Кіріспе

Хонгконгтың XRL желісінің Хонконг бөлігі және Sha Tin – Central Link жобалары Хонконг үкіметі тарапынан KCRC-ге қосылды.

Қоғамдық көлік операторы болудан бас тартты

KSL құрылысы барысында KCRC қоғамдық көлік операторы мәртебесінен бас тартты. Үкіметтің 2000 жылғы Темір жол дамыту стратегиясында солтүстік-шығыс Жаңа аумақтар мен Гонконг аралының орталық бизнес аймағын байланыстыратын жаңа желі салу көзделді, бұл желі Ша Тин – Орталық байланысы (SCL) деп аталды. Жаңа желіні жобалауға, салуға және пайдалануға KCRC мен MTR Corporation Limited (MTRCL) компанияларынан бәсекелі ұсыныстар қабылданды. 2002 жылдың 25 маусымында үкімет KCRC компаниясының тендерді ұтып алғанын жариялады. Сол бірлескен мәлімдемеде үкімет MTRCL мен KCRC-ді бірыңғай теміржол компаниясына біріктіру мүмкіндігін қарастыруды әкімшілікке тапсырғанын хабарлады. Бес жылдық келіссөздерден және Темір жол бірігу заңының Заңнамалық кеңес арқылы қабылдануынан кейін, KCRC 2007 жылдың 2 желтоқсанында қоғамдық көлік операторы мәртебесінен айырылып, одан кейін негізінен теміржол активтерінің иесіне айналды. Осы активтерді басқару орнына KCRC MTRCL компаниясына 50 жылдық қызмет көрсету шарты бойынша KCRC-нің теміржол және қоректендіруші автобус желісін пайдалану құқығын берді, осы мерзімді ұзартуға болады. Мұның орнына MTRCL KCRC-ге қызмет көрсету шарты және KCRC-нің дүкендер мен қосалқы бөлшектер сияқты қысқа мерзімді теміржол активтері үшін 4,25 миллиард гонконг долларын алдын ала төледі, содан кейін жыл сайын 750 миллион гонконг долларын тұрақты төлем және бірігу күнінен бастап 36 айдан кейін (2010 жылдың 2 желтоқсаны), алдын ала келісілген үлестіру қатынастарына сәйкес есептелетін қосымша айнымалы жылдық төлем жасады: жыл үшін 2,5 миллиард гонконг долларынан және 5 миллиард гонконг долларынан асатын MTRCL-дің жалпы кірісі үшін 10%; жыл үшін 5 миллиард гонконг долларынан және 7,5 миллиард гонконг долларынан аралығындағы жалпы кіріс үшін 15%; және жыл үшін 7,5 миллиард гонконг долларынан асатын жалпы кіріс үшін 35%. MTRCL сондай-ақ KCRC-ге мүлік және басқа да байланысты коммерциялық мүдделерді сатып алу үшін бірігу кезінде 7,79 миллиард гонконг доллары төледі. KCRC және MTRCL жеке заңды тұлғалар болып қала береді. KCRC-де басқарушы кеңеске есеп беретін шағын басқарушылық штат жұмыс істейді, оларға аутсорсинг және консультациялық қызметтер арқылы мамандандырылған құқықтық, қаржылық және басқа да қолдау көрсетіледі. Корпорацияның негізгі міндеттеріне MTRCL-мен жасалған қызмет көрсету шарты бойынша міндеттемелерін қадағалау және орындау, қарыздарын өтеу үшін қажетті жаңа