Кіріспе

Австралияның Солтүстік территориясындағы уран кені – Австралияның Солтүстік территориясындағы МакАртур бассейніндегі уран кені. Рейнджер уран кені Австралияның Солтүстік территориясындағы уран кені болған. Бұл нысан Дарвинден шығысқа қарай 230 км қашықтықта орналасқан Какаду ұлттық паркімен шектеседі, бірақ одан бөлек тұрады. Кен денесі 1969 жылдың соңында табылды, ал кен 1980 жылы жұмысын бастады, 1981 жылы уран тотығының толық өндірісіне жетті және 2021 жылдың 8 қаңтарында қорларды өңдеу тоқтатылды. Кен өндіру жұмыстары 2012 жылы тоқтатылды. Оның иесі және операторы – Energy Resources of Australia (ERA) компаниясы, оның 86,33% үлесі Rio Tinto Group компаниясына, ал қалған бөлігі халыққа тиесілі. Рейнджерде өндірілген уран Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай, Ұлыбритания, Франция, Германия, Испания, Швеция және АҚШ-тағы ядролық электр станцияларында пайдалану үшін сатылды.

Ашылу

Оңтүстік жарты шардағы ең бай Рейнджер уран кен орны 1969 жылдың соңында ашылды. Сиднейде орналасқан Geophysical Resources Development Co. компаниясы, Noranda Aluminum компаниясымен шарт бойынша жүргізген әуедегі радиометриялық зерттеу кезінде, Mount Brockman тауынан ұшып өткенде гамма сәулеленуде үлкен өсім тіркелді. Бұл тауды аймақтың дәстүрлі иелері Мирарр халқы Djidbidjidbi деп атайды. Аномалияны анықтаған құрал – Nuclear Enterprises компаниясының талиймен қоспаланған натрий йодиді цилиндрлі кристалды қолданатын гамма сәулелі спектрометрі болды. Кен орны ашылған кезде ұшақ шамамен 5 метр биіктікте ұшып тұрған, ал аномалияны сол биіктікте де анықтауға болатын. Ұшақтағы экипаж мүшелері – пилот Билл Хей, навигатор Харви Мортон және аспаптар операторы Фрэнк Ланза болды, олар аномалияның маңыздылығын бірінші болып байқады.

Рейнджердің уранмен қоршаған ортаны зерттеуі

1975 жылы Гоф Уитлэм Австралия астанасының Жоғарғы сотының судьясы Рассел Фоксты Солтүстік территорияда уран өндірудің қоршаған ортаға келтіретін қауіптерін және оны экспорттаумен байланысты тәуекелдерді, оның ішінде ядролық қару тарату қаупін зерттеуге тағайындады. Зерттеу нәтижесінде 1976 және 1977 жылдары жарияланған екі есеп дайындалды.

Кендік кен орындары

Рейнджер №1 және Рейнджер №3 кен денелері Алигатор өзендері уран алабында орналасқан, төменгі протерозойлық метаосаздардан тұратын Кехилл формациясында кездеседі. Кен 1980 жылы жұмысын бастады және 1981 жылы уран тотығының толық өндірісіне жетті. Қазандықтың экологиялық тұрғыдан осалдығына байланысты, аймақтағы экологиялық зерттеулерді жүргізу және операцияны бақылау үшін арнайы мемлекеттік орган – Бақылаушы ғалым құрылды. Рейнджер кеніші Какадудағы Нурланги тасына жақын жердегі уран кендерінен солтүстік-шығысқа қарай, Брокман тауының астында Куонгарраға дейін, содан кейін солтүстікке қарай Рейнджер 1 кендерінің желісі арқылы (№2, №1 және №3 ретімен), содан кейін уран минералдануы бар Хадес Флат арқылы, Жабилукаға дейін созылады, онда желі Бароте және Рейнджер 4 кендері арқылы батысқа қарай бұрылады. Кен орны №1 және №3 кен денелерін қамтиды. №2 кен денесі дәстүрлі иелерінің өтініші бойынша кен пайдалану шартынан алынып, Какаду ұлттық паркіне қосылды. Рейнджер 4-тен бастап желі қайтадан солтүстікке бұрылып, содан кейін Архейлік негізгі күмбезді айналып батысқа қарай, одан кейін Нурланги тасына қарай оңтүстікке бұрылады. Уран минералдануы осы сызық бойындағы бірнеше басқа жерлерде де белгілі, бірақ Какадудың құрылуына байланысты егжей-тегжейлі зерттелген жоқ. 1969-1972 жылдар аралығында Geopeko компаниясының іздеу бөлімі жасаған ашылымдар сериясы үшін «Рейнджер» атауын бағдарламаны басқарған геологтың әйелі Джуди Райан ойлап тапты. Куонгарра және Жабилука оларды тапқан компаниялардың меншігінде қалды: Noranda Australia және Pancontinental Mining, бірақ кейіннен басқа тараптарға сатылды. Басқа ашылымдар Ұлттық парктің ішінде қамтылған. ERA 2009 жылдың қараша айында Сиднейде өткен Австралияның жылдық тау-кен іздеу сыйлықтарының VI конкурсында «Жылдың іздеушісі» атағын алды. 2008 жылы ERA-ның іздеу бағдарламасы Рейнджер 3 карьеріне жақын маңызды минералды ресурстарды анықтады. «Рейнджер 3 тереңдігі» деп аталатын бұл аймақ соңғы жылдардағы әлемдегі ең маңызды жаңа уран ашылымдарының біріне жатты.

