бағалау шамамен бес миллионды құрайды (1980 жыл). Тағы 3 950 000 адам Солтүстік күрд тілінде (Курманджи) сөйлейді (1980 жыл). Халық санының артуы тілді білушілердің санының өскенін көрсетеді, бірақ Түркияда тілді қолдануға қойылған тыйым 1991 жылы ғана алынып тасталды және ол әлі де көптеген ресми орындарда (оның ішінде мектептерде) сақталып тұр. Сондай-ақ, күрдтердің саны дәстүрлі түрде тілді қолданған ауылдық жерлерде азайды. Тілді білушілердің саны өздерін күрд халқының өкілі деп санайтын 15 миллиондай адамнан кем. 1915 жылдан 1918 жылға дейін күрдтер өз аймағындағы Осман билігін жоюға тырысты. Олар Вудро Вильсонның империядағы түрік емес ұлттарды қолдауынан жігер алды және 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясына тәуелсіздік туралы өтініш ұсынды. 1920 жылғы Севр шартында автономиялы күрд мемлекетін құру көзделген, бірақ одан кейінгі Лозанна шартында (1923 жыл) күрдтер туралы ештеңе айтылмады. 1925 жылы Шейх Саид көтерілісін басып жапқаннан кейін Кемал Ататүрік Шығыс реформасы жөніндегі кеңес құрды (Şark İslahat Encümeni), ол Шығыс реформасы жөніндегі есепті (Şark İslahat Raporu) дайындады. Бұл есеп күрд халқы көпшілік тұратын аймақтарда Бас инспекторлар (Umumi Müfettişlikler, UMs) құруға ынталандырды. Содан кейін күрд провинцияларын қамтитын үш аймақтық Бас инспекторлық құрылды. Бас инспекторлықтарда әскери жағдай режимі орнатылды және аймақтардағы күрд әйгілілері Түркияның батыс өңіріне көшірілуі тиіс болды. Бас инспекторлықтар 1952 жылы таратылды. 1950 жылдардың салыстырмалы түрде ашық үкімет кезінде күрдтер саяси лауазымдарға ие болды және өз мүдделерін ілгерілету үшін Түркия Республикасының аясында жұмыс істей бастады, бірақ интеграцияға қарай бұл үрдіс 1960 жылғы түрік төңкерісімен тоқтатылды. Партия Каркерен Курдистан (ПКК), сондай-ақ KADEK және Kongra Gel деп белгілі, күрдтердің мәдени және саяси құқықтары мен өзін-өзі анықтау құқығы үшін Түркия мемлекетіне қарсы қарулы күрес жүргізіп жатқан күрд ұлтшыл ұйымы. Түркияның әскери одақтастары – АҚШ, Еуроодақ және НАТО ПКК-ны террористік ұйым деп санайды. 1984 жылдан 1999 жылға дейін ПКК және түрік әскері ашық соғыс жүргізді, нәтижесінде оңтүстік-шығыстағы ауылдық жерлердің көп бөлігі босады. Күрд азаматтары Диярбакыр, Ван және Шырнақ сияқты жергілікті қорғаныс орталықтарына, сондай-ақ Батыс Түркияның қалаларына және тіпті Батыс Еуропаға көшіп кетті. Халықтың азаюына себепкер болған факторлар: ПКК-ның күрд руларына жасаған қатыгездіктері, оларды бақылауға алмағандықтары, оңтүстік-шығыстың кедейлігі және түрік мемлекетінің әскери операциялары. Human Rights Watch ұйымы түрік әскерінің үйлер мен ауылдарды күштеп бұзғаны туралы көптеген деректерді тіркеді. Түркиядағы шамамен 3000 күрд ауылы картадан мүлдем жойылды, нәтижесінде 378 мыңнан астам адам қоныс аударды. Нельсон Мандела 1992 жылы күрдтерді қудалауға байланысты Ататүрік бейбітшілік сыйлығын қабылдаудан бас тартты, бірақ кейін 1999 жылы бұл сыйлықты қабылдады.