қаржыландыруды тарту (2009 жылы 10 миллиардтан астам гонконг доллары тартылды), жылжымалы құрам мен басқа да активтерін қамтитын бірқатар шекаралық жалға алу шарттары бойынша міндеттемелерін орындауды қамтамасыз ету және West Rail Property Development Limited компаниясының басым акционері болу, ол West Rail бойындағы 13 тұрғын үй участасын дамытуға жауапты. MTRCL-дің концессиялық төлемдерінен түсетін табысқа қоса, ол Шатин станциясының үстіндегі Citylink Plaza-ның төрт қабатын жалға беруден түсетін кіріс алады. KCRC сондай-ақ 2005 жылы құрылған және Гонконгтегі ірі қоғамдық көлік операторларына тиесілі Octopus Holdings Limited (OHL) компаниясының 22,1% акцияларын сақтап отыр. OHL – бұл Octopus Cards Limited компаниясының холдингтік компаниясы, ол Гонконгте қоғамдық көлікте жүру үшін ғана емес, сонымен қатар супермаркеттер мен басқа да дүкендерде шағын сатып алулар үшін қолданылатын смарт-карта төлем жүйелерінің әлемдік көшбасшысы. KCRC сонымен қатар бірігу кезінде салынып жатқан KSL құрылысының толық құнына жауапты болды, ал MTRCL жобаны басқару үшін ақы алды. KCRC сондай-ақ KSL ашылуының нәтижесінде Батыс теміржол станцияларына жеңіл теміржолдың қоректендіру бағыттарында күтілетін жолаушылар ағынының өсуін қамтамасыз ету үшін қажет болған 22 қосымша жеңіл теміржол вагонын сатып алуды қаржылады. MTRCL қызмет көрсету шарты бойынша KSL және жаңа жеңіл теміржол вагондарын пайдалану жауапкершілігін өз мойнына алды. Корпорацияның жылдық кірісі бірігуге дейін 5,5 миллиардтан астам гонконг долларын құрағанмен, бірігуден кейін бірден 1 миллиардтан кем болды, бірақ оның операциялық шығындары да төмендеді. Сонымен қатар, компания 2009 және 2010 жылдары төмен пайыздық ортада өзінің ірі борыштық портфелінің едәуір бөлігін қайта қаржыландыруға мүмкіндік алды. Бұл корпорацияның пайыздық шығындарын жартысынан астамға азайтты, өйткені оның борышы бойынша тиімді пайыздық ставка 7%-дан 3%-ға дейін төмендеді. Амортизациялық шығындарды ескермегенде, корпорация қолма-қол ақшалай пайда табады, ол MTRCL-дің айнымалы жылдық төлемдеріне байланысты уақыт өте келе арта түсуі керек. 2010 жылға арналған айнымалы жылдық төлем 45 миллион гонконг долларын құрады, ол тек 2010 жылдың 2-ден 31 желтоқсанына дейінгі кезеңді қамтыды. 2011 жылдың толық жылы үшін айнымалы жылдық төлем 647 миллион гонконг долларын құрады. 2013 жылға қарай айнымалы жылдық төлем 1,247 миллиард гонконг долларына дейін өсті. 750 миллион гонконг долларын құрайтын тұрақты жылдық төлеммен қатар, MTRCL-дің 2013 жылғы қызмет көрсету шарты бойынша жасаған жалғыз төлемі 1,997 миллиард гонконг долларын құрады.

