Кіріспе

Көліктік қызметтер компаниясы және бүкіл әлемде қызмет ететін мүліктерді дамытушы.

Гонконгтағы көлік қызметтері мен мүліктерді дамыту компаниясы MTR Corporation Limited – Гонконгтағы ең танымал қоғамдық көлік желісі Mass Transit Railway-ді басқаратын, көпшілігі мемлекеттік меншіктегі қоғамдық көлік операторы және мүліктерді дамыту компаниясы. Ол Гонконг биржасында тіркелген және Hang Seng индексінің құрамдас бөлігі болып табылады. MTR сонымен қатар әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі темір жолдарға инвестиция салады, оның ішінде Лондон, Стокгольм, Пекин, Ханчжоу, Тайпа, Шэньчжэнь, Сиднейдегі жылдам транзит жүйелерін және Мельбурндағы қала маңы темір жол жүйесін пайдалануға франшизалық келісімшарттарға ие.

Тарих

Массалық транзиттік теміржол корпорациясы 1972 жылдың 22 қыркүйегінде Гонконгтың қоғамдық көлік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаппай транзиттік теміржол жүйесін салу және пайдалану мақсатында мемлекеттік меншіктегі заңды корпорация ретінде құрылды. 2000 жылдың 30 маусымында MTRC орнына MTR Corporation Limited (MTRCL) келді. MTRC сияқты, MTRCL-нің басты қызметі – жаппай транзиттік теміржол жүйесін пайдалану. Сәтті бастапқы акция орналастырудан кейін MTRCL 2000 жылдың 5 қазанында Гонконг қор биржасында тіркелді, бірақ үкімет әлі де MTRCL-нің басым үлесіне ие.

Ішінара жекешелендіру

2000 жылдың 11 қыркүйегінде Гонконг үкіметінің қаржы хатшысы сэр Дональд Цанг MTR Corporation Limited компаниясының жартылай жекешелендірілуін жариялады. Акциялардың 1 миллиард бөлігі сатылымға ұсынылды, бірақ жоғары сұранысқа байланысты бұл көрсеткіш 1,15 миллиардқа дейін арттырылды. 2000 жылдың 5 қазанында компания Гонконг қор биржасында тіркелді, оның акционерлерінің саны 600 000-ға жетті. 2001 жылдың маусым айында MTR Hang Seng индексіне енгізілді. Алғашқы акциялық ұсыныс кезінде компания 360 миллион гонконг доллары (46,1 миллион АҚШ доллары) көлемінде табысқа ие болды, бұл көрсеткіш 1997 жылы 278 миллион гонконг долларынан (35,6 миллион АҚШ доллары) артқан. MTR әлемдегі аз ғана пайда табатын қоғамдық көлік жүйелерінің бірі болып табылады.

MTRKCR бірігуі

Аумақтың көлік жүйесін тиімді ету мақсатында, үкіметке тиесілі Коулун-Кантон теміржол корпорациясы (KCRC) мен MTRCL біріктіру мәселесі талқыланды. MTRCL мұндай бірігуді қолдаса, KCRC жоспарға қарсы болды. 2004 жылдың наурыз айында Гонконг үкіметі екі компанияны біріктіруге ресми түрде шақырды. 2006 жылдың 11 сәуірінде Гонконг үкіметі ұсынылып отырған бірігудің егжей-тегжейін жариялады. Үкімет пен KCRC арасындағы міндеттемесіз келісімге сәйкес, KCRC компаниясы MTRCL компаниясына Кувалун-Кантон теміржолы (KCR) жүйесін 50 жылға пайдалануға қызметтік концессия береді. KCRC 4,25 миллиард гонконг доллары көлемінде біржолғы аванстық төлем, 750 миллион гонконг доллары тұрақты жылдық төлем және KCR жүйесінің жұмысынан түсетін кіріске байланысты айнымалы жылдық төлем алады. Сонымен қатар, MTRCL мүлік пен басқа да байланысты коммерциялық мүдделерді сатып алу үшін 7,79 миллиард доллар төлейді. KCRC желілері MTRC желілеріне қарағанда аз пайда әкелді, сондай-ақ KCRC мүлік дамытуда да аз белсенділік танытты. Үкіметтің таңдауы, толыққанды меншігіндегі KCRC активтерін MTRCL-ге тым төмен бағаға сатқаны үшін сынға ұшыраудан сақтану болды деп есептелді. KCR жүйесін пайдалану құқығын MTRCL-ге жалға беру, KCRC-ді сатудан сақтады. 2007 жылдың 2 желтоқсанында MTRCL-дің қытай тіліндегі атауы 香港鐵路有限公司 (ағылшын тіліндегі аудармасы: Hong Kong Railway Corporation Limited) болып өзгертілді, ал ағылшын тіліндегі атауы өзгеріссіз қалды. KCRC енді KCR жүйесінің холдингтік компаниясы болып табылады, ал теміржол операцияларын жүргізбейді. Бірігуге MTRCL акционерлері 2007 жылдың 9 қазанында келісім берді. Бірігу мерзімі 50 жылды құрайды. Бұл жүйенің қытай тіліндегі атауын "地鐵" ("Метро") -дан "港鐵" ("Гонконг теміржолы") деп өзгертуге де әкелді. Барлық ересек "Октопус картасының" иелері бірінші болып бірігудің артықшылықтарын сезінеді. Студенттер мен жеңілдікпен жүретін "Октопус" картасының иелері де бірігуден пайда көреді, олардың бағасы 50%-ға төмендеп, қосымша 0,1 доллар жеңілдік алады. Студенттер "Октопус" картасымен MTR желісіндегі жеңілдік тарифін бұрынғыдай төлей береді. Зейнеткерлерге жаңа баға жүйесі енгізіледі, онда МТР желісіндегі кез келген бағытқа 2 доллар төлеуге мүмкіндік алады (әуежай экспресі, жеңіл теміржол және шекаралық станциялар бұл жүйеге кірмейді).

