Кіріспе
Гомбурза немесе Гомбурза деп аталатын үш филиппиндік қасіретті дін қызметкері – Мариано Гомес, Хосе Бургос және Хасинто Замора, 1872 жылдың 17 ақпанында Филиппиннің Багумбайан қаласында испан отаршылдық билігі тарапынан 1872 жылғы Кавите көтерілісіне қатысқан деген айыппен дарға асылды. Бұл атау дін қызметкерлерінің тегінен құралған сөз тіркесі. Гомбурза дін қызметкерлерінің тең құқықтары үшін күрескені және испан монахтарына қарсы науқанға жетекшілік еткені үшін испан билігінің ашуын қоздырды. Олар Филиппиннің секуляризация мәселесін көтерді, бұл діни және шіркеу қызметкерлері арасында қақтығысқа әкелді. Олардың өлімі 19 ғасырдың соңында көптеген филиппиндіктерге терең әсер етті; кейін елдің ұлттық батыры атанған Хосе Ризал өзінің «El filibusterismo» романын олардың естелігіне арнады. Кавите теңіз портындағы жұмысшылардың көтерілісі испан билігіне, ең бастысы Хосе Бургостан келген беделділікке қарсы күресу үшін қажетті сылтау болды. Бургос – философия және өнер докторы, оның атағы тіпті Испанияға дейін жеткен. Сондықтан Испаниядан келген жаңа губернатор және генерал-капитан Карлос Мария де ла Торре қызметке кірген күні Бургосты өзінің каретасына шақырып алды, бұл орын дәстүрлі түрде архиепископқа және испандықтарға арналған. Либералды де ла Торренің келуіне доминикандықтар, августиндіктер, францискандықтар және т.б. тәртіптерінің және азаматтық үкіметтегі олардың одақтастары қарсы болды. Оны секуляр дін қызметкерлері қолдады, олардың көпшілігі метистер болып, алыс ауылдар мен қауымдарға тағайындалған. Олар испандықтармен теңдікке жету және реформалар күтіп отырды. Барлық діни ордендер де жергіліктіленуге қарсы болған жоқ, мысалы, иезуиттер мен реколектер. Иезуиттер Парагвай миссияларындағы Антиколониялық үндістерді қолдағандары үшін бірнеше еуропалық империяларда қудаланды, ал иезуиттер қуылғанда реколектер өздерінің приходтарын филиппиндіктерге берді және Филиппинде бұрынғы иезуиттер аумағына көшті. Алайда екі жылдан кейін де ла Торренің орнына Рафаэль де Искьердо келді.
Gomburza, alternatively stylized as GOMBURZA or GomBurZa, refers to three Filipino Catholic priests, Mariano Gómes, José Burgos, and Jacinto Zamora, who were executed by a garrote on February 17, 1872, in Bagumbayan, Philippines by Spanish colonial authorities on charges of subversion arising from the 1872 Cavite mutiny. The name is a portmanteau of the priests' surnames. Gomburza incurred the hatred of Spanish authorities for fighting for equal rights among priests and leading the campaign against the Spanish friars. They fought on the issues of secularization in the Philippines that led to the conflict of religious and church seculars. Their execution had a profound effect on many late 19th century Filipinos; José Rizal, later to become the country's national hero, would dedicate his novel El filibusterismo to their memory. Mutiny by workers in the Cavite Naval Yard was the pretext needed by the authorities to redress a perceived humiliation from the principal objective, José Burgos, who threatened the established order. Burgos was a Doctor of Philosophy and Arts whose prominence extended even to Spain, such that when the new Governor and Captain General Carlos María de la Torre arrived from Spain to assume his duties, he invited Burgos to sit beside him in his carriage during the inaugural procession, a place traditionally reserved for the archbishop and who was a peninsular Spaniard. The arrival of the liberal de la Torre was opposed by the ruling minority of friars, regular priests who belonged to an order (Dominicans, Augustinians, Franciscans, etc.) and their allies in civil government. It was supported by the secular priests, most of whom were mestizos assigned to parishes and far flung communities, who believed that the reforms and the equality that they wanted with peninsular Spaniards were finally coming. Not all Religious Orders were against Nativization like the Jesuits and Recollects; the Jesuits being suppressed in several European Empires for their support of Anti Colonial Native Americans in the Paraguay Missions and the Recollects having given their parishes to native Filipinos when the Jesuits were expelled and Recollects transferring to former Jesuit territory in the Philippines. In less than two years however, de la Torre was replaced by Rafael de Izquierdo.
