Кіріспе

Басқа организмнен қоректік заттарды сіңіретін биологиялық тамыр тәрізді құрылым. Ботаника және микологияда хаусториум (көпше түрі – хаусториялар) – су немесе қоректік заттарды сіңіру үшін басқа құрылымның ішіне немесе оның айналына өсетін тамыр тәрізді құрылым. Мысалы, шарапбақ немесе қоқыс тұқымдас өсімдіктерінің құрылымдары қожайынның тіндеріне еніп, одан қоректік заттарды алады. Микологияда бұл – паразиттік саңырауқұлақтың (гифа ұшы) қосымшасы немесе бөлігі, ол ұқсас функцияны атқарады. Микроскопиялық хаусториялар қоныс теретін өсімдіктің жасуша қабырғасын тесіп, жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрана арасындағы кеңістіктен қоректік заттарды сорып алады, бірақ мембрананың өзіне енбейді. Ірі (көбінесе ботаникалық, саңырауқұлақтық емес) хаусториялар мұны тіндер деңгейінде жасайды. Атаудың этимологиясы латын тіліндегі *haustor* сөзімен байланысты, ол «су тартушы, ағызушы немесе ішетін» деген мағынаны білдіреді және өскіннің атқаратын әрекетіне сілтеме жасайды.

Саңырауқұлақтарда

Барлық негізгі бөлімдердегі саңырауқұлақтар гаустория құрайды. Гаусторияның түрлері көп. Әдетте, енген кезде саңырауқұлақ қожайынның плазмалық мембранасымен жанасқан бетін ұлғайтады, жасуша қабырғасын ыдырататын ферменттерді бөліп шығарады, бұл қожайыннан саңырауқұлаққа органикалық көміртегінің жылжу мүмкіндігін арттырады. Осылайша, Cordyceps сияқты паразиттік саңырауқұлақпен қоректенетін жәндік, гаусториялар ішінде кеңейгенде, "іштен сыртқа желініп жатқандай" көрінеді. Гаусторияның ең қарапайым түрі – кішкентай шарлар. Ал ең ірілері – жасуша қабырғасы мен жасуша мембранасы арасында кеңейіп, жасушаға қосымша масса қосатын күрделі құрылымдар. Chytridiomycota-да саңырауқұлақтың өзі жасушаның ішіне толығымен енуі мүмкін, және мұны гаусторияға баламалы деп санау керек пе, жоқ па деген мәселе бар. Гаустория жасушааралық гифтерден, аппресориялардан немесе сыртқы гифтерден пайда болады. Гиф жасуша қабырғасы арқылы өтетін кезде тарлып, содан кейін жасушаға енгенде кеңейеді. Гифтің айналасында ену нүктесінде қалың, электронды тығыз материалдан жасалған жаға орналасады. Сонымен қатар, енген аймақтағы қожайын жасушасының қабырғасы айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Плазмалық мембранада әдетте кездесетін қосымшалар жоқ, ал сыртқы қабатында полисахаридтер көп. Екі серіктестің де қабырғасы айтарлықтай кемітілген. Гаусториалдық кешенде функционалдық алмасу жүзеге асады. Қожайын саңырауқұлаққа органикалық көміртегін береді, ал кешендегі метаболизм сырттағыдан әлдеқайда жоғары. Қожайыннан алынған көміртегі саңырауқұлақпен сіңіріліп, қалған талломға тасымалданады. Қонақ өсімдігі саңырауқұлақтың сигналдарына сәйкес жұмыс істейтіндей көрінеді, ал кешен шабуыл жасаушының бақылауында болады. Гаустория мицелий немесе тамыр тәрізді болуы мүмкін.

Өсімдіктерде

Шөберектер (Loranthaceae және Viscaceae отбасыларын қоса алғанда) өз қонақтарына хаусториум арқылы бекінеді. Хаусториум қонақтың ксилемасын және/немесе флоэмасын тесіп, оған жабысады. Бұл құрылым шөберекті бекітеді және қонақ өсімдіктен су мен қоректік заттарды сорып алады. Шөберектер қонақтарынан су алу үшін пассивті механизмдерді пайдаланады. Олардың жапырақтарындағы саңылаулар (қоңдыршалар) күні-түні ашық болады, бұл шөберек пен қонақ арасында ылғал градиентін жасайды. Ботаникада "хаусториум" терминінің екінші мағынасы – дамитын өсімдік эмбрионындағы тіндерді сипаттау, бұл тіндер тұқымның эндоспермасынан эмбрионына қоректік заттарды жеткізеді. Мұндай тіндер гүлді өсімдіктердің тұқымдарында кеңінен таралған.