Кірістер моделі

2021 жылдың шілдесінде Liber Research Community атты қоғамдық ұйым МТР-дің кіріс моделінің тарихын егжей-тегжейлі баяндаған есеп жариялады. Есепте "Теміржол + Мүлік" даму моделі бастапқы МТР желілерін салу кезінде туындаған күтпеген қаржылық қиындықтарды жою мақсатымен құрылғандығы, ал бастапқы есептеулер бойынша МТР-дің мүлігі оның жалпы кірісінің шамамен 20 пайызын құрауы тиіс болғандығы көрсетілген. Сонымен қатар, жүзеге асырылатын бірнеше жаңа жобалар да бар.

Мүлікті басқару

Мүлік – МТР-дің негізгі бизнес салаларының бірі, ол оның табысының басым бөлігін құрайды. 2009 жылы 7,3 миллиард гонконг доллары таза пайда тапқан МТР, оның 3,55 миллиард гонконг долларын мүліктен, ал 2,12 миллиард гонконг долларын көлік операцияларынан алды. МТР жаңа теміржол жобаларымен және қолданыстағы теміржол желісімен байланысты қолайлы учаскелерді дамытуға тырысады. Мысалы, МТР-дің меншігіндегі Батыс Коулун аймағындағы құрғатылған жерлер Union Square деп аталатын тұрғын үйлермен, кеңселермен, сауда орындарымен және қонақүйлермен жабдықталған көп мақсатты кешенге айналдырылды. Бұл кешенде Гонконгтағы ең биік коммерциялық ғимарат – 118 қабаттан тұратын Халықаралық сауда орталығы орналасқан. Орталықтың көрнекті Халықаралық қаржы орталығын МТР-дің элиталық жылжымайтын мүлік басқару бренді Premier Plus басқарады.

Сауда орталықтары

МТР корпорациясы МТР стансаларының айналасында ірі сауда орталықтарын дамытуға көп инвестиция жасады. Соңғы мысал – Цеунг Кван О станциясында орналасқан PopCorn сауда орталығы. Ол жақын орналасқан сауда орталықтарымен, элиталық тұрғын үйлермен және қонақүйлермен байланысты. Мұндай сауда орталығының тағы бір мысалы – Цинь-И станциясындағы Maritime Square (青衣城). Maritime Square – супермаркеттер, бутиктер, кітап дүкендері, кинотеатр және мейрамханалар бар, теңіз тақырыбындағы сауда орталығы. Цинь-И станциясы Цинь-И үшін көлік хабы болғандықтан, Maritime Square-ға автобустар мен таксилер сияқты басқа да көлік түрлерімен де оңай жете аласыз. Корпорация дамытып, басқаратын басқа сауда орталықтарына CityLink, Elements, Hanford Plaza, Ocean Walk, Paradise Mall, Plaza Ascot, Sun Tuen Mun сауда орталығы, Telford Plaza, The Lane, LOHAS және Luk Yeung Galleria кіреді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, МТР корпорациясы Гонконг бойынша 13 сауда орталығына ие, олар сәнді, аймақтық және шағын аудандық сауда орталықтары деп жіктеледі.