3 рейнджер тереңдігі

ERA 120 миллион долларлық Ranger 3 Deeps барлау құлдырауын салған, осы арқылы Ranger 3 Deeps ресурсына жақын жерлерде тығыз араласқан жер асты барлау бұрғылауларын жүргізуді және аймақты зерттеуді жүзеге асырды. Ranger 3 Deeps минералданған аймағында өлшенген, көрсетілген және болжамды санаттарды қамтитын, 0,274% U3O8 сапалы 11,9 миллион тонна уран оксидінен тұратын болжамды ресурс бар. Барлау құлдырауының құрылысымен қатар, ERA Ranger 3 Deeps жер асты шахтасын дамыту мүмкіндігін зерттейтін алдын ала жүзеге асыру мүмкіндігін зерттеуге 57 миллион доллар жұмсады. Бұл зерттеу жобаның экономикалық тиімділігін анықтауға, кен өндіру әдістерін оңтайландыруға, металлургиялық көрсеткіштер мен өндіріс деңгейін растауға бағытталған. Сондай-ақ, экологиялық зерттеулер де жүргізіледі. ERA, сонымен қатар, кең ауқымды әлеуметтік әсерді бағалау аясында Gundjeihmi Aboriginal Corporation ұйымымен кеңінен консультациялар өткізеді. 2013 жылдың қаңтар айында ERA ұсынылып отырған Ranger 3 Deeps жер асты шахтасының заңдық мақұлдау процесін Қоршаған ортаны қорғау және биоәртүрлілікті бақылау туралы 1999 жылғы заңға сәйкес, Ұлттық тұрақтылық, қоршаған орта, су, халық және қоғамдық қауымдастық министрлігіне жолдау арқылы ресми түрде бастады. Сонымен бірге, ERA Солтүстік территорияның қоршаған ортаны қорғау органына Солтүстік территорияның қоршаған ортаны бағалау туралы заңына сәйкес ниет хаты тапсырды.

Кенді өңдеу

Кен ұсатылып, майдаланып, содан кейін күкірт қышқылымен сіңіріледі. Уран керосин және амин қолданып бөліп алынады, сосын аммоний сульфаты ерітіндісі және газ тәрізді аммиакпен тазартылады. Аммоний диуранаты ерітіндінің pH деңгейін жоғарылату арқылы тұнбаға түсіріліп, пеште уран оксидіне (U3O8) айналдырылады. 2006 жылдың басында ERA өңдеу орнатын кеңейту туралы хабарлады, бұл өндірісті төмен сапалы кенге де таратуға мүмкіндік береді. 2006 жылдың қарашасында компания латерит өңдеу орнатына инвестиция салу жоспарларын жариялады, бұл оған кен орны жұмысын бастағаннан бері жиналған, құрамында көп мөлшерде саз бар кенді өңдеуге мүмкіндік береді. Бұл кен бұрыннан-ақ расталган қорларға қосылған. Латерит өңдеу орнаты 2008 жылдан 2014 жылға дейін жылына 400 тонна уран оксидін өндіруге мүмкіндік береді.