Өмірбаян
Мариано Гомес де лос Анхелес өз заманында танымал Рим-католик дін қызметкері болды, ол 19 ғасырда Филиппинде испан отаршылдық билігі бүлік шығарды деп айыптаған үштіктің бірі еді. Гомес Алехандро Франсиско Гомес пен Мартина Кустодияның ұлы. Ол 1799 жылдың 2 тамызында Маниланың Санта-Крус қалашығында дүниеге келді. Ол – филиппин, қытай және испан тегінен тараған аралас нәсілді адам. Ол Colegio de San Juan de Letrán колледжінде оқыды, кейін Санто-Томас университетінде теологияны оқып, Манила семинариясында дін қызметкері болуға дайындалды. Гомес 1824 жылдың 2 маусымында Кавитедегі Бакуордың бас дін қызметкері болып тағайындалды. Рухани қажеттіліктерді қанағаттандырумен қатар, ол ауыл шаруашылығы және қолөнер салаларында да сабақ берді. Ол испандықтардың зұлымдықтарына қарсы жергілікті дін қызметкерлерінің құқықтары үшін күресті. Сондай-ақ, ол "La Verdad" газетінің жарық көруіне белсенді қатысты. 1872 жылдың 17 ақпанында ол Кавите көтерілісіне белсенді қатысқан деген жалған айыптаулар бойынша опасыздық және бүлікшілдік қылмыстары үшін өлім жазасына кесілген дін қызметкерлерінің бірі болды. Кейін Багумбаян әскери сотында дарға асылуға үкім шығарылды. Хосе Аполлонио Бургос и Гарсия 1837 жылдың 9 ақпанында Виган қаласында дүниеге келді және сол айдың 12-сінде крещениеден өтті. Оның ата-анасы Хосе Бургос, Илокостың испан милициясындағы испан лейтенанты, және Флоренсия Гарсия, Виган тумасы болды. Ол жасөспірім шағында Colegio de San Juan de Letran-да оқыды, кейін Санто-Томас университетіне түсіп, 1855 жылы философия бакалавры, 1859 жылы теология бакалавры, 1860 жылы философия лиценциаты, 1862 жылы теология лиценциаты, 1868 жылы теология докторы және канондық құқық докторы атағын алды. Хасинто Замора и дель Росарио 1835 жылдың 14 тамызында Маниланың Пандакан қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Венансио Замора мен Хилария дель Росарио болды. Ол Colegio de San Juan de Letran колледжінде білім алып, бакалавр дәрежесін алды. Кейін Санто-Томас университетіне ауысып, канондық және азаматтық құқықтар бакалавры дәрежесін алды. Ол Манила семинариясында дін қызметкері болуға дайындалды. Ол кішкентай кезінен дін қызметкері болу арманында өсті. Діни билік алғаннан кейін Замора Марикина, Пасиг және Батангас қалаларында шіркеулер құрды, сондай-ақ 1864 жылдың 3 желтоқсанында Манила соборына қараушы болып тағайындалды.