Ағымдағы операциялар

Элизабет желісі: 2015 жылдың мамыр айында TfL Rail Лондондағы Crossrail желісін пайдалану бойынша сегіз жылдық келісімшарт бастады, оған қоса екі жылға ұзарту мүмкіндігі болды. Жаңа теміржол желілері ашылғанға дейін MTR TfL Rail таңбасымен Ливерпуль-стрит – Шенфилд және Паддингтон – Хитроу әуежайы бағыттары бойынша қызмет көрсетті. 2022 жылдың мамыр айында Ливерпуль көшесі арқылы Паддингтон мен Эбби Вуд арасында қызметтер іске қосылды және барлық қызметтер Элизабет желісі деп өзгертілді. Оңтүстік-Батыс темір жолы: 2017 жылдың тамызында FirstGroup компаниясымен бірлескен кәсіпорнында MTR-дің 30% үлесі бар Оңтүстік-Батыс темір жолы Оңтүстік-Батыс желісін пайдалану құқығын алды.

Бұрынғы операциялар

Лондондық Жерүсті Жолы: MTR және Laing Rail 50/50 үлестес бірлескен кәсіпорын құрды (MTR Laing) Лондондық Жерүсті Жолы концессиясын алу үшін тендерге қатысу мақсатында. MTR Laing тендерді ұтып алып, London Overground Rail Operations атымен 2007 жылдың қарашасынан бастап концессияны басқара бастады. 2007 және 2010 жылдары Laing Rail және Arriva UK Trains Deutsche Bahn меншігіне өткеннен кейін, Arriva Laing Rail-дің концессиядағы үлесін өзіне алды. 2015 жылдың маусым айында MTR келесі Лондондық Жерүсті Жолы концессиясын жеке өз күшімен алуға кандидаттар тізіміне енді, бірақ бұрынғы серіктесі Arriva-ға ұтылып қалды. Arriva Rail London 2016 жылдың қарашасында толыққанды операцияны жүзеге асыра бастады.

Жетілмеген немесе қайтарып алынған ұсыныстар

2004 жылы MTR Sea Containers компаниясымен бірлескен кәсіпорын Integrated Kent франшизасын алуға сәтсіз қатысты. 2007 жылы MTR Вест-Мидлендс франшизасына үміткерлердің тізіміне енді, бірақ ұсыныс бермеді. 2009 жылдың ақпан айында MTR Corporation Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Tyne & Wear Metro желісін басқару құқығына ие болуға үміткерлердің тізіміне енді. 2013 жылдың қарашасында MTR ScotRail франшизасын алуға ниет білдірді. 2016 жылдың сәуірінде MTR қайтадан Вест-Мидлендс франшизасына қатысты, бірақ тағы да бас тартты. 2016 жылдың қазан айында MTR Wales & Borders франшизасын басқаруға үміткерлердің тізіміне енді. 2017 жылдың маусым айында MTR мен Гуаншен теміржол компаниясының бірлескен кәсіпорны 2019 жылы басталатын Батыс жағалауы серіктестігі франшизасын алуға үміткер болды. 2018 жылдың желтоқсанында испандық Renfe Operadora операторы олардың үсынысына қосылды. 2019 жылдың тамызында MTR First пен Trenitalia компанияларының бірлескен үсынысына жеңіліп, франшизаны алуда сәтсіз болғаны жарияланды.

Швеция

MTR Nordic AB — Стокгольмде орналасқан және қоғамдық көлік саласында төрт еншілес компаниясы арқылы жұмыс істейтін MTR Corporation UK-нің еншілес компаниясы. MTR Nordic компаниясының бас директоры Хенрик Далин. MTR Tunnelbanan AB (2016 жылдың маусымына дейін MTR Stockholm AB деп белгілі болған) Стокгольм метрополитенінің жұмыс істеуіне, жоспарлауына және техникалық қызмет көрсетуіне жауапты. 2009 жылдың қаңтар айында MTR мен Mantena компанияларының 50/50 үлесімен құрылған Tunnelbanan Teknik Stockholm компаниясы Storstockholms Lokaltrafik (SL) компаниясынан желіні сегіз жылға пайдалануға келісімшарт алды, оны тағы алты жылға ұзарту мүмкіндігімен. MTR 2009 жылдың 2 қарашасында метрополитен жұмысын бастады, ал 2015 жылдың қыркүйегінде алты жылдық ұзарту мақұлданды. Storstockholms Lokaltrafik (SL) компаниясымен жасалған ағымдағы келісімшарт метрополитен үшін 2023 жылдың қарашасына дейін қолданыста. 2016 жылдың қаңтар айында MTR бірлескен серіктесін толығымен сатып алды. Бөлімде шамамен 3000 қызметкер жұмыс істейді, оның бас директоры — Каролина Астранд. MTR Tech AB, бұрынғы Tunnelbanan Teknik Stockholm AB (TBT), Стокгольм метрополитенінің вагондарына техникалық қызмет көрсетуді жүзеге асырады. Оның бас директоры — Эрика Энестад. MTR Express (Швеция) AB MTRX тауарлық белгісімен өз билеттерін сату арқылы Стокгольм мен Гетеборг арасында қашықтыққа жүретін пойыздарды басқарады. 2015 жылдың 21 наурызынан бері жұмыс істейтін бұл қызмет 200 км/сағ жылдамдықпен жүретін алты X74 (Stadler Flirt) электрлік пойыз жиынтығын пайдаланады. Бөлімде 90 қызметкер жұмыс істейді, олар Стокгольм мен Гетеборг қалаларында орналасқан және бас директоры Жоаким Сунд басқарады. MTR Pendeltågen AB 2016 жылдың 11 желтоқсаны мен 2024 жылдың 3 наурызы аралығында Стокгольм аймақтық пойыз желісінің операторы болды. MTR желіге, пойыздарға және станцияларға толық жауапкершілікті 10 жылға келісімшарт бойынша алды, оны тағы төрт жылға ұзарту мүмкіндігі бар. 2023 жылдың қарашасында MTR-дің нашар өнімділігін атап көрсеткен SL қолданыстағы келісімшартты мерзімінен бұрын тоқтату туралы шешім қабылдады және 2024 жылдың наурызынан бастап операцияны өз мойнына алған SJ компаниясына шұғыл келісімшарт берді.