Суды басқару

Суды басқару ERA бизнесінің маңызды құрауы болып табылады, және 2009 мен 2012 жылдар аралығында ERA суды басқару жобаларын аяқтады, олардың жалпы құны 82 миллион долларға жетті. Бұл жергілікті су жолдарын қорғау үшін жиынтықтардың айналасындағы жер үсті суларын ұстап тұратын траншеяларды салуды, үздіксіз, нақты уақыт мониторинг станцияларын орнатуды және жер асты суларын бақылау бағдарламасын толықтыру үшін қосымша жер асты суларын бұрғылауды қамтыды. Сонымен қатар, ERA қалдықтарды сақтау жайлымының 2,3 метрлік қызмет мерзімін аяқтады, бір гигалитрге дейін су сақтауға арналған жаңа тоғанды салды және қалдықтарды сақтау жайлымы мен 3-ші карьердің арасында авариялық су сорғылау жүйесін орнатты. 2012 жылдан 2014 жылға дейін ERA әртүрлі су шаруашылығы жобаларына, соның ішінде 220 миллион долларлық тұздық концентраторы жобасына барлығы 316 миллион доллар жұмсауды жоспарлаған. Hatch тұздық концентраторы жобасының EPCM мердігері болып тағайындалды. Ол 2013 жылдың қараша айында 220 миллион долларлық бюджетпен сәтті іске қосылды. 2012 жылы ERA және Mirarr дәстүрлі иелері, Гунджихми аборигендер корпорациясы (GAC) арқылы бірігіп, Рейнджер жобасы аумағындағы жер үсті суларының сапасын тәуелсіз сарапшылармен тексерді. Тәуелсіз жер үсті су жұмыс тобы ERA, GAC, Бақылау ғалымдары бөлімі және Солтүстік жер кеңесінің өкілдерінен тұрды. Жұмыс тобы алты ай бойы Рейнджер кенішінен ағып жатқан жер үсті суларының әсерін, мониторингін және есеп беруді зерттеді. 2013 жылдың наурыз айында жарияланған қорытындысында жұмыс тобы Рейнджер кенішіндегі жер үсті суларын басқару және реттеу жүйелерінің өте жоғары деңгейде екендігіне келісті. Алдағы уақытта топ Рейнджердегі жер үсті суларын басқару жүйелерінің "ең озық тәжірибе" деңгейінде қалуын қамтамасыз ету үшін іс-қимыл жоспарына келісті.

Қауіпсіздік бұзушылықтары мен даулар

Экология Австралиясы (Австралия үкіметінің агенттігі) 1979 жылдан бері 200-ден астам қоршаған ортаға қатысты оқиғаларды тіркеді. Олардың көп бөлігі ұсақ-түйек болды, бірақ маңыздылары төменде егжей-тегжейлі сипатталған. 2013 жылы Австралияның Халық денсаулығы қауымдастығының өкілі соңғы тридцать жылда кенге байланысты жүздеген қауіпсіздік оқиғасы болғанын мәлімдеді. 2005 жылдың мамыр айында компания қоршаған ортаға қатысты нұсқауларды бұзғаны үшін сотталды – бұл Солтүстік территориядағы кен өндіруші компанияға қатысты алғашқы қудалау, ол ERA қызметкерлерінің кездейсоқ радиациялық әсеріне байланысты болды. Радиоактивті ластанған су ішуге арналған су желісіне еніп, бірқатар жұмысшылар оны ішіп, жуынып алды. Ондаған шахта қызметкерлері уранның заңды шегінен 400 есе артық мөлшердегі сумен жуынғаны және ішкені анықталды. Жұмысшылардың алған радиация дозасы реттелетін шектен кем болуы мүмкін, және денсаулыққа ұзақ мерзімді зиян келмейді деп күтілуде. Көлік құралдарын зарарсыздандырумен байланысты басқа да оқиғалар тіркелді. Рейнджердің қоршаған ортаға тигізген әсеріне қатысты тағы бір маңызды дау – 1995 жылғы жаңбырлы маусымда Магела өзеніне шығарылған заттарға байланысты туындаған заңдық дау. Соңғы кезде 2002 жылғы ARRAC есебі бірнеше ай бойы 2 мегалитрдей потенциалды ластанған судың ірі ағып кетуін көрсетті. 2007 жылы су сақтау тоғанынан асып, орға қайта ағып түсті. Бастапқы рұқсатта бұл судың әрдайым тоқтатылуы талап етілген. 2006 жылы Моника дауілі су басқару жүйесін бұзды. 2010 жылдың мамыр айында Какаду ұлттық паркінде, шамамен 500 аборигеннің мекені болған және ЮНЕСКО мұрасы тізіміне енген ылғалды жерлерге миллиондаған литр радиоактивті су құйылған болуы мүмкін деген хабар тарады. 2013 жылдың қараша айында Дарвиннің ауылдық аймағында бұрын сары торт тасымалдау үшін қолданылған төрт барабан табылды. Компания барабандарды қалпына келтірді, себебі радиоактивті ластанудың таралуы мүмкін деген алаңдаушылық болды.