XRL Гонконг бөлімшесінің және Sha TinCentral Link-тің меншік құқығы

Темір жол біріктірілгеннен кейін үкімет жобаға жауапкершілікті қабылдады. Үкіметтің 2008 жылғы наурызда Заң шығару кеңесіне баяндалған соңғы жоспарына сәйкес, SCL құрылысының шығындарын үкімет төлейді, ал MTRCL желіні жобалау және салуды басқаруға жауапты болады. Үкімет аяқталған желіні KCRC-ге беруге немесе оны жалға беруге мүмкіндігі бар екенін көрсетті, бұл жағдайда KCRC MTRCL-ге желіні пайдалануға қосымша қызметтік концессия береді. KCRC мұндай келісім корпорацияның жобаға бұрын жұмсаған шығындарын өтеуге мүмкіндік беретінін мәлімдеді.

Корпоративтік басқару

1982 жылдың желтоқсанында корпоративтенуден бастап, 25 жыл өткен соң теміржолдардың бірігуіне дейін корпоративтік басқару мәселелері корпорацияны үнемі мазалады. Бұл, басқарушы кеңестің төрағасы мен атқарушы басқару тобының басшысы арасындағы қарым-қатынастағы өзгерістерде көрінді. Бастапқыда, мұның түпкі себептері коммерциялық және саяси шиеленістер болды, себебі ұйым мемлекеттік мекемеден коммерциялық қағидалар бойынша жұмыс істеуге және тұрақты активтерінен кіріс табуға міндетті ұйымға айналды. KCRC жарғысы бойынша пайда табуға міндетті болғанымен, корпорация 100% мемлекеттік меншікте болғандықтан, тарифтерді көтермеуге байланысты күшті қоғамдық және саяси қысымға да тап болды. Бұл қиындықтар жоғары басшылық пен корпорацияның басқару кеңесінің мүшелеріне қатысты корпоративтік басқару мәселелерімен одан әрі күрделенді. Корпоративтену кезінде басқарушы кеңестің төрағасы (атқарушы емес) және басқарушы директор (атқарушы) лауазымдары бөлек болды, басқарушы директор корпорацияның күнделікті қызметі үшін басқармаға жауапты болды. KCR-дің бұрынғы бас директоры Д.М. (Бобби) Хауэс, оның орнын Питер Квик басып алғанға дейін бірнеше ай қызмет етті. Хауэс дәстүрлі теміржолшы болғанмен, Квик коммерциялық ортадан келді және теміржолдың жұмысына бастапқыда-ақ белсенді коммерциялық көзқараспен қарады. Оның күш-жігері корпорацияның табыстылығының біртіндеп артуына ықпал етті. Алайда, 1988 жылдың соңында екі жоғары басшыға қызметтен босатылғандары үшін төленген "алтын қол алысу" туралы қоғамдық дау мен 1989 жылы корпорацияның айтарлықтай пайдаға ие болғанына қарамастан, тарифтерді көтеруге байланысты үкімет төраға мен басқарушы директордың өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін қызметтен кетуі керек деген шешім қабылдады. 1990 жылдың соңында заңгер және Жаңа Зеландия теміржол корпорациясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кевин Хайдтың тағайындалуымен екі бұрын бөлек лауазым төраға және бас атқарушы лауазымына біріктірілді. Өзінің қызмет ету кезеңінде Хайд бизнестің бұрын-соңды болмаған өсуіне жетекшілік етті, сондай-ақ Батыс теміржол жобасы сияқты бірқатар маңызды коммерциялық және инженерлік жобаларды бастап жүргізді. Хайд KCRC-нің материктегі серіктестерімен және министрлік шенеуніктерімен жаңа және өнімді жұмыс қарым-қатынастарын орнатты, бұл екі жақтағы бірқатар ынтымақтастық жобаларына әкелді. Ол сонымен қатар бизнеске "колониалдық емес" идеологияны енгізіп, жергілікті басшыларды және біліктілікті белсенді дамытып, насихаттады. Хайд 1996 жылы бизнес 1997 жылғы тапсыруды жергілікті тұлғамен төраға және бас атқарушы лауазымында қарсы алуы маңызды деп шешті. Оның орнына Гонконг үкіметінің бұрынғы жоғары лауазымды мемлекеттік қызметшісі К.Ю. Йеуң тағайындалды. KCRC қаржылық жағынан өркендеуді жалғастырғанымен, К.Ю. Йеуңнің мемлекеттік қызметтегі тәжірибесіне негізделген басқару стилі кейбіреулерге ұнамады. Өкінішке орай, Гонконгтың заң шығарушы кеңесінің заң кеңесшісі жазғандай, түзетулер төраға мен бас директордың міндеттері мен функцияларын немесе кем дегенде олардың жауапкершілігін егжей-тегжейлі көрсетпеді. Үкімет бұл орынды емес деп мәлімдеді, өйткені KCRC сақтық коммерциялық қағидалар бойынша жұмыс істейтін болғандықтан, басқарушы кеңес (төраға) пен басшылар (бас директор) арасындағы қарым-қатынасты анықтау және жетілдіру үшін икемділікті сақтау маңызды болды, бұл оның операциялық қажеттіліктеріне және уақыт өте келе өзгеріп отыратын корпоративтік тәжірибелерге сәйкес келуі керек. Бұл қасақана түсініксіздік болашақтағы дау-дамайдың тұқымын сепкені анық. Кейіннен бизнесмен Майкл Тьен төраға болып тағайындалды, ал бұрынғы төраға және бас атқарушы директор К.