Шейіт болу
Гомбурзаның өлімі Филиппин тарихында терең тамыр жайған ең даулы мәселелердің бірі болып қала береді. Алайда, олардың трагикалық соңы 19 ғасырда филиппин ұлтшылдығының тууына әкелді, оны доктор Хосе П. Ризал өзінің екінші романы – «Эль Филибустерисмо» арнау арқылы күшейтті, ол испан билігін және элиталық филиппиндерді айыптады. Ризал романында: «Дон Мариано Гомес (89 жас), Дон Хосе Бургос (35 жас) және Дон Хасинто Замора (37 жас) дін қызметкерлерінің естелігіне» деп жазды. Олар 1872 жылдың 17 ақпанында Багумбайан алаңында ату жазасына кесілді. Шіркеу сіздерді қаралаудан бас тартып, сіздерге тағылған қылмысты күмәнді етті; үкімет сіздердің сот процесіңізді құпиялық пен көлеңкеге орап, қателестік жасалған болуы мүмкін деген сенімге жетеледі; ал бүкіл Филиппин сіздердің естелігіңізді құрметтеп, сіздерді шейіттер деп атау арқылы сіздердің еңбектеріңізді мойындамайды. Сондықтан, сіздердің Кавите көтерілісіне қатысқандығыңыз дәлелденбегендіктен, сіздер патриоттар болғансыз ба, жоқ па, әділдік пен бостандыққа құштарлық танытқансыз ба, жоқ па, мен өзімнің еңбегімді сіздерге, мен күресіп жатқан зұлымдықтың құрбандары ретінде арнауға құқылымын». Дегенмен, Ризалдың мәлімдемесінде қателік бар екенін атап өткен жөн, өйткені өлім жазасы 1872 жылдың 17 ақпанында болды, Ризал қателікпен 1872 жылдың 28 ақпанында деді. Сонымен қатар, дін қызметкерлерінің жасы да дәл келтірілмеген. Өлім жазасына кесілген кезде Гоместің жасы 72, Бургостың 35, ал Замораның 36 жас болды. Олардың өлімі испан билігі тарапынан оларға тағылған жалған айыптамаларға байланысты, Багумбайанда (Лузон) ашық түрде дарға асылды. Оларға жасалған айыптамаларға мемлекетке опасыздық және бүлік салу кірді, себебі олар Кавитедегі қару-жарақ қоймасында жұмыс істейтін индейлердің (туған филиппиндердің) көтерілісін ұйымдастырды деп күдіктелді. Бұдан әрі, испан әскери трибуналы олардың испан үкіметін құлату мақсатындағы құпия қозғалыстың бір бөлігі болғанын және испан дін қызметкерлеріне қауіп төндіргенін мәлімдеді. Осы жазалау оқиғасы 1872 жылғы террор деп аталды және 1896 жылдан 1898 жылға дейінгі филиппин революциясына үлкен үлес қосып, маңызды оқиға ретінде танылды.
Тарихи деректер
Гомбурзаның өлім жазасына тартылуын испан тарихшысы Хосе Монтеро и Видал жазды. Ол Кавита көтерілісіне қатысты испандықтардың көзқарасын қамтитын Historia General de Filipinas атты кітап жазды. Гомбурзаның өлім жазасына кесілу себептері туралы жағымсыз әңгімелерді енгізу кейіннен кеңінен сынға ұшырады. Видальдің есебі сол кездегі генерал-губернатор Рафаэль Искьердо и Гутьерреспен расталды. Ол өзінің баяндамасында Кавиттегі қару-жарақ қоймалары жұмысшыларының артықшылықтарын жою "революцияны" туғызғанын баяндады. Ол сондай-ақ, демократиялық, либералды немесе республикалық бағытына қарамастан, испан баспасөзін, әсіресе, бұқаралық ақпарат құралдарының шексіз таралуына кінәлады. Соңғысы, батыстық емес тақты құлату сияқты үгіт-насихаттарды жариялаған, бұл индейлерді (туған филиппиндіктерді) бүлік ұйымдастыруға шабыттандырды. Генерал Искьердо испан монахтарына қарсы шыққан көтерілісшілердің құрамында жергілікті дін қызметкерлері бар екенін айтты. Дін қызметкерлері Испанияның Филиппинге деген құлдырауын жойып, елге билік ететін жаңа хариді сайлап, Жозе Бургос пен Хасинто Замораны жауапты деп атады. Осы екі испанның есебі бір-бірін растап, білімді басшылар, метистер, адвокаттар, Манила мен Кавитте тұратын тұрғындар мен жергілікті дін қызметкерлері арасында жоспарланған сөз байласуға нұсқады. Сонымен қатар, 1872 жылы 