Австралия

Мельбурн: 2009 жылдың маусымында MTR (60%), John Holland және United Rail компанияларының құрамындағы Мельбурн консорциумы Мельбурн қала маңындағы теміржол желісін пайдалануға таңдалды, ал 2009 жылдың 30 қарашасында Connex Melbourne-ден оны қабылдап алды. 2016 жылдың қыркүйегінде үкімет Metro Trains Melbourne компаниясымен 2024 жылдың қарашасына дейін жеті жылға келісімшартты ұзарту туралы келіссөздер бастады. Сидней: 2014 жылдың маусымында MTR (60%), John Holland Group, Leighton Contractors, Plenary Group және UGL Rail компанияларынан құралған Northwest Rapid Transit консорциумы Сидней метрополитенінің Солтүстік-Батыс желісін пайдалану келісімшартын іске асыруға таңдалды. Консорциум құрамында MTR Corporation, John Holland және UGL Rail компаниялары 15 жыл бойы желіде қызмет көрсету үшін Metro Trains Sydney бірлескен кәсіпорнын құрды. Солтүстік-Батыс теміржол желісі 2019 жылдың мамыр айында ашылды.

Пекин

Компания сонымен қатар Пекин метросының 4-желісін, Дасин желісін, 14-желісін, 16-желісін және 17-желісін 30 жыл бойы салу және пайдалану үшін Пекин Капитал Группасымен ("BCG") (49%), Пекин Инфраструктуралық Инвестициялық Компаниясымен ("BIIC") (2%) бірлесіп, Пекин МТР Корпорациясы Лимитед (Jinggang MTR) (49%) бірлескен кәсіпорнын құрды.

Ханчжоу

Компания 2012 жылы Ханчжоу метрополитені тобымен бірлесіп, Ханчжоу МТР (Hanggang MTR) атты жаңа бірлескен кәсіпорнын құрды. Бұл кәсіпорын Ханчжоу метрополитенінің 1-желісін 28 жыл бойы пайдалануға жауапты, онда МТР акциялардың 49%-ын, ал Ханчжоу метрополитені тобы қалған 51%-ын иеленеді. Ханчжоу метрополитенінің 5-желісі Ханчжоу МТР Line 5 Ltd компаниясы арқылы басқарылады, оның акцияларының 60%-ы МТР-ға тиесілі.

Шэньчжэнь

Компания Шэньчжэнь метрополитенінің 4-желісінің 2-кезеңін салу және 2010 жылғы 1 шілдеден бастап 30 жылға BOT негізінде бүкіл желіні пайдалануға беру туралы алғашқы концессиялық келісімге келді. 4-желінің 2-кезеңі 2011 жылғы 16 маусымнан бері жолаушыларға қызмет көрсетуде. Қазіргі уақытта құрылысы жүріп жатқан 13-желісін де MTR Corporation (Шэньчжэнь) компаниясы басқаратыны расталды.

Макао

MTR Railway Operations (Macau) Company Limited, MTR Corporation компаниясының толыққанды еншілес компаниясы, 2019 жылдың 10 желтоқсанында ашылғаннан бері Макаоның Жеңіл жылдам транзитінің (MLRT немесе MLM) Тайпа желісін пайдалануды жүзеге асырып келеді. MTR компаниясы бұл желіні 80 ай бойы басқарып, күтіп-ұстауды қамтамасыз етеді.