Ю. Йеуң бас директор болып тағайындалды. Алайда, көп ұзамай екі адамның арасында жеке келіспеушіліктер бар екендігі анық болды, мысалы, Майкл Тьен 2002 жылы екі адам БАҚ-қа Сименс оқиғасын тергеу нәтижелері туралы баяндаған кезде К.Ю. Йеуңтің жақсы досы екенін жоққа шығарды. (Тергеу West Rail жобасының телекоммуникациялық келісімшартына қосымша келісім бойынша Siemens компаниясына қосымша 100 млн. гонконгтық доллар төлеу және басқарушы кеңес пен атқарушы басқару тобы арасындағы өзара іс-қимыл туралы мәселелерді қарастырды.) 2003 жылдың соңында К.Ю. Йеуңтің жұмыстан кетуі жағдайды жақсартпады. Мәселенің түпкі себебі - төраға мен бас директордың міндеттері мен жауапкершіліктерінің нақты айқындалмауы болды. 2006 жылғы 9 наурызда барлық 5 операциялық директордың және 19 менеджердің қол қоюымен әрекеттегі бас атқарушы директор Сэмюэл Лай төрағаның басшылық стиліне шағымданып, басқарушы кеңеске хат жолдады. Лайға қолдау көрсетіп, қызметкерлердің шамамен 80% хатқа қол қойды. Лайдың хатында 2001 жылдан бері көп нәрсе өзгермегендігі және атқарушы және атқарушы емес функциялардың әртүрлі, бірақ толықтыратын рөлдері арасындағы қажетті айырмашылықтар жиі бұлыңғырланып, төраға күнделікті мәселелерді қалай шешу керектігіне араласатыны айтылды. Келесі күні Майкл Тьен Гонконгтың бас атқарушысы Дональд Цангпен кездесті. 2006 жылғы 12 наурыздың кешкісінде Тьен Цангтың анықталатын күнімен белгіленген уақытта отставкаға кететінін жариялады. Қосымша келіссөздерден кейін Тьен отставкасын қайтарып алды. KCRC басқарушы кеңесі 2006 жылғы 14 наурызда төраға мен бас директордың жұмысын нақтырақ бөлу мақсатында шаралар жиынтығын қабылдады. Басқарушы кеңестің отырысы кезінде корпорацияның 20 жоғары басшысы басқарушы кеңестің отырысы өткен бөлмеге жақын бөлмеде БАҚ өкілдерімен кездесті. Басқарушы кеңес бұл өте қаулылы шара деп санайтын және оқиға корпорацияның беделіне және имиджіне елеулі зиян келтіргенін мәлімдеді. Келесі күні, 2006 жылғы 15 наурызда басқарушы кеңестің тағы бір отырысы өтті. Кеңес 20 жоғары басшының бірінің еңбек шартын тоқтатуға және қалған 19-на ескерту хаттарын беруге шешім қабылдады. Отырыс кезінде Лай отставкаға кетті. Үкіметтің заң шығарушы кеңесінің көлік мәселелері жөніндегі тобына ұсынған құжатында Лайдың бас директор ретінде қызметкерлерінің әрекеттері үшін жауапкершілікке тартылуы керек деп ойлағандықтан отставкаға кеткені айтылды. Лай өзінің 2007 жылы жарық көрген кітабында (九天風雲 (ағылшын тілінде: The Longest Week)) кеңестің бастапқы шешімінің 20 жоғары басшының барлығын жұмыстан босату болғанын, бірақ оның отставкаға келісуімен кеңес 14 наурызда 20 басшының өкілі болған басшыны ғана босатуға келіскенін түсіндірді. Азаматтық инженер, Гонконг үкіметіндегі Бұрынғы Жұмыс министрі және 2003 жылдың соңына дейін корпорацияның Аға жобалар директоры болған Джеймс Блейк 71 жасында (әрекеттегі емес) бас атқарушы директор болып тағайындалды. Оқиға үкіметтің Гонконгтың екі теміржол желісін біріктіру жоспарын жеделдеткеніне ықпал еткені айтылды. Лай өзінің кітабында 2006 жылғы 15 наурызда өткен кеңес отырысының күн тәртібіндегі бірінші мәселенің, корпорацияның жалғыз акционері болып табылатын үкімет атынан қаржы қызметтері мен қазынашылық министрі көтерген, ұсынылып жатқан теміржол бірігуіне жауапты Блейктің басқарушы директордың орынбасары болып тағайындалуы болғанын мәлімдеді. Тағайындама бірауыздан мақұлданды. Лайдың отставкасымен кеңес Блейкті бас директор етіп шақыруға шешім қабылдады. Лай Блейкке жұмыстың тегіс тапсырылуын қамтамасыз ету үшін корпорацияда тағы біршама уақыт қалуға келісті. Содан кейін бірігу мәселелері шапшаң дамыды, нәтижесінде корпорация 2 желтоқсан 2007 жылы теміржол активтерінің операторы болып тоқтады. Теміржол бірігуіне дейін KCRC жарғысы корпорацияның тағайындауын талап етті...