Ирак
Күрдтер Ирак халқының шамамен 17% құрайды. Олар Солтүстік Ирактың кем дегенде үш провинциясында басымдыққа ие, бұл аймақ Ирак Курдистаны деп белгілі. Бағдадта 300 мыңға жуық күрд, Мосул қаласында 50 мың, ал Оңтүстік Иракта шамамен 100 мың күрд тұрады. 1960 жылдан 1975 жылға дейін Мұстафа Барзани басқаратын күрдтер Ирактың бірден-бір үкіметтеріне қарсы ауыр шайқастар жүргізді. 1970 жылдың наурыз айында Ирак күрд автономиясын көздейтін бейбіт жоспарды жариялады. Жоспардың жүзеге асырылуы төрт жылға жоспарланған. Алайда, сол уақытта Ирак үкіметі мұнайға бай Киркук және Ханакин аймақтарында арабтандыру бағдарламасын бастады. Бейбіт келісім ұзаққа созылмады, ал 1974 жылы Ирак үкіметі күрдтерге қарсы жаңа шабуылға көшті. Сонымен қатар, 1975 жылдың наурыз айында Ирак пен Иран Алжир келісіміне қол қойды, оған сәйкес Иран Ирак күрдтеріне көмек көрсетуді тоқтатты. Ирак Солтүстік Ирактағы мұнай өндіретін аймақтарға, әсіресе Киркук маңына арабтарды қоныстандыру арқылы арабтандырудың тағы бір толқынын бастады. 1975-1978 жылдар аралығында 200 мың күрд Ирактың басқа аймақтарына жер аударылды. 1980 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде үкімет күрдтерге қарсы саясат жүргізді, нәтижесінде де-факто азамат соғысы басталды. Ирак халықаралық қауымдастық тарапынан кеңінен айыпталды, бірақ жүздеген мың бейбіт тұрғындарды жаппай қырғынға салу, мыңдаған ауылдарды қирату және мыңдаған күрдтерді Оңтүстік және Орталық Иракқа жер аудару сияқты қатыгездік шаралары үшін тиісті жаза алмады. 1988 жылы Ирак үкіметі күрдтерге қарсы жүргізген науқаны "Анфаль" ("Соғыс олжасы") деп аталды. "Анфаль" шабуылдары екі мың ауылдың қирауына және 50-ден 100 мыңға дейін күрдтердің қаза болуына әкелді. 1991 жылы КДП мен ПСК басшылығымен күрдтердің көтерілісінен кейін Ирак әскері күрд аймақтарын қайта басып алды, ал жүздеген мың күрдтер шекараға қашты. Жағдайды жеңілдету үшін Қауіпсіздік Кеңесі "қауіпсіз аймақ" құрды. Курд автономиялық аймағын негізінен KDP және PUK сияқты қарсыласатын партиялар бақылады. 2003 жылы күрд халқы америкалық әскерлерді той-қуанышпен қарсы алып, көшелерде би биледі. Пешмерга бақылауындағы аймақ кеңейтілді, күрдтер енді Киркук пен Мосулдың бір бөлігін тиімді бақылайды. 2006 жылдың басында екі күрд аймағы біріктіріліп, біртұтас аймақ құрылды. 2007 жылы күрд аймағының соңғы шекарасын анықтау үшін бірқатар референдумдар өткізу жоспарланды. 2010 жылдың маусым айының басында ПКК басшыларының бірі Түркияға сапармен келгеннен кейін ПКК атысты тоқтатуға келісті, бірақ одан кейін түрік әуе күштері бірнеше шекаралық ауылдар мен көтерілісшілердің позицияларына әуе шабуылы жасады. 2014 жылдың 11 шілдесінде KRG күштері Бай Хасан және Киркук мұнай кен орындарын бақылауға алды, бұл Бағдадтың айыптауына және егер мұнай кен орындары Ирактың бақылауына қайтарылмаса, "ауыр салдарлар" болады деген қауіп-қорқытуға әкелді. 2017 жылғы Курдистан аймағының тәуелсіздігі туралы референдум 25 қыркүйекте өтті, сайлаушылардың 92,73% тәуелсіздікке қолдау көрсетті. Бұл Ирак үкіметі Киркук пен айналасындағы аймақтарды қайта басып алған әскери операцияға әкелді және KRG-ді референдумды жоюға мәжбүр етті.