20 маусымда Сампалок ауданында құдайсыз қыз Лоррето мейрамы тойланды, бұл әдеттегі дәстүр ретінде сауық-сауықпен байланысты. Алайда, Искьердо мен Видальдің айтуынша, салют Кавиттегілерді адастырып, испандық офицерлерге шабуыл жасады, испандықтардың болуын жою үшін республикалық тілектерді орындады. Сонымен қатар, монахтарды жаппай өлтіру болды, бұл Гомбурзаны тұтқындауды заңды етті. Сот тез өтіп, олар өлім жазасына кесілді. Алайда, олардың тез жойылуы туралы көп болжамдар пайда болды, бұл жұртшылықты қоздырды, кейбір дау-дамайлар Филиппин жаңалықтар агенттігі жариялады. Бұл хабарларда испандық прокурорлар үш діни қызметкерге қарсы куәлік беру үшін пара беріп, оларды бүлік шығаруға және елге опасыздық жасауға айыптаған, ал содан кейін олар өлім жазасына кесілгені айтылған. Сонымен қатар, Эдмунд Плаушуттың айтуынша, Хаим Венерасион келтіргендей, 1872 жылдың 15 ақпанында түнде үш діни қызметкер Кавиттегі әскери-теңіз кемежайда бүлік шығаруға итермелеуші ретінде опасыздық жасады және Испания сотының соты оларды өлім жазасына кесіп отырды. Келесі күні таңертең сот үкімі Сантьяго фортындағы діни қызметкерге оқылып беріліп, олар келесі күні (17 ақпан 1872) өлім жазасына кесілетінін айтты. Үкімді естігеннен кейін Бургос жылап жіберді, Замора ақыл-ойынан айырылып, ешқашан қалпына келмеді, тек Гомес ғана бейшара түрде тыңдады. Платформаны қоршап тұрған әр түрлі жерлерде болған қырық мыңға жуық филиппиндік пастордың өлім жазасына кесілгенін және Салдуаның (пасторды айыптау үшін куәлік берген артиллериялық) куәлігін көрді. Реколектілік монах, Гуместің мойындаушысы, оны тағдырын мойындауға қатты үгіттегенде, ол былай деп жауап берді: "Әке, мен бір жапырақ та Алланың еркімен ғана жерге түспейді деп білемін. Ол мені осы жерде өлтіруді қаласа, онда Оның еркі болсын". Дегенмен, филиппиндік ғалым және зерттеуші доктор Тринидад Херменгильдо Пардо де Тавера әлемге бұл даудың филиппиндік жағын хабарлады. Оның айтуынша, бұл Кавиттегі қару-жарақ қоймасының жұмысшыларының 1872 жылы 20 қаңтарда генерал Искьердоның бұйрығына байланысты олардың артықшылықтарын жоюға наразылық білдірген қарапайым көтерілісі болды. Кавиттегі сарбаздар, жұмысшылар мен тұрғындарды қоса алғанда, 200-ге жуық адам, сарбаз Ламадридтің басшылығымен, көзге түскен барлық испандық офицерлерді, соның ішінде командирді өлтірді. Бірақ кейін генерал Искьердо монахтармен бірге оқиғаны үлкейтіп, испан үкіметін алаңдатады, бұл жергілікті филиппиндіктерге реформалар енгізуді кешіктіру үшін. Мұндай реформалар филиппиндіктердің білімін жақсартуға бағытталған, бірақ монахтар үкіметтегі өздерінің билігін жоғалтады дегенді білдіретін өнер және кәсіптер мектебін құруды қамтиды. Генерал Искьердо бұл оқиғадан пайдаланып, Филиппиннің жергілікті тұрғындарына қорқыныш туғызды. Өкінішке қарай, Испаниядағы испан үкіметі генерал Изкьердоның баяндамасына сүйенді және мәселені зерттеуге тырыспады. Олар бұл қозғалысты іс жүзінде Филиппиндегі испан егемендігін жою үшін үлкен және жақсы жоспарланған сөз байласу деп санайтын.
Кавиттік бүлік
Кавиттегі әскери-теңіз кеме жасау арсеналындағы жұмысшылардың жалақыны төмендетуге қарсы болған көтерілісі деп аталатын оқиғаға байланысты, үш дін қызметкерін кінәлауға дайын куәгер табылды. Олардың әрқайсысы жедел түрде сотталып, 1872 жылдың 17 ақпанында дарға асылды. Үш дін қызметкерінің денелері мемлекеттік жауларды жерлеу салты бойынша Пако зиратында белгісіз, жалпы қабірге қойылды. Кейіннен осы орында, қалдықтары табылған жерде, үш дін қызметкерін еске алу үшін ескерткіш орнатылды.