Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Басараб IV cel Tânăr ("Жас"), сондай-ақ Țepeluș ("кішкентай қатыгез") деп те аталады, (1444 жылға дейін ? – 1482 жылғы 23 наурыз) – Басараб II-нің ұлы, Дана II-нің немересі (1422–1431). 1474 және 1482 жылдар аралығында Валахия княздығының воеводасы ретінде 4 рет биледі: 1474 жылғы қазаннан желтоқсанға дейін, 1478 жылғы қаңтардан 1480 жылғы маусымға дейін, 1480 жылғы қарашадан 1481 жылғы шілдеге дейін және 1481 жылғы тамыздан 1482 жылғы шілдеге дейін. Бұл ортағасырлық Валахиядағы тұрақсыз саяси жағдай кезінде болды, сол жылдары тағы 4 билеуші қысқа мерзімге билік етті.
Basarab IV cel Tânăr ("the Young"), also known as Țepeluș ("the little Impaler"), (before 1444 ? – 23 March 1482) son of Basarab II, and grandson of Dan II (1422 1431) was 4 times the voivode of the principality of Wallachia between 1474 and 1482: from Oct to Dec 1474, from Jan 1478 to June 1480, from Nov 1480 to before July 1481, and again from Aug 1481 to July 1482. This was during an unstable political climate in medieval Wallachia that had another 4 princes ruling for some periods of time in those years.
Билік ету мерзімі
Басараб IV Țepeluș алғаш рет 1474 жылы Валахия тағына отырды, Трансильвания воеводасы Стефан Баторидің көмегімен өзінің туысы Басараб III-ті, «Ескі» деп аталатын, тақтан құлатты. Бірақ екі айдың ішінде оны биліктен қуғызды. Оны Молдавияның Стефан III-ін жазалау үшін жорыққа шыққан зор Осман әскері әкелді. Алғашқы билігінен кейін Басараб IV Țepeluș Венгрия жеріне қашып, сол уақытқа дейін өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. 1476 жылдың жазында ол Влад III Țepeș (Țepeș = Қазақшасы – қадалғыш)пен бірге Трансильванияға жіберілді, оны король Маттиас Корвин мен Стефан III Валахия тағына ұсынған болатын. Кейін ол Молдавияға көшіп, Стефан III сарайында есімдері жиі кездеседі. Соңғысының көмегімен 1478 жылдың қаңтарына дейін Басараб Țepeluș өзінің туысы Басараб Лайотаны қайтадан тақтан түсіріп, екінші және ең ұзақ билігін бастады. 1481 жылы, Мехмед II қайтыс болған және оның екі баласы – Баязид II мен Джем арасындағы қақтығыс ашық соғысқа ұласқан жылы, Влад IV, Влад III және Раду III-тің діншіл жартылай інісі, бұған дейін таққа қызығушылық танытпаған, Стефан III оны таққа отырғызды. Ол сол маусымда Валахияға шапқан және Басараб IV-ті Рымнику-Вылчада жеңген еді. XV ғасыр Валахия үшін өте тұрақсыз кезең болды, тақ Басараб әулетінің екі тармағынан шыққан көптеген ханзадалар мен туыстардың арасында бірінен біріне ауысып отырды. Көп ұзамай (яғни 1481 жылдың шілдесінде) Басараб IV Османдықтардың қолдауымен қайтадан Валахия воеводасы болды. Стефан келесі жазда Валахиядағы ықпалын нығайтуға соңғы әрекет жасады. Бірақ бір жылдың ішінде Басараб тағы да тақтан құлады. Влад IV қайтадан таққа отырғанмен, көп ұзамай солтанның үстемдігін мойындауға мәжбүр болды.
Basarab IV Țepeluș acceded first to the Wallachian throne in 1474, when with help from Transylvanian voivode Stefan Bathory he overthrew his first cousin Basarab III known as the 'Old'. He was then removed from power within 2 months by Radu III (also called Radu the Handsome), his 2nd cousin, who was brought in by a large Ottoman army who was marching to punish Stephen III of Moldavia. Following his first rule Basarab IV Țepeluș sought refuge back in the Hungarian territories, where he most likely spent most of his life up to that point. In summer 1476 he is dispatched to Transylvania with Vlad III Țepeș (Țepeș = the Impaler) who was preferred by king Matthias Corvinus and Stephen III for the throne of Wallachia & subsequently moves to Moldavia where he was mentioned at the court of Stephen III. It is with the latter's help that before Jan 1478 Basarab Țepeluș again ousted his cousin Basarab Laiotă and starts his 2nd and longest reign. In 1481, the same year Mehmed II died and conflict between his two surviving sons, Bayezid II and Cem erupted into open conflict, Vlad IV, the pious half brother of Vlad III and Radu III, who until now had shown little interest the throne for himself before now was placed on the throne by Ştefan III., who had invaded Wallachia that June and routed Basarab IV at Râmnicu Vâlcea. The 15th century was a very volatile time in Wallachia, with the throne passing first from one then to another of the many Princes and family members of both Branches of the House of Basarab that desired it, and soon enough (i. e. July 1481) Basarab IV was again Voivode of Wallachia, with Ottoman support. Ştefan made a last attempt to secure his influence in Wallachia the next summer. and within the year Basarab lost the throne again. Although Vlad IV was restored, he was soon forced to accept the Sultan's suzerainty.
Өлім
Басараб IV 1482 жылы Мар-Жюль маңындағы шайқастарда қаза тапты, мүмкін Валахия боярларының ұйымдастырған қастандығы салдарынан. Дегенмен, басқалар оның сол жылы Штефан III жасаған шапқыншылық кезінде Штефан III-тің қолынан қаза тапқанын айтады. Кейіннен Валахия тағына Неагое Басараб атымен отырған Неагое Крайовеску, Басараб IV-тің анасы Неагамен байланыста болғандықтан, оның әкесі екенін мәлімдеді. Ал Неага сол кезде Парву Крайовеску деген ірі боярға үйленген еді. Крайовешти руы Валахия билеуші әулетінің Данешті тармағымен жақын байланыста болғанымен, бұл мәлімдемеге күмән тудырады, бірақ кейіннен олардың князьдық тегін дәлелдеу үшін қолданылды.
Basarab IV was killed during the clashes around Mar Jul of 1482, perhaps due to a conspiracy led by the boyars of Wallachia. Others however suggest he died in battle by Ștefan III during Ștefan III's invasion that year. Later on, Neagoe Craiovescu, who had acceded to the throne of Wallachia under the name Neagoe Basarab, claimed that Basarab IV was his father by having had an affair with his mother Neaga, who was then married to grand boyar Pârvu Craiovescu. While the Craiovești clan was close with the Dănești branch of the Wallachian ruling family, the claim is highly questionable but was used later on to support its princely origins.