Иран
Иранның күрд аймағы ежелден бері елдің бір бөлігі болып келген. Курдистанның шамамен барлық бөлігі Иран империясының құрамында болған, бірақ батыс бөлігі Осман империясына қарсы соғыстар барысында жоғалған. Осман империясы тарағаннан кейін, 1919 жылғы Париж конференциясында Тегеран Түрік Курдистаны, Мосул және тіпті Диярбакыр сияқты аумақтарды талап етті, бірақ бұл талаптар Батыс державалары тарапынан тез қабылданбады. Керісінше, күрд аймағы қазіргі Түркия, Сирия және Ирак арасында бөлісті. Бүгінде күрдтер негізінен Иранның Солтүстік-Батыс бөлігінде, сондай-ақ Хорасанның кейбір аймақтарында қоныстанған және Иран халқының шамамен 7–10% құрайды (6,5–7,9 миллион адам), 1956 жылы бұл көрсеткіш 10,6% (2 миллион адам) немесе 1850 жылы 8% (800 000 адам) болған. Басқа күрд халқы бар елдерден өзгеше, күрдтер мен басқа да ирандық халықтар арасында өте күшті этнолингвистикалық, тарихи және мәдени байланыстар бар. Иран үкіметі Иран күрдтерінің кез келген тәуелсіздік белгісіне қатысты үнемі кескілестік танытқан. 19 ғасырдағы Иранда шииттер мен сунниттер арасындағы антагонизм және суннит күрдтерін Османның бесінші колоннасы деп сипаттау жиі кездесетін. 1910 жылдардың соңы мен 1920 жылдардың басында күрд басшысы Симко Шикақ бастаған тайпалық көтеріліс Иран Курдистанында кеңінен тарады. Бұл қозғалыста күрд ұлтшылдығының элементтері болғанымен, тарихшылар олардың күрдтік өзін-өзі анықтауды мойындауды талап етуге жеткілікті деңгейде дамымағанын айтады, және Симконың қозғалысының негізгі себептері дәстүрлі тайпалық мүдделерге байланысты болды. Көтерілісшілердің арасында бірлік немесе ынтымақ сезімі болмаған сияқты. Иран 1930 жылы Түркияға қарсы Арарат көтерілісі кезінде де осындай әрекеттер жасады. 1920 және 1930 жылдардағы Иран үкіметінің тайпаларды тарату және отырықшыландыру саясаты Иранның Әзірбайжан, Луристан және Курдистан сияқты аймақтарында көптеген тайпалық көтерілістерге әкелді. Күрдтерге қатысты бұл саясат кейбір тайпалар арасында наразылықты күшейтті. Пахлави әулеті Иранның этникалық ұлтшылдығын қолдап, Кеңес Одағының марионеткалық үкіметі – Махабад Республикасын құрды. Ол Әзірбайжан Халық Үкіметімен бірге құрылды, ол да Кеңес Одағының марионеткалық мемлекеті болды. Мемлекет Махабад пен оған іргелес қалаларды қамтыды, бірақ аумағы өте шағын болды, Оңтүстік Иран Курдистанын қамтуға мүмкіндік бермеді, ол англо-американдық аймаққа кірді, сондай-ақ Махабадтан тыс тайпаларды ұлтшылдық қозғалысқа тартуға қабілетсіз болды. Дегенмен, Қази Мұхаммед пен Абдул Рахман Гасемлу сияқты көптеген оппозициялық көшбасшылар жазаланды немесе өлтірілді және Иран, Түркия және АҚШ тарапынан террорист деп танылды. 2011 жылдың қыркүйегінде Иранның ПЖАК базаларына жасаған шабуылынан кейін атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді, бірақ одан кейін ПЖАК пен Иран Ислам революциялық гвардиясы (ИРК) арасында бірнеше қақтығыстар болды. 1979 жылғы Иран революциясынан бері Батыс ұйымдарының дискриминация туралы айыптаулары және Иран тарапының шетелдік араласуы туралы мәлімдемелері жиі кездеседі. Соңғы жылдарығы ықпалды күрд саясаткерлерінің қатарында бұрынғы бірінші вице-президент Мұхаммед Реза Рахими және 2013 жылғы президенттік сайлауда екінші орын алған Тегеран қаласының әкімі Мұхаммед Багер Ғалибаф бар. Бүгінде күрд тілі революциядан бері кез келген уақыттағыдан көбірек қолданылады, соның ішінде бірнеше газеттерде және мектеп оқушылары арасында. Ирандық ұлттық бірегейлікке күрдтердің шеткі аймақтарында ғана күмән келтіріледі.
Сирия
Күрдтер және басқа да араб емес халықтар Сирия халқының он пайызын құрайды, барлығы шамамен 1,9 миллион адамды. Бұл оларды елдегі ең ірі этникалық азшылық етеді. Олар негізінен солтүстік-шығыста және солтүстікте шоғырланған, бірақ Алеппо мен Дамаскте де көптеген күрдтер бар. Күрдтер көбінесе қоғамда күрд тілінде сөйлейді, егер барлық адамдар оны түсінбесе. Күрд құқық қорғаушылары зорлық-зомбылыққа ұшырап, қуғынға түсуде. Кез келген топқа, күрдтерге де, басқаларға да саяси партия құруға рұқсат жоқ. Сирияда күрдтердің ұлттық ерекшелігін жою үшін күрд тілін қолдануға түрлі шектеулер қойылады, күрд есімдерімен балаларды тіркеуден бас тарту, күрд жер аттарын араб тіліндегі жаңа аттармен алмастыру, арабша есімі жоқ бизнеске тыйым салу, жеке күрд мектептерін жабу және күрд тілінде жазылған кітаптар мен материалдарға тыйым салу сияқты шаралар қолданылады. Сирия азаматтығынан айырылған шамамен 300 мың күрд халықаралық құқық бұзылып, әлеуметтік құқықтарынан мәлімдеме жаса алмайды. Осының салдарынан, бұл күрдтер Сирия шегінде тікелей тұтқынға айналды.
Армения
1920-1990 жылдар аралығында Армения КСРО құрамына кірді, онда күрдтер, басқа этностар сияқты, қорғалатын азшылық статусына ие болды. Армения күрдтеріне мемлекеттік қолдаумен шығарылатын газет, радио хабарлары мен мәдени шаралар рұхсат етілді. Таулы Қарабақ қақтығысы кезінде көптеген езид емес және күрдтер өз үйлерінен кетуге мәжбүр болды. КСРО тарағаннан кейін Армениядағы күрдтер мәдени жеңілдіктерінен айырылып, көптегендері Ресейге немесе Батыс Еуропаға қашып кетті. Жақында енгізілген Армения Ұлттық Ассамблеясының сайлау жүйесі парламентте күрд азшылығының өкіліне бір орын бөліп отыр.
Қазақстан Республикасы
1920 жылы екі күрд мекендеген аймақ – Жеваншир (бас қаласы Калбаджар) және шығыс Зангазур (бас қаласы Лачин) біріктіріліп, Курдистан округі (немесе "Қызыл Курдистан") құрылды. Күрд әкімшілігінің өмір сүру мерзімі қысқа болды және 1929 жылдан аспады. Кейін күрдтер көптеген қанаушылық шараларға, оның ішінде депортацияға ұшырады. Таулы Қарабақтағы қақтығыс салдарынан көптеген күрд аймақтары қирады, ал 1988 жылдан бері Армения күштері 150 мыңнан астам күрдті жер аударып жіберді. Орта ғасыр тарихшысы Ибн Атир басқа бір қолбасшыдан келтірген сөз: "Сен де, Саладин де күрдсіңдер, және сіздер билікті түріктердің қолына өткізбейтін боларсыздар". Күрдтер билік еткен жерлерде, әсіресе "Сирия Күрдістаны" деп аталған аймақта және Сирия астанасы Дамаскта көптеген монументалды сарайлар салдырды. Дамасктың оңтүстік-батыс жағында "Калха" деп аталатын биік ғимарат әлі де тұр. Аюбидтер әулеті көп жылдар бойы сол жерде өмір сүрді, олардың барлығы күрд тегінен шыққан.
Генетика
Курдтар армяндар, римдіктер, византиялықтар, арабтар, Осман түріктері, Сасанид парсылары және Ахеменид парсылары сияқты түрлі жаулап алушылардың үстемдігіне түскенімен, олардың қорғалған және қиын өңірдегі таулы отанының арқасында жаугершілердің келуінен айтарлықтай араласпаған болуы мүмкін.
Еуропалықтар мен Кавказ халықтарымен ұқсастық
Ричардс және оның әріптестерінің Таяу Шығыстағы митохондриялық ДНК-ны зерттеуі күрдтер, әзербайжандықтар, осетиндер және армян халықтарында U5 мтДНК тұқымдарының жоғары жиілігін анықтады. Бұл тұқымдар еуропалықтардың арасында кең таралған, бірақ Таяу Шығыстың басқа аймақтарында сирек кездеседі. Зерттеудегі күрдтердің үлгісі Иранның солтүстік-батысы мен Ирактың солтүстік-шығысынан алынған, мұнда күрдтер көбінесе басым. Оңтүстік-Батыс және Орталық Азия дәлізін географиялық тұрғыдан кеңінен зерттеу нәтижесінде Инд өзенінен батысқа орналасқан халықтардың мтДНК-сының көбінесе Батыс Еуразиядан шыққандығы анықталды. Иван Насидзе және оның әріптестері митохондриялық және Y хромосомалық ДНК-ны зерттегенде, күрд топтарының генетикалық жағынан Батыс Азия халықтарына ұқсас екенін, ал мтДНК және Y хромосомасы бойынша Орталық Азия халықтарынан ең алыс екенін анықтады. Дегенмен, мтДНК бойынша күрд топтары еуропалық халықтарға, ал Y хромосомасы бойынша кавказдық халықтарға қарағанда жақын туыс екендігі байқалды, бұл олардың аналық және әкелік тарихындағы айырмашылықтарды көрсетеді.
Иранның азербайжандықтарымен ұқсастығы
DRB1, DQA1 және DQB1 аллельдерінің жиілігі көрсеткендей, Иранның күрдтері мен әзербайжандары арасында мықты генетикалық байланыс бар. Ағымдағы нәтижелерге қарағанда, қазіргі күрдтер мен Иранның әзербайжандары бірдей генетикалық жиынға жатады.
Грузин халқына ұқсастық
Дэвид Комас және әріптестері грузиндер мен күрдтердің митохондриялық ДНК жиынтықтары, олардың әртүрлі тілдік және тарихи алдыңғы кезендеріне қарамастан, өте ұқсас екенін тапты. Екі топтың да мтДНК туысқандық желілері Батыс Еуразия гендік жиынына жатады.
Яһуди халқына ұқсастық
2001 жылы Небель және авторлар үш еврей және үш еврей емес топты Таяу Шығыстан салыстырды: Ашкеназдық, Сефардтық және Израильден келген күрд еврейлерін; Израиль мен Палестина автономиялық аймағынан келген мұсылман арабтарын; Негевтен келген бедуиндерді; және мұсылман күрдтерін. Олар күрд және сефард еврейлерінің бір-бірінен ешқандай айырмашылығы жоқ екенін, ал екеуі де ашкеназдық еврейлерден аздап, бірақ байқалатын дәрежеде ерекшеленеді деген қорытындыға келді. Небель және авторлар бұрын (2000 ж.) еврейлер мен палестиналық арабтар арасындағы үлкен генетикалық байланысты анықтаған, бірақ осы зерттеуде еврейлердің ирактық күрдтермен байланысы одан да жоғары екенін тапты. Олардың пікірінше, еврейлер мен Таяу Шығыстың басқа топтарының ортақ генетикалық негізі Таяу Шығыс халқының әртүрлі этникалық топтарға бөлінуінен бұрын қалыптасқан. Небель және авторлар (2001) сондай-ақ Коэннің модальді гаплотипін – ең анық еврей гаплотипін күрд еврейлерінің 10,1%-ында, ашкеназдықтардың 7,6%-ында, сефардтардың 6,4%-ында, палестиналық арабтардың 2,1%-ында және күрдтердің 1,1%-ында кездестірген. Коэннің модальді гаплотипі мен күрдтердің ең көп кездесетін гаплотипі алты маркердің бесеуінде бірдей болды, ал қалған маркерде өте жақын нәтижелер көрсетті. Күрдтердің ең көп кездесетін гаплотипі күрдтердің 9,5%-ында, сефардтардың 2,6%-ында, күрд еврейлерінің 2,0%-ында, палестиналық арабтардың 1,4%-ында және ашкеназдықтардың 1,3%-ында табылған. Жалпы қорытынды бойынша, осы ұқсастықтар көбінесе ежелгі генетикалық үлгілердің ортақ болуынан туындайды, ал топтар арасындағы соңғы араласудан емес.